• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Zakarpacie



    Podstrony: [1] [2] 3 [4]
    Przeczytaj także...
    Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji i w należącej do Serbii Wojwodinie, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce język słowacki mógł być zdawany na maturze jako jeden z języków nowożytnych.Howerla (ukr. Говерла – Howerła, ros. Говерла – Gowierła; z rum. hovirla – "trudne do przejścia") – najwyższy (2061 m n.p.m.) szczyt Beskidów znajdujący się w Beskidach Wschodnich, w północno-zachodniej części pasma Czarnohory, najwyższy szczyt Ukrainy.
    Historia[ | edytuj kod]

    Prehistoria[ | edytuj kod]

    Tereny Zakarpacia mają bardzo starą metrykę osadniczą, datującą się jeszcze z okresu paleolitu. Koło wsi Korolewe powiatu wynohradiwskiego odkryto szczątki homo erectus sprzed 1,1 mln lat. Inne wczesnopaleolityczne osiedla odnaleziono w Rachowie, w Użhorodzie i w jaskini Mleczny Kamień koło Tiacziwa. W tym okresie w dzisiejszej Kotlinie Panońskiej istniało jeszcze morze, a klimat był ciepły i wilgotny.

    Połonina – nazwa zbiorowisk muraw alpejskich i subalpejskich wykształconych ponad górną granicą lasu w Karpatach Wschodnich, w Polsce najczęściej wiązana z Bieszczadami. Połonina jest wyrazem wschodniosłowiańskim (zachodniosłowiańska forma brzmiałaby płonina), i oznacza miejsce płone – puste, nieużyteczne, tj. nienadające się do uprawy roli. W językach południowosłowiańskich (m.in. słoweńskim i bułgarskim) słowo planina oznacza góry.Stefan I Święty, zw. Węgierskim (ur. ok. 969, zm. 15 sierpnia 1038) - książę Węgier od 997 roku, król od 1001 roku z dynastii Arpadów. Pierwszy węgierski władca koronowany na króla. W ciągu swojego panowania zjednoczył węgierskie plemiona w jedno feudalne państwo. Znacznie powiększył terytorium Węgier oraz doprowadził do końca proces ich chrystianizacji. Założyciel dwóch arcybiskupstw w Ostrzyhomiu i Kalocsy oraz ośmiu biskupstw, święty Kościoła katolickiego.

    Osiedla mezolityczne odkryto w okolicach wsi Kamienica i Dibrowa.

    Z okresu neolitu pochodzą znaleziska kultury kriszańskiej i kultury ceramiki wstęgowej.

    Epoka brązu zaznaczyła się na Zakarpaciu intensywną produkcją brązu. W owym czasie tereny Zakarpacia zamieszkiwały prawdopodobnie ludy trackie.

    W epoce żelaza Zakarpacie zasiedlili Celtowie, reprezentujący kulturę lateńską. Z tego okresu pochodzi oppidum Horodyszcze-Halicz-Łowaczka z drugą co do wielkości w Europie hutą żelaza.

    Przełęcz Jabłonicka (także Przełęcz Tatarska; ukr. Яблуницький (Татарський) перевал - Jabłunyc’kyj (Tatars’kyj) perewał) - przełęcz na terenie Ukrainy, w łańcuchu Zewnętrznych Karpat Wschodnich, oddzielająca Gorgany od Czarnohory.Unia kościelna – związek dwóch Kościołów (lub ich części) oparty na wspólnocie tradycji, liturgii, doktryny i organizacji (bądź niektórych z tych elementów).

    Starożytność i wczesne średniowiecze[ | edytuj kod]

    Zakarpaccy Celtowie zostali podbici przez Daków. Z okresu dackiego panowania nad Zakarpaciem pochodzą pozostałości obronnych osiedli na wysokich brzegach rzek w Irszawie, Szełestowie, Ardanowie i Sołomonowie. W tym okresie rozpoczęto wydobycie zakarpackiej soli kamiennej. Na przełomie I i II wieku n.e. dacka organizacja państwowa została rozbita przez Rzymian, którzy dotarli aż na obszar dzisiejszego Zakarpacia, gdzie zniszczyli dackie grodzisko w Małej Kopani.

    Połonina Borżawa (522,22; niekiedy także "Borszawa"; ukr. Полонина Боржава) – pasmo górskie na ukraińskim Zakarpaciu. Należy do Beskidów Połonińskich w łańcuchu Zewnętrznych Karpat Wschodnich.Karol Robert (ur. 1288, zm. 16 lipca 1342) − pierwszy z Andegawenów na tronie węgierskim (od 1308), koronowany w 1310 roku. Syn Karola Martela, tytularnego króla Węgier w latach 1290-1295 i Klemencji Habsburg.

    Zakarpacie nie weszło w skład podbitej przez Rzymian Dacji, sięgającej na północy do Samoszu, ale pozostawało pod silnym wpływem rzymskim. W okresie rzymskim nadal działały kopalnie soli w Sołotwinie, jak również huty żelaza w okolicach dzisiejszego Diakowa i ośrodek produkcji ceramiki nad rzeką Mic. O intensywnej wymianie handlowej świadczą liczne i bogate znaleziska skarbów rzymskich monet.

    Powstanie Thökölyego – jedno z węgierskich tzw. powstań kuruców; miało miejsce w latach 1672−1685, w okresie walk Węgrów z dominacją Habsburgów.Połonina Czerwona (522.23; t. Połonina Krasna) - grupa górska w Karpatach Wschodnich; należy do Beskidów Połonińskich, leży na Zakarpaciu, ma powierzchnię około 570 km².

    Okres spokoju skończył się dla Zakarpacia w IV wieku n.e. W dobie wędrówki ludów Zakarpacie okazało się bramą dla kolejnych najeźdźców wdzierających się ze stepów nadczarnomorskich do Kotliny Panońskiej. Pierwszym ludem najeźdźczym byli Hunowie. Następnie, w V wieku, przez Zakarpacie przemieszczały się wędrujące ludy germańskie: Gepidzi, Wandalowie, Ostrogoci i Longobardowie. Zakarpacie, jako odległy, peryferyjny okręg, podlegało wpływom kolejno tworzących się nad Dunajem ośrodków państwowych: huńskiego (od końca IV wieku), a następnie gepidzkiego (od 453). Kolejnym takim ośrodkiem był od 567 Kaganat Awarski, który jednak podporządkował sobie Zakarpacie dopiero pod koniec VII wieku.

    Wiktor Fedorowycz Janukowycz, ukr. Віктор Федорович Янукович (transkrypcja, patrz tabelka), ros. Виктор Фёдорович Янукович (ur. 9 lipca 1950 w Jenakijewem, w obwodzie donieckim) – ukraiński polityk, naukowiec, profesor ekonomii i prawa, autor ponad 50 publikacji z dziedziny ekonomii, premier Ukrainy w latach 2002–2005 i 2006–2007, przywódca Partii Regionów, od 2010 prezydent Ukrainy.Powstanie Rakoczego miało miejsce na Węgrzech w latach 1703-1711 w trakcie walk Węgrów z Habsburgami. W literaturze węgierskiej i słowackiej często określane jako ostatnie powstanie kuruców.

    Tymczasem już od V wieku tereny Zakarpacia zaczęli zasiedlać Słowianie. Pierwsze dotarły tu ludy kultury przeworskiej i preszowskiej. Od VII wieku osiedlały się ludy kultury praskiej. Jak wykazuje toponimia tych terenów, były to ludy Słowian zachodnich bądź południowych. W zbliżonym okresie następujący od północy Biali Chorwaci zasiedlili również górskie partie Zakarpacia, dotychczas niemal bezludne. Na IX wiek datuje się utworzenie przez nich pierwszego organizmu państwowego z ośrodkiem na Zakarpaciu – księstwa z ośrodkiem w Użhorodzie, pozostającego pod wpływami Rusi Kijowskiej, graniczącego z Wielkimi Morawami na zachodzie i z Carstwem Bułgarskim na południu. Z tym państewkiem jest związana legenda o księciu Laborcu.

    Wielka Nizina Węgierska (554-555; węg. Alföld lub Nagyalföld, słow. Veľká dunajská kotlina, niem. Große Ungarische Tiefebene) – jedna z trzech jednostek podziału geograficznego Kotliny Panońskiej, zajmująca jej część na wschód od doliny Dunaju. Czas wschodnioeuropejski (ang. Eastern European Time, EET) – strefa czasowa, odpowiadająca czasowi słonecznemu południka 30°E, który różni się o 2 godziny od uniwersalnego czasu koordynowanego (UTC+2:00).

    Pod koniec IX wieku na tereny Zakarpacia zaczęło docierać chrześcijaństwo. Jako pierwsi pojawili się duchowni obrządku słowiańskiego, wykształceni w kręgu świętych Cyryla i Metodego. Ostatecznie jednak Zakarpacie zostało schrystianizowane w obrządku greckim. W tym samym okresie Zakarpacie podlegało kulturalnym i politycznym wpływom formującej się wówczas Rusi Kijowskiej, jednak nigdy nie weszło w jej skład.

    Tupy (523.54; ukr. Тупий – Tupyj; dawniej Góry Sewluskie, węg. Nagyszölösi hegyseg) – niewielkie pasmo gór na ukraińskim Zakarpaciu, należące do Łańcucha Wyhorlacko-Gutyńskiego Wewnętrznych Karpat Wschodnich.Wandalowie – grupa plemion wschodniogermańskich, zamieszkująca przed Wielką wędrówką ludów Europę Środkową (dzielili się na Silingów i Hasdingów, część badaczy jako wandalskie zalicza też plemiona Wiktofalów, Lakringów i Hariów). W noc sylwestrową 406 roku wraz ze Swebami i Alanami przekroczyli zamarznięty Ren w pobliżu Moguncji, po czym przez trzy lata pustoszyli Galię. W trakcie dalszej wędrówki po Cesarstwie dotarli do Północnej Afryki, gdzie po zdobyciu Kartaginy założyli swoje własne państwo (439 r.). Przetrwało ono sto lat i zostało ostatecznie podbite przez Cesarstwo Bizantyńskie w latach 533-534.

    Pod władzą węgierską[ | edytuj kod]

    Pod koniec IX wieku niespodziewanie pojawił się jednak na Zakarpaciu nowy czynnik, który ukształtował tutejsze stosunki polityczne na ponad tysiąc lat. Czynnikiem tym były plemiona węgierskie i organizacja państwowa stworzona przez nie w centrum Kotliny Panońskiej.

    W 896 Węgrzy, szlakiem Hunów i Awarów, wtargnęli nad Dunaj właśnie przez Zakarpacie – konkretnie przez Przełęcz Werecką, dolinę Latoricy i dolinę Cisy (na odcinku zwanym dziś Niziną Zakarpacką). W 903 Węgrzy opanowali Użhorod, jednak nie byli jeszcze w stanie skutecznie władać peryferyjnym Zakarpaciem, pozostawili je więc w rękach miejscowych słowiańskich feudałów. Przez pierwsze wieki węgierskiego panowania pograniczne Zakarpacie było uważane nie tyle za część Królestwa Węgier, ile za ziemię niczyją, oddzielającą Węgry od rosnącej w siłę Rusi Kijowskiej. W XI wieku Zakarpacie pod nazwą „Marchia Rusinów” – Marchia Ruthenorum – stało się wasalnym terytorium, którym władał między innymi Emeryk, syn króla Węgier, świętego Stefana.

    Klimat kontynentalny – jeden z podstawowych rodzajów klimatu. Kształtuje się w głębi lądu. Wyróżnia się największą dobową oraz roczną amplitudą temperatury powietrza. Lata są upalne, a zimy surowe, mroźne. Wraz ze zwiększaniem się odległości od morza maleje wilgotność powietrza, przeciętne zachmurzenie nieba oraz ilość opadów. Zwiększone jest za to zapylenie powietrza.Saksonia, Wolny Kraj Saksonia (łac. Saxonia; niem. Freistaat Sachsen; górnołuż. Swobodny stat Sakska; dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Stolicą jest Drezno. Obecnie niewielki skrawek historycznej Saksonii znajduje się w Polsce, w województwie dolnośląskim (okolice Bogatyni). Republika Saksonii jest spółką prawa publicznego. Reprezentuje ją premier Stanislaw Tillich.

    Władza Węgier nad Zakarpaciem utrwaliła się dopiero z początkiem XIII wieku. Królowie Węgier starali się o rozwój dzikiej, bezludnej prowincji – udzielali miejscowej szlachcie licznych przywilejów lokacyjnych, lokowali miejscowości sami, sprowadzali na te tereny osadników z Niemiec (którzy m.in. zapoczątkowali tu górnictwo i uprawę winorośli). Niezależnie od tego cały czas trwała kolonizacja Zakarpacia przez osadników ruskich z Rusi Halickiej. Administracji królewskiej stopniowo nadano formalne ramy – w 1214 powstał komitat Ung z siedzibą w Użhorodzie, w 1262 – komitat Ugocsa z siedzibą w Wielkim Sewluszu (dzisiejszy Wynohradiw), w 1263 – komitat Maramaros z siedzibą w Sygecie Marmaroskim, w 1303 – komitat Bereg z siedzibą w Beregszász (dzisiejsze Berehowe).

    Ostrogoci, Goci wschodni lub Greutungowie (dosł. "ludzie stepu") – jedno z plemion germańskich. W 378 r. n.e. Ostrogoci wspomogli Wizygotów w bitwie pod Adrianopolem, w wyniku której zginął cesarz rzymski Walens. Nowy cesarz zgodził się na zamieszkanie przez Ostrogotów Dacji i Mezji pod warunkiem, że nie będą nękać Konstantynopola.Fiodor Koriatowicz także Teodor Koriatowicz (zm. w 1414) – litewski książę, syn Koriata Giedyminowica, księcia nowogródzkiego.

    Niespodziewanym ciosem dla prowincji, tak samo zresztą, jak dla całych Węgier, był najazd tatarski lat 1240-1241. Tatarzy spustoszyli kraj – wymordowali i uprowadzili w niewolę większość ludności, spalili wiele wsi i miast. Region uległ wyludnieniu. Dopiero w 1254 król Węgier Bela IV Wielki zaleczył te rany, sprowadzając na Zakarpacie osadników z Niemiec i Włoch.

    Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny (ukr. Українська Автокефальна Православна Церква) to niekanoniczny Kościół prawosławny, wywodzący się z prawosławnej diaspory ukraińskiej w USA oraz w Europie Zachodniej. Członkowie Kościoła mieszkają głównie na zachodzie współczesnej Ukrainy. Do 2000 roku zwierzchnikiem Kościoła był patriarcha "kijowski i całej Ukrainy" Dymitr (Wołodymyr Jarema). Obecnie we władzach i strukturach kościoła panuje pewna destabilizacja.Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw – przejście, przeprawa przez rzekę; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg – Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

    Po wygaśnięciu dynastii Arpadów Węgry przeżyły kryzys dynastyczny. W 1308 na Zakarpaciu wybuchł bunt możnowładców przeciwko nowej dynastii Andegawenów. Kandydatem rebeliantów na tron węgierski był książę halicki Jerzy I. Jednak król Karol Robert stłumił powstanie z pomocą włoskiego rodu hrabiowskiego Drugethów, którym następnie nadał włości na Zakarpaciu. Nie przeszkodziło to temu, że już pod koniec XIV wieku zdetronizowany litewski książę Fiodor Koriatowicz władał okolicami Mukaczewa jako wasal węgierski.

    Pierwszy arbitraż wiedeński – traktat z 2 listopada 1938 roku, w wyniku którego Węgrom przyznano terytorium o powierzchni 11 927 km², zamieszkane przez 852 tys. osób (południową Słowację i Ruś Zakarpacką). Na tym obszarze 59% ludności (502 680) stanowili obywatele narodowości węgierskiej, 100 tys.osób narodowości słowackiej przekroczyło granicę, wyjeżdżając na Słowację.Toponimia (toponomastyka, toponomia, toponimika; z gr. topos – miejsce, onoma – nazwa) – dział onomastyki zajmujący się nazwami miejsc (np. nazwami osad ludzkich - miast, wsi, przysiółków – ojkonimia), nazwami państw i krajów, nazwami fizjograficznymi (obiektów fizjograficznych), nazwami rzek, jezior (hydronimia), lasów, pól, gór (oronimia), a także nazwami miejskimi (urbanonimy), nazwami ulic i placów, nazwy terenowe (mikrotoponimy). Badania nad toponimami mogą dostarczyć informacji od strony językowej (słowotwórstwo, deklinacja rzeczowników, koniugacja czasowników,etymologia, fonetyka w ujęciu historycznym), jak i powiązań z historią społeczeństwa (np. z rozwojem osadnictwa, zadaniami produkcyjnymi, zmianą mieszkańców) i ich języka.

    W wyniku intensywnego rozwoju pod koniec średniowiecza Zakarpacie liczyło już około 100-115 tysięcy mieszkańców w 531 miejscowościach, w tym w 20 miastach. Najważniejszymi miastami były Użhorod, Mukaczewo, Berehowe, Chust, Sewlusz, Wary, Bilki, Wyszkowo, Tiacziw, Wiłok, Kosyno i Czynadijewo. Rozwijało się rolnictwo, zwłaszcza produkcja wina, zaczynało rozkwitać rzemiosło. Powstawały pierwsze manufaktury, których liczba sięgnęła setki. Wytwarzano saletrę, potas, żelazo, przetwarzano karpackie drewno. Zaczęto wykorzystywać leczniczo wody mineralne. W XVII wieku głównymi przedmiotami eksportu były sól, wino, futra i wyroby z drewna, a importu – wysoko przetworzone towary luksusowe.

    Węgrzy (t. Madziarzy, węg. l.poj. magyar, l.mn. magyarok) – naród europejski z grupy ludów ugrofińskich, zamieszkujący głównie własne państwo narodowe - Węgry w Europie Środkowej, posługujący się językiem węgierskim.Dakowie (zwani także Getami, Dako-Getami lub Geto-Dakami) – starożytny lud pochodzenia trackiego zajmujący Dację - tereny lewobrzeżnego Dunaju, na obszarze mniej więcej obecnego państwa rumuńskiego i częściowo węgierskiego, znany starożytnym Grekom już od VI w. p.n.e.. Pierwszym greckim autorem, który wymienił Getów był Hekatajos z Miletu, a jego informacje w całej rozciągłości potwierdził w swoich "Dziejach" Herodot w drugiej poł. V w. p.n.e. Według Strabona Dakowie nazywali siebie Dáoi. Jak wynika z badań archeologicznych Dakowie (lub też ich bezpośredni przodkowie) pojawili się na tych terenach już ok. 1700 r. p.n.e. i zamieszkiwali je aż do schyłku starożytności, ale już w nieco zmienionym składzie etnicznym, z domieszką innych nacji, najpierw po wojnach z Rzymianami na przeł. I i II w. n.e. (zakończonych podbiciem tych terenów przez Rzym w roku 106 n.e.) i kolonizacji rzymskiej, a następnie w wyniku tzw. "Wędrówki ludów", który to ruch migracyjny spowodował perturbacje etniczne w niemal całej Europie kontynentalnej. Stopniowo resztki Daków rozpłynęły się w napływowej ludności gockiej, germańskiej i później słowiańskiej.

    Czasy habsburskie[ | edytuj kod]

    Kolejny kryzys dynastyczny Węgier na przełomie XV i XIV wieku oznaczał koniec okresu szybkiego rozwoju Zakarpacia. Nadszedł dwustuletni okres niszczących kraj wojen. Już w 1514 na terenie Zakarpacia kilkakrotnie toczyły się walki wielkiego powstania chłopskiego Györgya Dózsy. Po upadku Węgier po bitwie pod Mohaczem w 1526, Zakarpacie zostało podzielone między Habsburgów (komitat Ung) a książąt siedmiogrodzkich (komitaty Bereg, Ugocsa i Maramaros). Od razu też zaczęły się konflikty między katolickimi Habsburgami a kalwińskimi książętami Siedmiogrodu. W następnym okresie, od 1606 do 1658, Siedmiogród wydarł Habsburgom także zachodnią część Zakarpacia wraz ze sporą połacią wschodniej Słowacji. W 1566 karna ekspedycja turecka spustoszyła południową część kraju. Wiek XVII upłynął pod znakiem niszczących kraj wojen habsbursko-tureckich oraz antyhabsburskich powstań lat 1604-1606 (powstanie Bocskaya), 1678-1685 (powstanie Thökölyego) i 1703-1711 (powstanie Rakoczego). Obrazu dopełniały rebelie chłopów i biedoty miejskiej.

    Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich. Ukraińcy są (obok Rosjan i Białorusinów) potomkami Rusinów, zamieszkujących Ruś Kijowską .Huculi – grupa etniczna górali mieszanego pochodzenia rusińskiego i wołoskiego, zamieszkujący ukraińską i rumuńską część Karpat Wschodnich – Gorgany, Czarnohorę, Świdowiec, Karpaty Marmaroskie, Połoniny Hryniawskie i Beskidy Pokucko-Bukowińskie. Obok Bojków, z którymi sąsiadują od zachodu, i Łemków, jest to jedna z trzech głównych grup rusińskich górali mieszkających we wschodniej części łuku karpackiego. Określenie "Huculi" upowszechniło się w XIX wieku.

    Reformacja zapuściła korzenie na Zakarpaciu pod koniec XVI wieku. Wytworzyła się niezwykle skomplikowana sytuacja wyznaniowa: panujący w zachodnich i północnych Węgrzech Habsburgowie wspierali katolicyzm, siedmiogrodzcy książęta – protestantyzm, a większość ludności i tak była wyznania prawosławnego. Czwartym głównym kościołem stała się wkrótce Cerkiew greckokatolicka, powstała w wyniku unii kościelnych: użhorodzkiej w 1646, mukaczewskiej w 1664 i marmaroskiej w 1713. Prawosławie wśród ludności Zakarpacia zanikło wówczas niemal zupełnie, panującym wyznaniem stał się grekokatolicyzm.

    Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.Julij Braszczajko, ukr. Юлíй Бращáйко (ur. 19 kwietnia 1875 we wsi Hłybokie pod Użhorodem - zm. 9 września 1955 w Użhorodzie) - rusiński i ukraiński prawnik, działacz polityczny i kulturalny na Rusi Zakarpackiej.

    Okres wojen zakończył się wraz z upadkiem powstania Rakoczego w 1713. Zwycięscy Habsburgowie w 1690 na powrót odłączyli Zakarpacie od Siedmiogrodu i włączyli do właściwych Węgier, po czym odebrali Rakoczym ich posiadłości na Zakarpaciu (należące do nich od 1633) i w 1726 nadali je austriackim hrabiom Schönborn. Odbudowując kraj po stuleciu wojen, Schönbornowie sprowadzili do kraju kolejną falę kolonistów niemieckich; wtedy również nadeszła fala imigracji Żydów. Nastąpił kolejny etap szybkiego rozwoju. Spis powszechny z 1846 wykazał na Zakarpaciu 469 tys. mieszkańców, z czego 235 tys. Rusinów, 120 tys. Węgrów, 65 tys. Rumunów, 25 tys. Żydów, 14 tys. Słowaków i 10 tys. Niemców. Istniało 21 miast i miasteczek. Władze habsburskie zaczęły tworzyć w Królestwie Węgier sieć szkół powszechnych. Na Zakarpaciu nauczano w nich w językach ruskim (w 1874 było tu 479 szkół ludowych z tym językiem) i słowackim aż do czasów uchwalenia w Budapeszcie 2 czerwca 1907 tzw. Lex Apponyi, w myśl którego językiem wykładowym we wszystkich szkołach powszechnych stał się język węgierski.

    Ruś Czerwona, łac. Ruthenia Rubra lub Russia Rubra – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce.Kultura przeworska – kultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e. na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

    W latach 1848-1849 na Zakarpaciu toczyły się walki węgierskiej Wiosny Ludów. Po stłumieniu powstania w 1849 władze austriackie utworzyły z tych ziem tzw. ruski okręg administracyjny, który jednak już w 1850 został zniesiony.

    Okres monarchii dualistycznej zaznaczył się na Zakarpaciu industrializacją, rozwojem technicznym i kulturalnym. Pojawiła się kolej (Użhorod – Czop, 1872), tartak parowy (1869), telegraf (1897), elektryczność (Użhorod, 1902), lokalna gazeta (1861), kopalnia węgla brunatnego (Ilnycia, 1867), teatr (Użhorod, 1907). Mimo tego Zakarpacie zostało dotknięte ogromną emigracją zarobkową – szacuje się, że kraj opuściło od 200 do 400 tysięcy ludzi. Celem wyjazdów były przede wszystkim Stany Zjednoczone, poza tym Urugwaj, Argentyna i Australia.

    Rosjanie (ros. русские / russkije) – naród wschodniosłowiański, zamieszkujący głównie Rosję oraz inne kraje byłego Związku Radzieckiego, przede wszystkim: Ukrainę, Białoruś, Kazachstan, Uzbekistan, Łotwę, Kirgistan, Estonię, Litwę, Mołdawię i Naddniestrze oraz Turkmenistan. Znaczące diaspory znajdują się w USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Brazylii i Niemczech.Ukraina Karpacka - jeden z autonomicznych krajów Republiki Czesko-Słowackiej, pozostający w jej składzie od 8 sierpnia 1938 do 14 marca 1939.

    Zakarpacie było miejscem walk I wojny światowej. W 1914 armia rosyjska przeszła przez przełęcze karpackie i zajęła pas na północy kraju aż po Chust, jednak stosunkowo szybko, po zaciętych walkach na przełomie 1914 i 1915, została wyparta za Karpaty. W walkach koło Chustu uczestniczyły oddziały Legionów Polskich.

    Zboża, rośliny zbożowe – grupa roślin uprawnych z rodziny wiechlinowatych (traw, Poaceae). Ich owoce, o wysokiej zawartości skrobi, są wykorzystywane do celów konsumpcyjnych, pastewnych i przemysłowych. Najpopularniejszymi produktami przerobu zbóż są mąki, kasze, oleje i syropy. Zboża są podstawowym surowcem w wielu gałęziach przemysłu takich jak piwowarstwo, młynarstwo, gorzelnictwo, farmaceutyka.Zachodnioukraińska Republika Ludowa ("ZURL", ukr. Західно Українська Народна Республіка) – jedno z dwóch państw ukraińskich powstałych w wyniku I wojny światowej.
  • Komitat Ung

  • Komitat Bereg

  • Komitat Ugocsa

  • Komitat Máramaros

  • Po I wojnie światowej[ | edytuj kod]

    Rozpad Austro-Węgier w 1918

    Na dziejach Zakarpacia w początkach XX wieku zaważyło głównie pojawienie się wśród Rusinów zakarpackich świadomości narodowej. Pierwsze jej oznaki datują się już z połowy XIX wieku. W 1843 Michał Łuczkaj spisał pierwszą „Historię Rusinów Karpackich”, w 1847 Aleksander Duchnowicz wydał pierwszy rusiński elementarz. W tym czasie stał się również wyraźny etnograficzny podział ludności ruskiej na Łemków, Bojków i Hucułów. Na przełomie XIX i XX wieku wśród rusińskich mieszkańców Zakarpacia ukształtowały się trzy główne postawy samoidentyfikacji narodowościowej: rusińska (autonomiczna), proukraińska, prorosyjska (moskalofilska), którym odpowiadały tendencje polityczne, wyrażane przez poszczególne ugrupowania. Wszystko to działo się w warunkach ostrej madziaryzacji, prowadzonej przez węgierski rząd wobec narodów zamieszkujących Królestwo Węgier.

    Kotlina Panońska (55; węg. Kárpát-medence, serb. Panonska nizija, rum. Câmpia Panonică) – wielka równina w środkowej Europie, należąca pod względem geomorfologicznym do systemu alpejsko-karpackiego.Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Serbii i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

    Wśród rozprzężenia panującego w Austro-Węgrzech pod koniec 1918 węgierska administracja na Zakarpaciu przestała działać. Co prawda rząd Węgier, ogarniętych rewoltą bolszewicką, na początku 1919 przyznał autonomię czterem komitatom zakarpackim, jednak wobec rychłej czechosłowackiej i rumuńskiej okupacji Węgier proklamacja ta nie wpłynęła na rozwój sytuacji. W miastach i wsiach pozostałej części Zakarpacia zaczęły się pojawiać zawiązki lokalnej władzy politycznej w postaci rusińskich rad narodowych. W huculskich Jasiniach i okolicy działacze proukraińscy – Stepan Kłoczurak i rodzina Kłympuszów – utworzyli Republikę Huculską, która przy pomocy wojsk Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej przez pewien czas opierała się wojskom węgierskim i rumuńskim. Poza radą w Jasiniach chęć przyłączenia Zakarpacia do Ukrainy zadeklarowały rady w Chuście (21 stycznia 1919), Swalawie i Sygiecie Marmaroskim. Z kolei rada w Użhorodzie ogłosiła wolę pozostania autonomicznego Zakarpacia w granicach Węgier. Natomiast opcja rusofilska straciła wszelkie znaczenie po doświadczeniach z wojskami rosyjskimi walczącymi na Zakarpaciu.

    Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i jednym z największych mocarstw w tamtym czasie. Państwo istniało 51 lat, od 1867 aż do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.Wewnętrzne Karpaty Wschodnie (523) rozciągają się od rzeki Laborec na Słowacji poprzez terytorium Ukrainy aż do Braszowa w Rumunii.

    W połowie 1919 Zakarpacie zostało zajęte przez wojska czechosłowackie i rumuńskie, które zlikwidowały rusińskie władze polityczne. Rumunia zajęła wtedy (jak się okazało – już na stałe) południową część Marmaroszu. To skłoniło polityków rusińskich do przyłączenia się do Czechosłowacji. Politycy czescy obiecywali Rusinom autonomię i swobody narodowe.

    Azerbejdżanie, Azerowie (Azərbaijanca, Azərbaycan Türkləri) – tureckojęzyczny naród zamieszkujący głównie Azerbejdżan oraz północno-zachodni Iran (ostany: Azerbejdżan Wschodni i Azerbejdżan Zachodni), a także – w znacznie mniejszych skupiskach – Rosję (obecnie, ze względu na emigrację, ponad 1 milion, głównie w największych miastach), Gruzję oraz kilka państw Bliskiego Wschodu. W sumie liczy on ok. 35 mln osób (2000), choć według nieoficjalnych szacunków nawet 45 milionów (2006). Azerowie są potomkami plemion turkijskich które w XI w. zmieszały się z zamieszkującą tereny dzisiejszego Azerbejdżanu i północno-zachodniego Iranu ludnością indoeuropejską, kaukaską i semicką. Genetycznie są mieszanką ludów kaukaskich, indoeuropejskich i tureckich. Posługują się językiem azerskim, blisko spokrewnionym z tureckim. Wyznają islam szyicki (85%) i sunnicki (15%).Arpadowie (rzadziej Arpadzi, czasem: dynastia Arpadowiczów) – dynastia książąt (889-1001), a następnie królów węgierskich (do 1301). Pierwsza węgierska dynastia narodowa.

    Wszyscy, łącznie z Rusinami, zdawali sobie sprawę, że utworzenie niepodległego Zakarpacia nie miałoby szans powodzenia, ponieważ państewko takie byłoby zbyt słabe, by oprzeć się węgierskiej irredencie. Pozostawienie Zakarpacia w granicach Węgier nie wchodziło w rachubę ze względów politycznych, przyłączenie do Polski lub Rumunii nie miało żadnego uzasadnienia historycznego ani etnicznego, opcja ukraińska upadła wraz z upadkiem ZURL; oddanie Zakarpacia bolszewickiej Rosji również nie wchodziło w grę. W istocie więc jedynym realnym rozwiązaniem stało się przyłączenie Zakarpacia do Czechosłowacji. Pod naciskiem mocarstw Ententy tak właśnie rozstrzygnął o przyszłości Zakarpacia traktat w Trianon. Takie zresztą były wcześniejsze uzgodnienia między czeskimi i słowackimi a rusińskimi działaczami narodowymi w Ameryce. W grudniu 1918 rząd czeski zgromadził w Preszowie działaczy rusińskich o orientacji moskalofilskiej. 21 grudnia uchwalili oni włączenie Rusi Zakarpackiej do Czechosłowacji.

    Bojkowie – grupa etniczna górali mieszanego pochodzenia: rusińskiego i wołoskiego, zamieszkująca Karpaty Wschodnie od Wysokiego Działu w Bieszczadach na zachodzie, do doliny Łomnicy w Gorganach. Na zachodzie sąsiadowali z Łemkami, na wschodzie z Hucułami.Strefa Klimatów umiarkowanych – w klasyfikacji klimatów Wincentego Okołowicza jest to jedna z pięciu głównych stref klimatycznych. Obejmuje rozległą strefę klimatycznaą, dzieląca się na półkuli północnej na chłodniejszą północną i cieplejszą południową i na półkuli południowej na cieplejszą północną i chłodniejszą południową. Średnia roczna temperatura waha się od 0 °C do 10 °C, a opady atmosferyczne występują w różnych porach roku. Roczne amplitudy temperatur od około 20 °C w klimatach morskich do 45 °C w skrajnie kontynentalnych. Charakterystyczną formacją roślinną dla klimatu umiarkowanego w części chłodniejszej jest tajga, natomiast części cieplejszej lasy liściaste i mieszane (kraje Europy Środkowej i południowa, czasem też środkowa część Skandynawii). Pory roku są w tej strefie łatwo rozpoznawalne i wyznaczane przez przebieg temperatury (ciepła, wilgotna wiosna, ciepłe, zazwyczaj suche lato, chłodna, wilgotna jesień i zima, często z opadami śniegu).

    Organem zarządzającym Rusią Zakarpacką została Dyrektoria, wyznaczona przez rząd czechosłowacki 17 grudnia 1919. Prezesem Dyrektorii został Hryhorij Żatkowycz, a w jej skład wchodzili:

  • Jurij Braszczajko – handel
  • Augustyn Wołoszyn – szkolnictwo i kultura
  • J. Hadżega – sprawy religijne
  • J. Puza – sprawy wewnętrzne
  • O. O. Toronskyj – finanse
  • Dyrektoria funkcjonowała do kwietnia 1920.

    Zachodnie Zakarpacie znajdowało się już pod władzą czechosłowacką. 30 sierpnia 1920 Rumunia przekazała Czechosłowacji północny Marmarosz. Zamieszkana wyłącznie przez Rumunów część tego komitatu na południe od Cisy została włączona do Rumunii.

    Syhot Marmaroski (rum. Sighetu Marmației, węg. Máramarossziget) – miasto w północnej Rumunii. Leży tuż przy granicy z Ukrainą, w okręgu Marmarosz (rum. Maramureș), nad Cisą. Liczy około 44,2 tys. mieszkańców.Rzemiosło – zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, posiadającą udokumentowane kwalifikacje do wykonywania danej działalności gospodarczej we własnym imieniu i na swój rachunek, przy zatrudnieniu niewielkiej liczby pracowników, których praca ma na celu wspieranie działalności rzemieślnika. O tym, czy dana działalność jest rzemiosłem decydują jej właściwości,charakter, niewielka skala i rozmiar oraz brak cechy uciążliwości środowiskowej oraz społecznej typowej dla działalności przemysłowej lub też produkcyjnej w znacznym rozmiarze. Jako przykład rzemiosła można podać artystyczny wyrób cegieł prowadzony w niewielkim rozmiarze, a jako działalność przemysłową- produkcję materiałów budowlanych w specjalnie przeznaczonych do tego urządzeniach prowadzona w znacznych rozmiarach w sposób zorganizowany i ciągły.

    Okres międzywojenny[ | edytuj kod]

    Zachodnioukraińska Republika Ludowa, 1918
    Ruś Podkarpacka w granicach Czechosłowacji

    Obiecana autonomia nie została Zakarpaciu udzielona, mimo że przewidywała ją nawet konstytucja Czechosłowacji z 1920. Zakarpacie, najbiedniejsza i najbardziej zacofana prowincja Czechosłowacji, była zarządzana z Pragi, bez żadnych odrębnych organów własnej, autonomicznej władzy. Okres władzy czechosłowackiej był jednak również okresem swobód narodowościowych. Politycy rusińscy, o różnej orientacji, uczestniczyli w życiu politycznym Czechosłowacji. Bez przeszkód rozwijało się szkolnictwo w językach narodów Zakarpacia, w szczególności rusińskie – o ile w 1914 roku znajdowały się na tym obszarze 3 gimnazja i 525 szkół powszechnych, o tyle w 1938 liczby te wynosiły odpowiednio 11 i 851. Rozbudowywano miasta, powoli rozwijał się przemysł. Fatalny wpływ na gospodarkę Zakarpacia miał jednak wielki kryzys gospodarczy 1929 roku, który pogrążył kraj w wieloletniej stagnacji.

    Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego (ukr. Українська Православна Церква Київського Патрiархату) – jedna z trzech największych Cerkwi prawosławnych na Ukrainie. Cerkiew niekanoniczna.Czas środkowoeuropejski (ang. Central European Time, CET) – strefa czasowa, odpowiadająca czasowi słonecznemu południka 15°E, który różni się o 1 godzinę od uniwersalnego czasu koordynowanego (UTC+1:00).

    Życiu politycznemu międzywojennego Zakarpacia nadali ton miejscowi Rusini, wśród których nadal ścierały się różne wizje przyszłości kraju. Początkowo dominowały opcje rusofilska i rusińska, lojalne wobec Czechosłowacji, choć silne, były również tendencje prowęgierskie oraz systematycznie rosnąca w siłę opcja proukraińska.

    Rumuni (rum. români, dawniej rumâni) – liczący ok. 23,5 mln osób naród wschodnioromański zamieszkujący przede wszystkim Rumunię. W większości posługują się językiem rumuńskim. Duża diaspora, głównie w Hiszpanii, USA, we Włoszech i na Ukrainie.Polacy – naród zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, a poza granicami Polski tworzący Polonię.

    Zakarpacie zajmowało istotne miejsce w planach wyzwoleńczych, snutych przez emigracyjnych nacjonalistów ukraińskich. Zakarpacie, graniczące z polską Małopolską Wschodnią i z zamieszkaną przez Rusinów, tzw. Preszowszczyzną, cieszące się szerokim zakresem swobód publicznych, była wymarzonym miejscem do odegrania roli ukraińskiego Piemontu, mającego stać się centrum odradzającej się Ukrainy. Początkowo plany te były raczej fantasmagoryczne, ponieważ ukraińscy nacjonaliści musieli zachować lojalność wobec rządu w Pradze, gdzie znajdował się ich ośrodek. Plany te nagle nabrały realności, gdy hitlerowskie Niemcy zaczęły szukać instrumentów destabilizacji ładu wersalskiego w tej części Europy. Na początku lat 30. XX wieku emigranci ukraińscy, głównie z kręgów Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, zaczęli prowadzić systematyczne działania w kierunku ukrainizacji Zakarpacia i uzyskania przez nie autonomii. Stopniowo też uzyskali przewagę w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym Zakarpacia.

    Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – państwo położone na półkuli południowej, obejmujące najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Jedyny kraj, który obejmuje cały kontynent. Siłą rzeczy nie posiada granic lądowych z żadnym państwem.

    W miarę słabnięcia międzynarodowej pozycji Czechosłowacji, Zakarpacie stawało się również w coraz większym stopniu przedmiotem polityki otaczających ją państw, a pośrednio również wielkich mocarstw. Rząd w Pradze miał coraz większe trudności z utrzymaniem w ryzach odległej prowincji. Nie ustawała węgierska irredenta, zmierzająca do przyłączenia Zakarpacia z powrotem do Węgier. Obojętna początkowo Polska również z narastającą niechęcią obserwowała umacnianie się na Zakarpaciu niepodległościowców ukraińskich, w tym nacjonalistów, nastawionych rewizjonistycznie do państwa polskiego. Konsekwencją stało się polskie poparcie dla polityki węgierskiej, wyrażające się w dążeniu do osiągnięcia wspólnej granicy na odcinku karpackim.

    Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.Rika (dawniej Wielki Ag; ukr. Ріка, węg. Nagyág) – rzeka na Zakarpaciu, w dorzeczu Cisy. Długość – 92 km, powierzchnia zlewni – 1240 km².

    Rozpad Czechosłowacji i II wojna światowa[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Ukraina Karpacka.
     Osobny artykuł: Karpato-Ukraina.

    Wydarzenia na Zakarpaciu nabrały tempa jesienią 1938, po zawarciu umowy monachijskiej. 8 października 1938 przedstawiciele wszystkich niepodległościowych stronnictw Zakarpacia ogłosili autonomię tego kraju w ramach Republiki Czesko-Słowackiej. Pod naciskiem Niemiec rząd centralny w Pradze zaakceptował ten fakt. 8 października 1938 stronnictwa niepodległościowe sformowały rząd autonomicznej Rusi Podkarpackiej z Andrzejem Brodijem jako premierem. Pod koniec października 1938 Brodij został aresztowany przez władze czesko-słowackie za działalność niepodległościową. 26 października 1938 kolejnym premierem został przedstawiciel stronnictwa rusińskiego, ksiądz Augustyn Wołoszyn.

    Słowianie – gałąź ludów indoeuropejskich posługujących się językami słowiańskimi, o wspólnym pochodzeniu, podobnych zwyczajach, obrzędach i wierzeniach. Zamieszkują Europę wschodnią, środkową i południową oraz pas północnej Azji od Uralu po Ocean Spokojny. Stanowią najliczniejszą grupę ludności indoeuropejskiej w Europie.Białorusini (biał. беларусы, biełarusy, ros. белорусы, biełorusy) – naród wschodniosłowiański zamieszkujący głównie tereny dzisiejszej Białorusi oraz inne kraje byłego Związku Radzieckiego, przede wszystkim Rosję, Ukrainę, Kazachstan, Łotwę i Litwę. Znaczne diaspory znajdują się również w USA, Izraelu, Kanadzie, Brazylii i Polsce.
    Ukraina Karpacka i Karpato-Ukraina 1938–1939

    2 listopada 1938 Węgry, działając na podstawie pierwszego arbitrażu wiedeńskiego, zajęły południową część Zakarpacia z dwoma największymi miastami – Użhorodem i Mukaczewem. Aneksja ta okazała się gwoździem do trumny orientacji prowęgierskiej wśród Rusinów i wywołała kolejny wzrost wpływów orientacji ukraińskiej (głównie z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN)) i rusińskiej (Partii Narodowo-Chrześcijańskiej ks. Wołoszyna), działających w koalicji. Rząd Wołoszyna przeniósł się do powiatowego miasteczka Chust. Wkrótce premier Wołoszyn podzielił władzę w kraju między OUN, oddając jej kierownictwo sił zbrojnych, a narodowców rusińskich, oddając im zarząd spraw wewnętrznych. Rząd Wołoszyna podpisał umowy handlowe z Niemcami, zajmował się rozwojem kraju (zwłaszcza poprzez rozwój spółdzielczości rolnej) i oświaty rusińskiej, a przede wszystkim 9 listopada 1938 utworzył karpackie siły zbrojne – Sicz Karpacką, która wkrótce rozwinęła się w niewielką, ale sprawną formację wojskową. 22 listopada 1938 Zgromadzenie Narodowe Republiki Czesko-Słowackiej uchwaliło nową konstytucję, przyznającą Zakarpaciu autonomię. Nazwa autonomicznego kraju brzmiała (od 30 grudnia 1938) Ukraina Karpacka.

    Stepan Kłoczurak (ukr. Степан Клочурак; ur. 27 lutego 1895 w Jasinach, zm. 8 lutego 1980 w Pradze) – ukraiński polityk okresu międzywojennego, zwolennik opcji ukraińskiej.Żelazo (Fe, łac. ferrum) – metal z VIII grupy pobocznej o dużym znaczeniu gospodarczym, znane od czasów starożytnych.

    Nowo powstały twór państwowy był jednak niestabilny wewnętrznie i pozbawiony sprzymierzeńców na arenie międzynarodowej. Do destabilizacji aktywnie przyczyniały się Węgry i Polska, wysyłające na Zakarpacie grupy sabotażowe. Na granicy rusko-węgierskiej trwała niemal nieprzerwana wymiana ognia.

    Dalsze losy Zakarpacia zostały rozstrzygnięte przez politykę wielkich mocarstw. Nieustanna irredenta węgierska skłoniła w końcu hitlerowskie Niemcy do zgody na przyłączenie przez Węgry całego Zakarpacia. Odpowiednie porozumienie podpisano 11 marca 1939. Po ogłoszeniu niepodległości przez Słowację 14 marca 1939, również Zakarpacie, w nocy z 14 marca na 15 marca, ogłosiło niepodległość, zaś 15 marca 1939 sejm Ukrainy Karpackiej uchwalił konstytucję nowego państwa – Karpato-Ukrainy. Nie została ona jednak uznana przez żadne inne państwo.

    Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.Karpaty Marmaroskie (523.1) – część Wewnętrznych Karpat Wschodnich na terenie Rumunii i Ukrainy, o długości głównego grzbietu 93 km i obszarze około 2000 km².

    Już 13 marca 1939 zaczęły się walki Siczy Karpackiej z wiernymi Republice oddziałami czechosłowackimi, stacjonującymi na Rusi. 14 marca na Ruś wtargnęły oddziały węgierskie. Walki były zajadłe, ale trwały krótko. Do 18 marca 1939 powstający organizm państwowy Karpato-Ukrainy został całkowicie zlikwidowany. Walki partyzanckie toczyły się do końca kwietnia 1939. Ustawą z 23 czerwca 1939 parlament węgierski przyłączył Zakarpacie do Węgier. 7 lipca 1939 na Zakarpaciu wprowadzono węgierską administrację cywilną, odtwarzając system komitatów sprzed I wojny światowej.

    Kultura ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) – neolityczna kultura z kręgu kultur naddunajskich. Jej nazwa pochodzi od kulistej formy naczyń glinianych zdobionych ornamentem rytym w postaci wstęg spiralnych i innych wątków geometrycznych. (ukr. Уж, słow. Uh, węg. Ung) - rzeka w dorzeczu Dunaju, przepływająca przez Ukrainę i Słowację. Długość - 126,5 km, z tego 105,3 km na Ukrainie, 21,3 km na Słowacji. Powierzchnia zlewni Użu wynosi 2.643,6 km², z tego 61% na Ukrainie, 39% na Słowacji. We wsi Pinkovce na granicy ukraińsko-słowackiej średni przepływ Użu wynosi 32,3 m³/s.

    Po objęciu administracji przez władze węgierskie nad obszarem Zakarpacia tłumiły one przejawy autonomii rusińskiej, także w sferze kulturalnej, nastała doba madziaryzacji przypominającej tę z końca XIX wieku.

    W 1944 Niemcy wywieźli do obozów zagłady i wymordowali niemal całą ludność żydowską Zakarpacia.

    Jesienią 1944, w toku strategicznej ofensywy wschodniokarpackiej, na Zakarpacie wkroczyły wojska 4 Frontu Ukraińskiego pod dowództwem generała Pietrowa. Kraj został przez nie zajęty względnie szybko, w październiku 1944. Zacieklejsze walki toczyły się jedynie w okolicach Użhorodu. W styczniu 1945 Zakarpacie stało się bazą do kolejnej ofensywy – zachodniokarpackiej, w wyniku której Armia Czerwona zajęła środkową Słowację i południową Polskę.

    Słowacy (Slováci) – naród słowiański, zamieszkujący głównie Słowację – stanowią 86% jej mieszkańców (4,5 mln); mniejszości słowackie zamieszkują także Czechy , Węgry, Serbię i Polskę (Orawa i Spisz- około 1700 osób). Mówią językiem słowackim. Większość Słowaków jest katolikami, mniejszość stanowią protestanci i grekokatolicy.Bitwa pod Mohaczem – bitwa stoczona 29 sierpnia 1526 roku, w której wojska węgierskie dowodzone przez króla Ludwika Jagiellończyka zostały rozgromione przez armię osmańską pod dowództwem sułtana Sulejmana Wspaniałego.

    Czasy radzieckie[ | edytuj kod]

    Mimo że w traktacie z 8 maja 1944 ZSRR zagwarantował emigracyjnemu rządowi czechosłowackiemu przekazanie pod jego władzę zajętych ziem przedwojennej Czechosłowacji, to jednak nie dopełnił tego obowiązku w stosunku do Zakarpacia. Wojska sowieckie uniemożliwiły delegacji czechosłowackiej, która 30 października 1944 przyjechała do Chustu, proklamowanie mobilizacji i wyborów. Zaraz po wyzwoleniu w całym kraju zaczęły „spontanicznie” powstawać rady ludowe, żądające zjednoczenia z sowiecką Ukrainą. Zjazd zakarpackich komunistów w Mukaczewie 19 listopada 1944 przyjął manifest, domagający się włączenia Zakarpacia do ZSRR, podtrzymany następnie przez kongres rad narodowych 26 listopada 1944. Stało się jasne, że Stalin przygotowuje aneksję Zakarpacia. Po bezskutecznych protestach rząd Benesza pod wpływem czeskich i słowackich komunistów przystał na aneksję, osiągnąwszy tylko to, że jej formalne przeprowadzenie odroczono na czas po zakończeniu wojny w Europie. Ostatecznie traktatem podpisanym w Moskwie 29 czerwca 1945 rząd czechosłowacki scedował Zakarpacie na rzecz ZSRR. Przy okazji Zakarpacie powiększono o pas ziem na zachodnim brzegu Użu oraz teren między Użhorodem a Czopem, należące wcześniej do Słowacji. W tym kształcie 22 stycznia 1946 Zakarpacie zostało włączone w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej jako obwód zakarpacki.

    Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, także Ukraiński Kościół Prawosławny – kanoniczny Kościół prawosławny obejmujący terytorium Ukrainy. Ma status Cerkwi autonomicznej i stanowi część Patriarchatu Moskiewskiego.Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię), jednakże biorąc pod uwagę także terytoria sporne do których Argentyna rości pretensje: Falklandy/Malwiny, Georgię Południową, Sandwich Południowy, Islas Auroras wraz z Orkadami Południowymi, Szetlandami Południowymi oraz z częścią Antarktydy administrowanej przez Argentynę na mocy Traktatu Antarktycznego powierzchnia łączna kraju wynosi 3 761 274 km², co czyni kraj ten ósmym na świecie pod względem powierzchni. Terytorium kraju podzielone jest na 23 prowincje i jedno miasto autonomiczne – stolica kraju Buenos Aires. Argentyna jest członkiem – założycielem Unii Narodów Południowoamerykańskich oraz Mercosur, a także członkiem Organizacji Państw Iberoamerykańskich, Banku Światowego, Światowej Organizacji Handlu, grupy krajów G15 oraz G20. Kraj uznawany jest za mocarstwo lokalne z bardzo wysokim wskaźnikiem rozwoju społecznego. W Ameryce Łacińskiej kraj ten ma piąty nominalny PKB na mieszkańca i najwyższy PKB mierzony parytetem siły nabywczej. Według analityków kraj ten zaklasyfikowany jest do rynków wschodzących, ze względu na wielkość, wysoki wzrost gospodarczy, poziom bezpośrednich inwestycji zagranicznych czy eksport w całości wytworzonych usług i towarów.

    Zaraz po zajęciu kraju przez Armię Czerwoną władze sowieckie przystąpiły do czystki etnicznej wśród zakarpackich Węgrów. W jej trakcie kilkadziesiąt tysięcy z nich wywieziono na Syberię.

    Powiaty obwodu zakarpackiego (2006)

    Okres władzy sowieckiej na Zakarpaciu odznaczył się podobnymi cechami i miał podobny przebieg, jak w innych regionach włączonych do ZSRR. Nastąpiła kolektywizacja rolnictwa i przemysłu, a następnie gwałtowna industrializacja kraju, kosztem dotkliwych nieraz zniszczeń środowiska naturalnego. Jedną z ciekawszych inwestycji przemysłowych okresu sowieckiego jest terebelsko-ricka elektrownia wodna z 1956, z tunelem doprowadzającym wodę z Terebli do Riki. Zakarpacie zyskało na znaczeniu jako korytarz komunikacyjny łączący ZSRR z Bałkanami, o czym świadczyła budowa dróg kołowych i modernizacja kolei. Na szczytach ukraińskich Karpat wzniesiono wojskowe instalacje radiolokacyjne. Pod względem kulturalnym rusyfikacja na Zakarpaciu poczyniła większe postępy, niż w pozostałej części Ukrainy, ze względu na słabiej ugruntowaną miejscową świadomość narodową. Już 18 października 1945 otwarto w Użhorodzie państwowy Uniwersytet Zakarpacki.

    Halit – minerał z gromady halogenków. Nazwa pochodzi od greckich słów halos – sól, słony, oraz lithos – kamień. Minerał znany i używany od czasów starożytnych. Głównym składnikiem jest chlorek sodu.Wielka wędrówka ludów – okres masowych migracji plemion barbarzyńskich, w szczególności Hunów i Germanów, na ziemie Cesarstwa rzymskiego u schyłku starożytności i w początkach średniowiecza (IV-VI wiek). Proces ten radykalnie odmienił obraz kontynentu europejskiego – doprowadził do zmian etnicznych na dużych obszarach, wyznaczył koniec starożytności i pociągnął za sobą upadek cesarstwa. Większość powstałych na jego gruzach nowych państw sama podzieliła jego los, jednak niektóre (jak państwo Franków) stały się podwalinami nowożytnych państw europejskich.

    W niepodległej Ukrainie[ | edytuj kod]

    Po powstaniu niepodległej Ukrainy w 1991 wzrósł zakres swobód obywatelskich. Nie ma już przeszkód w praktykowaniu religii ani w używaniu języków ojczystych. Licznie pojawiły się lokalne organizacje mniejszości narodowych, szczególnie Węgrów. Rośnie ruch turystyczny, w szczególności powodzeniem wśród turystów cieszą się dzikie ostępy Wschodnich Karpat. W wydarzeniach ostatnich lat negatywnie zaznaczyły się wielkie powodzie w 1998, 1999 i 2001 roku.

    Protestantyzm – jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.Słowianie wschodni – indoeuropejska grupa ludnościowa Europy, zamieszkująca wschodnią i część środkowej partii tego kontynentu, licząca około 210 mln ludzi.

    25 października 2008 II Europejski Kongres Rusinów zaapelował do władz w Kijowie o przyznanie Zakarpaciu autonomii. W przeciwnym wypadku zapowiedziano proklamowanie 1 grudnia niepodległości Zakarpacia. Zapowiedzi nie zostały zrealizowane, a wyznaczonego dnia nie było żadnych widocznych ruchów wolnościowych, zaś same władze Ukrainy postanowiły zignorować wystąpienie Kongresu.

    Aleksander Duchnowicz (ur. 24 kwietnia 1803 we wsi Topoli koło Preszowa - zm. 30 marca 1865 w Preszowie) - poeta i literat rusiński, ksiądz unicki, wydał we Lwowie "Katechizm liturgiczny" (1854), "Chleb duszy, czyli nabożne modlitwy i pieśni dla Rusinów" (Lwów 1860) i inne.Iwan Turjanica (ukr. Іван Туряниця, Ivan Turjanycja, ang. Ivan Turyanica lub Turyanitsa, ur. 1943) – profesor, wicerektor oraz dziekan wydziału inżynieryjno-technicznego Uniwersytetu w Użgorodzie, przewodniczący Związku Rusinów Podkarpackich (ukr. Общества подкарпатських русинов, Obscestvo Podkarpatskich Rusinov), przewodniczący Carpatho-Rysyn Society w Użgorodzie (od 1997) , premier Tymczasowego Rządu Rusi Podkarpackiej (ukr. Временное правительство Подкарпатской Руси) w latach 1993-1994. Iwan Turjanica jest również sygnatariuszem Universal Declaration of the Rights of Peoples oraz uczestnikiem "the International Conference "Inter-Ethnic Relations in Transcarpathian Ukraine" (Użgorod, Ukraina, 4-7 września 1998) przy European Centre for Minority Issues (ECMI). W literaturze etnicznej określany mianem niekoronowanego króla rusinów karpackich

    W 2012 roku w mieście Berehowe dopuszczono używanie języka węgierskiego jako regionalnego, co oznacza, że zyskał on na tym obszarze status języka urzędowego. 13 maja 2014 premier Węgier Viktor Orbán stwierdził w parlamencie, że Węgrzy zakarpaccy powinni uzyskać szeroką autonomię. Węgrzy starają się o przyznanie podwójnego obywatelstwa oraz posiadanie swoich przedstawicieli w Radzie Najwyższej. Natomiast 2 sierpnia 2018 Orban powołał pełnomocnika ds. Zakarpacia wywołując gwałtowny sprzeciw strony ukraińskiej, która nazwała powołanie pełnomocnika działaniem destrukcyjnym i prowokacyjnym ze strony Węgier.

    Terebla (ukr. Теребля) - rzeka na ukraińskim Zakarpaciu, w dorzeczu Cisy. Długość - 91 km, powierzchnia zlewni - 750 km².Wielki Step – ogólna nazwa obszaru geograficzno-historycznego na który składa się ciągły pas stepu zaczynający się od ujścia Dunaju, przechodzący przez Europę południowo-wschodnią i środkowe obszary Azji Środkowej, a kończący się na pograniczu Mongolii i Mandżurii.


    20 lutego 2014 roku, w związku z rewolucją na Ukrainie, region zakarpacki, jako pierwszy spośród regionów Ukrainy, wypowiedział posłuszeństwo władzy prezydenta Wiktora Janukowycza.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Polskie egzonimy przyjęte przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych.
    2. W ukraińskiej historiografii także Ukraina Podkarpacka. Nazwy z rdzeniem „Ukraina” podkreślają ukraiński charakter regionu i jego aktualną przynależność polityczną – w opozycji do rusińskiej i rusofilskiej opcji narodowościowo-politycznej. Nazwy z rdzeniem „Ruś” – przeciwnie. Ponadto dotyczą one raczej regionu etnograficznego, który tylko częściowo pokrywa się z Zakarpaciem w rozumieniu historycznym.
    3. „Nie naruszymy granic Polski”.
    4. Dymytrij Sydor ksiądz i działacz polityczny na Zakarpaciu, Jevhen Zhupan przewodniczący „National Council of Rusyns of Zakarpattia”, Wasyl Molnar pisarz rusiński, Olga Prokop śpiewaczka, Mychajlo Almashi nauczyciel i działacz społeczny na Zakarpaciu.
    5. Самосознание в подполье.
    6. Działalność Stolicy Apostolskiej. „L’Osservatore Romano”. 5(322), s. 66, 2010. Giovanni Maria Vian – redaktor naczelny. ISSN 122-7249 (pol.). 
    7. Andrzej Chojnowski, Jan J. Bruski, Ukraina, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.
    8. Ukraińskie Zakarpacie chce niepodległości.
    9. Wywiad z popem Dymitrem Sidorem i Stepanem Aczem.
    10. Komentarz do sytuacji na Podkarpaciu na Portalu Europejskim.
    11. Piotr Kosciński, Tamara Serwetnyk, Po polsku na Ukrainie, „Rzeczpospolita” 22-23 września 2012.
    12. Orban domaga się od Ukrainy autonomii dla Węgrów z Zakarpacia.
    13. Ukraina grozi zakazem wjazdu dla pełnomocnika rządu Węgier. polskieradio.pl, 2018-08-03. [dostęp 2018-08-03].
    14. Obwód zakarpacki już „wolny”. Wypowiedział posłuszeństwo „reżimowi Janukowycza” (pol.). tvn24.pl, 2014-02-20. [dostęp 2014-02-20].
    Grigorij Żatkowicz (rusiński: Ґріґорій Жатковіч, słowacki Grigorij Žatkovič; ur. 2 grudnia 1886. zm. 26 marca 1967 w Pittsburghu) – adwokat, polityk rusiński, przewodniczący Rady Narodowej Amerykańskich Rusinów.Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1938 i 1945-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1949-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.


    Podstrony: [1] [2] 3 [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Beskidy Wschodnie (węg. Külső-Beszkidek, 522) – część Beskidów zaliczana do Karpat Wschodnich. Rozciągają się na obszarze Polski, Słowacji, Ukrainy i Rumunii. Najwyższym szczytem jest ukraińska Howerla (2061 m n.p.m.). Beskidy Wschodnie charakteryzują się brakiem części pogórskiej, charakterystycznej dla Beskidów Zachodnich i Środkowych.
    Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej (KSNG) – komisja odpowiedzialna za ustalanie polskich nazw geograficznych świata (egzonimów) oraz za reprezentowanie Polski w kwestiach nazewnictwa geograficznego na arenie międzynarodowej.
    Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.
    Cisa (węg. Tisza, ukr. Тиса – Tysa, słow. i rum. Tisa, serb. Тиса – Tisa, niem. Theiß) – rzeka w środkowej Europie, lewostronny dopływ Dunaju. Długość wynosi 966 km (201 km na Ukrainie, 597 km na Węgrzech, 168 km w Serbii; przed regulacją – 1419 km), powierzchnia zlewni – 157 218 km², średni przepływ u ujścia – 776 m³/s.
    Homo erectus (człowiek wyprostowany) syn. pitekantrop (Pithecanthropus erectus) – prymitywny, kopalny gatunek człowieka z epoki środkowego plejstocenu, stanowiący szczebel ewolucyjny pośredni między australopitekami, a formami człowieka. Kolebką Homo erectus jest środkowo-wschodnia Afryka (Etiopia, Kenia, Tanzania), gdzie pojawił się prawdopodobnie na przełomie pliocenu i plejstocenu, około 1,8 miliona lat temu, i szybko rozprzestrzenił na tereny zachodniej i wschodniej Azji. Afrykański przedstawiciel tego gatunku określany jest także jako Homo ergaster.
    Jasina (ukr. Ясіня, Jasinia; rus. Єсінє; węg. Kőrösmező; rum. Frasin; jidysz Jasyny, Jasyne, Jasene) – osiedle typu miejskiego na Ukrainie, w obwodzie zakarpackim, w rejonie rachowskim.
    Armia Czerwona, ros. Красная Армия, pełna nazwa Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od 23 lutego 1946 roku Armia Radziecka (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – wojska lądowe Sił Zbrojnych ZSRR, istniejące do grudnia 1991 (przemianowane m.in. na Wojska Lądowe Republiki Białoruś, Wojska Lądowe Federacji Rosyjskiej oraz wojska lądowe każdej z pozostałych dawnych republik ZSRR).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.106 sek.