• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Wypas kulturowy

    Przeczytaj także...
    Serwitut – nadawane do początków XX w. uprawnienia chłopa posiadającego ziemię orną, polany lub hale do korzystania z pańskich lasów. Część lasu objętą serwitutem nazywano cerklem lub cyrklem. Serwituty, zwane też służebnościami, były więc rodzajem prawa rzeczowego. Serwituty oparte były na aktach jednostronnych (np. przywilejach nadanych osadźcom wsi przez królów polskich), na umowach ustnych lub zwyczajach. Początkowo serwituty dotyczyły własności królewskiej lub dworskiej, później w miarę, jak zmieniali się właściciele lasów, również prywatnej lub państwowej.Niżnia Polana Kominiarska – polana reglowa w Tatrach Zachodnich. Położona jest poniżej północnego zbocza Kominiarskiego Wierchu, w górnej części Doliny Lejowej, na wysokości 1110–1170 m n.p.m. Polana leży na silnie nachylonym na północ stoku, pomiędzy dwoma potokami, będącymi dopływami Lejowego Potoku. Wchodzi w skład TPN, lecz jest własnością Wspólnoty Leśnej Uprawnionych Ośmiu Wsi z siedzibą w Witowie.
    Oscypek, oszczypek (słow. oštiepok) – twardy wędzony ser przygotowywany z mleka owczego, charakterystyczny dla polskich gór, szczególnie Podhala. Obecnie spopularyzowany ogólnie w Polsce oraz w innych krajach Europy.
    Kulturowy wypas w Dolinie Chochołowskiej
    Kulturowy wypas na polanie Jamy
    Bacówka na Rusinowej Polanie

    Wypas kulturowywypas owiec i bydła na chronionych obszarach parków narodowych dozwolony z zachowaniem licznych ograniczeń.

    Wypas w Tatrach[]

    Ma szczególne znaczenia na obszarach Tatrzańskiego Parku Narodowego. Początkowo, po utworzeniu parku i wykupie bądź wywłaszczeniu terenów hal (1960–1965), zniesiono w nim całkowicie wypas. Z czasem jednak okazało się, że stało się to przyczyną zmian w środowisku przyrodniczym.

    Bacówka, szałas lub koleba – zazwyczaj drewniany budynek pasterski stawiany na halach pasterskich, w którym przez kilka miesięcy w roku, na czas wypasu, przebywa baca wraz z juhasami. Bacówka to nie tylko schronienie przed złą pogodą ale również miejsce, które służy pasterzom do przerabiania mleka owczego na ser (bundz), serwatkę (żętycę) czy też wędzone oscypki.Kryta Polana – polana w polskich Tatrach Zachodnich. Znajduje się na wysokości ok. 975-1000 m n.p.m., u wylotu Doliny Krytej (jedno z zachodnich odgałęzień Doliny Chochołowskiej), tuż po zachodniej stronie Chochołowskiego Potoku. Z drogi przez Dolinę Chochołowską jednak jest niewidoczna. Dawniej stał na niej szałas, a polana wchodziła w skład Hali Krytej.

    Powstałe w wyniku działalności człowieka polany i hale tatrzańskie istnieć mogą tylko, gdy są użytkowane. Po zniesieniu wypasu i koszenia w wyniku naturalnej sukcesji ekologicznej zaczęły zarastać borówczyskami, malinami, a ostatecznie lasem. Powoduje to zmniejszenie różnorodności biologicznej, wiele bowiem gatunków roślin i zwierząt żyje tylko na tych trawiastych obszarach. Np. szafran spiski (popularnie nazywany krokusem) rosnąć może tylko na koszonej lub wypasanej polanie, po zniesieniu jej użytkowania zostaje z czasem zagłuszony przez inne gatunki wyższych roślin. Skazany byłby więc na wyginięcie, podobnie i wiele innych gatunków roślin i zwierząt (np. niektóre gatunki motyli). Zarastanie polan i halizn przez las to także zmniejszenie atrakcyjności turystycznej, las przesłania bowiem widoki. Ważnym powodem przywrócenia nienaturalnego wypasu była wreszcie konieczność zachowania liczącej sobie kilkaset lat kultury pasterskiej.

    Polana Huciska lub Huty – polana reglowa w Dolinie Chochołowskiej w Tatrach Zachodnich. Położona jest po wschodniej stronie Chochołowskiego Potoku, na wypłaszczeniu, na wysokości 980–1050 m n.p.m. Rozszerzenie doliny tworzące polanę utworzone zostało w miękkich, czerwonych łupkach górnego triasu. Nazwa polany pochodzi od istniejącej tutaj w dawnych czasach kopalni i huty rud żelaza.Dolina Lejowa – dolina reglowa w polskich Tatrach Zachodnich, położona pomiędzy Doliną Kościeliską a Doliną Chochołowską. Jest środkową odnogą doliny Czarnego Dunajca.

    W Tatrach kulturowy wypas wprowadzono po raz pierwszy w 1981, na mocy porozumienia działaczy solidarnościowych z władzami. Zmianę w rozporządzeniu o utworzeniu TPN wprowadziła Rada Ministrów w lipcu 1981.

    Obecnie wypasa tam 5 baców na polanach mających łączną powierzchnię około 130 ha. Bacówki, w których sprzedawane są turystom oscypki, bundz i żentyca, stoją na Polanie Chochołowskiej, u wylotu Doliny Lejowej, na Wyżniej Kirze Miętusiej w Dolinie Kościeliskiej, pod Kuźnicami, na polanie Kopieniec i na Rusinowej Polanie. Wypas kulturowy prowadzi się na 30 polanach, m.in. są to: Polana Chochołowska, polana Kopieniec, Lejówki, Niżnia Polana Kominiarska, Długa Polana, polana Huciska, polana Huty Lejowe, polana Jamy, Niżnia Jarząbcza Polana, polana Jaworzyna pod Furkaską, Kalatówki, Kryta Polana, Polana Kuca, Przysłop Kominiarski, Rusinowa Polana.

    Kuźnice – dzielnica Zakopanego, położona w dolnej partii Doliny Bystrej na wysokości ok. 1010 m n.p.m. Znajduje się całkowicie na obszarze Tatr, pomiędzy zboczami Krokwi, Jaworzyńskich Czół, Boczania, Nieboraka i Nosala. Dolna stacja kolei linowej na Kasprowy Wierch i centrum ruchu turystycznego.Sukcesja ekologiczna, sukcesja biocenoz, sukcesja – jedna z najważniejszych form zmienności biocenoz w czasie. Prawidłowo sukcesja oznacza następstwo i bardzo dobrze oddaje istotę zjawiska. W odróżnieniu od cyklicznych fluktuacji sezonowych sukcesja ekologiczna jest procesem kierunkowym. Proces przebiega etapami od stadium początkowego poprzez stadia pośrednie do klimaksu. Stadium klimaksu w danych warunkach klimatyczno-siedliskowych można uznać za stadium stabilne. Jednak i to stadium podlega zmianom, dzieje się tak pod wpływem ciągłych zmian klimatu oraz ewolucji. W naturalnych warunkach Polski zmiany biocenoz klimaksowych zachodzą ok. 10 razy wolniej niż zmiany w biocenozach etapów wcześniejszych.

    Ograniczenia[]

    Wypas kulturowy zastrzeżony jest licznymi ograniczeniami:

  • Wypasać mogą tylko ci bacowie, którzy otrzymają koncesję na wypas.
  • Liczba wypasanych owiec i krów jest ograniczona, tak by wypas nie powodował szkód w środowisku naturalnym.
  • Baca musi udowodnić, że posiada poza Tatrami łąki czy polany (tzw. przepaski), na których może wiosną wypasać owce i krowy, zanim w Tatrach trawa nie podrośnie przynajmniej na 8 cm (wegetacja roślin jest tutaj bowiem późniejsza). Tradycyjny sezon wypasowy trwał od końca kwietnia do końca września.
  • Wypasać można tylko owce i krowy ras miejscowych.
  • Używać można do wypasu tylko psów miejscowej rasy owczarek podhalański.
  • Baca i juhasi używać muszą tradycyjnego sprzętu, odzieży i gwary góralskiej. Wyjątek uczyniono tylko dla podpuszczki używanej do klagania sera – zamiast tradycyjnej, otrzymywanej z żołądków cielęcych, używa się syntetycznej.
  • Zachowane mają być tradycyjne obrzędy pasterskie.
  • Zobacz też[]

  • serwitut
  • Przypisy

    1. Marcin Bukowski, M. Guzik (red.): Dynamika zarastania polan tatrzańskich. Zakopane: Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, 2009. ISBN 978-83-61788-08-9.

    Bibliografia[]

  • Paweł Skawiński, Tomasz Zwijacz-Kozica: Tatrzański Park Narodowy. Warszawa: Oficyna Wyd. MULTICO, 2005. ISBN 83-7073-408-1.
  • Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
  • Polana Jaworzyna lub polana Jaworzyna pod Furkaską – duża polana w Dolinie Chochołowskiej w polskich Tatrach Zachodnich. Położona jest na wysokości ok. 1250–1350 m n.p.m. na pochyłym grzbiecie Przysłopu odchodzącym od Parzątczaka we wschodnim kierunku. Grzbiet ten oddziela dolinę Głębowiec od Doliny Długiej. Na polanie Jaworzyna stały dawniej szałasy, polana była użytkowana, wchodziła w skład Hali Jaworzyna pod Furkaską, na której wypasano głównie bydło. Od nazwy hali pochodzi nazwa polany, często występująca w nazewnictwie tatrzańskim nazwa jaworzyna wskazuje, że dawniej musiały tutaj rosnąć jawory, obecnie jednak nie ma ich tutaj. Reglowe lasy w Tatrach to lasy wtórne, głównie świerkowe, przeobrażone w wyniku działalności człowieka. Z dna Doliny Chochołowskiej prowadzi przez polanę na Juraniową Przełęcz droga gruntowa.Lejówki – dwie niewielkie polanki w Dolinie Lejowej w polskich Tatrach Zachodnich. Położone są na wysokości 1020–1060 m n.p.m., powyżej polany Huty Lejowe, u podnóży Zadniej Kopki, nad prawym brzegiem Lejowego Potoku. Dawniej wchodziły w skład Hali Lejowej. Po utworzeniu parku narodowego zniesiono na nich wypas, po 1982 przywrócono ponownie jako tzw. wypas kulturowy. Polanki jednak zdążyły już niemal całkowicie zarosnąć lasem.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Szafran spiski, krokus spiski (Crocus scepusiensis (Rehm. et Woł.) Borbás) – gatunek rośliny należący do rodziny kosaćcowatych.
    Malina - grupa gatunków z rodzaju Rubus L. wyróżniana zwyczajowo ze względu na czerwoną barwę owoców i łatwość ich odpadania od dna kwiatowego (pozostałe gatunki noszą zwyczajową nazwę rodzajową jeżyna). U różnych odmian uprawnych owoce mogą być koloru od czarnego i purpurowego, przez czerwony, żółty, do białawego.
    Juhas – młodszy pomocnik bacy podczas wypasu owiec w Tatrach. Słowo pochodzi z języka węgierskiego juhász – owczarz. Niewłaściwa jest forma żeńska juhaska – dziewczęta nigdy nie wypasały owiec w Tatrach, zaś te pasące krowy nazywane były pasterkami.
    Owczarek podhalański – polska rasa psa, w typie psa pasterskiego, wywodząca się prawdopodobnie od azjatyckich mastifów. Podlega próbom pracy.
    Podpuszczka (inaczej: rennina, chymozyna) - enzym trawienny, który znajduje się w dużych ilościach w śluzówce żołądka cielęcego. Jest ona wykorzystywana w mleczarstwie do produkcji serów podpuszczkowych. Istnieją także podpuszczki roślinne, znajdujące się w niektórych sokach i tkankach roślin oraz grzybów. Od czasów antycznych powszechnie znaną substancją wywołującą proces ścinania mleka jest sok figowy. Obecnie w użyciu znajdują się także podpuszczki syntetyczne.
    Dolina Chochołowska – najdłuższa i największa dolina w polskich Tatrach, znajdująca się na zachodnim skraju polskich Tatr Zachodnich i stanowiąca orograficznie lewą odnogę doliny Czarnego Dunajca. Zajmuje obszar ponad 35 km² i ma długość ok. 10 km. Jest doliną walną. Administracyjnie leży na terenie wsi Witów.
    Pasterstwo – rodzaj gospodarki występujący na obszarach, gdzie uprawa roli jest niemożliwa lub nieopłacalna (głównie zaliczyć do nich można obszary górskie, stepowe, tundrę, itp.). Polega na ekstensywnym chowie zwierząt stadnych takich jak owce, bydło domowe, kozy, trzoda chlewna, bawoły, konie, jaki, lamy, osły, renifery, z wykorzystaniem naturalnych pastwisk, często sezonowych.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.028 sek.