• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  •                Biorę udział w badaniu      Nie obchodzi mnie to 
    Temat nie został wyczerpany?
    Zapraszamy na Forum Naukowy.pl
    Jeśli posiadasz konto w serwisie Facebook rejestracja jest praktycznie automatyczna.
    Wystarczy kilka kliknięć.

    Wydmy

    Przeczytaj także...
    Tytan (Saturn VI) – największy księżyc Saturna, jedyny księżyc w Układzie Słonecznym posiadający gęstą atmosferę, w której zachodzą skomplikowane zjawiska atmosferyczne. Jest to również jedyne ciało poza Ziemią, na powierzchni którego odkryto powierzchniowe zbiorniki cieczy – jeziora. Nie wypełnia ich jednak woda, ale ciekły metan, który na Ziemi występuje w postaci palnego gazu.Pustynia – teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów. Na gorących pustyniach temperatury sięgają do 50 °C (najwyższa zanotowana temperatura to 57,7 °C), nocą zaś dochodzą do 0 °C, charakterystyczne są dla nich też znaczne amplitudy dobowe temperatury, stały deficyt wilgotności oraz silne nasłonecznienie.
    Pole wydmowe - skupisko zazwyczaj niewielkich wydm na ścisłym obszarze. Przykładem pola wydmowego w Polsce jest zgrupowanie w środkowej części Mierzei Łebskiej oddzielającej jezioro Łebsko od Morza Bałtyckiego. W niektórych regionach rozprzestrzeniają się one na skutek zaistnienia korzystnego podłoża i wysuszenia obszaru, np. na Saharze w rejonie Coude du Dra pole wydmowe powiększyło swoją powierzchnię trzydziestokrotnie pomiędzy 1932 a 1999 rokiem.
    Wydma na pustyni w Maroku
    Wydmy w południowej Francji
    Wydmy śródlądowe na obszarze Puszczy Bydgoskiej

    Wydmapiaszczyste wzniesienie usypane przez wiatr. Warunki środowiska wpływają na różny kształt i rozmiar wydm. Powstawanie wydmy jest ściśle związane z transportem materiału piaszczystego: piasek pędzony wiatrem blisko powierzchni lub wleczony po niej zatrzymuje się za takimi przeszkodami jak głazy, zarośla czy nierówności gruntu – gromadząc się wówczas tworzy wydmę.

    Wydma brunatna - rodzaj wydmy, wyróżniany obok wydmy białej i szarej, ze względu na porastającą ją roślinność. Jest to zawsze wydma ustalona, tj. nieporuszająca się, porośnięta, może natomiast przybierać różne kształty. Roślinnością porastającą taką wydmę jest najczęściej wrzosowisko brusznicowo-bażynowe lub rzadziej sam bór bażynowy. Taka struktura charakteryzuje się bardziej rozwiniętą glebą niż w przypadku wydm białych i szarych - do ziem występujących najczęściej zalicza się arenosole i regosole, obecne jednak tylko w zewnętrznej jej warstwie. Występuje tendencja do stopniowego użyźniania gleby i pojawiania się bardziej wymagających gatunków (m.in. dębu bezszypułkowego, borówki czarnej).Wydma ustalona - rodzaj wydmy, wyróżnianej ze względu na dynamikę. W przeciwieństwie do wydmy ruchomej i ustalanej jest porośnięta roślinnością i nie porusza się. Najczęściej do tej kategorii należy wydma brunatna, czyli zawierająca w górnej warstwie arenosole i regosole oraz porośnięta borem bażynowym lub wrzosowiskiem. Prowadzi się też czasem sztuczne zalesianie wydm w celu ustalenia ich położenia (np. Wydma Lubiatowska koło Lubiatowa na Pomorzu).

    Większość wydm cechuje asymetria stoków. Nakładające się wydmy tworzą nieregularne, rozległe formy poprzeczne do kierunku wiatru – pola wydmowe.

    Rodzaje wydm[ | edytuj kod]

    Rozróżnia się następujące rodzaje wydm, w zależności od:

  • położenia
  • wydma nadmorska
  • wydma śródlądowa
  • dynamiki
  • wydma ruchoma – ruchoma, tworząca się
  • wydma ustalona – nieruchoma, porośnięta przez roślinność
  • wydma ustalana – w trakcie zatrzymywania i porastania przez roślinność
  • kształtu
  • wydma paraboliczna
  • barchan
  • wydma poprzeczna
  • wydma podłużna
  • wydma gwiaździsta
  • wał wydmowy
  • pole wydmowe
  • pokrywy roślinnej oraz gleby
  • wydma biała – ruchoma, inicjalne stadium zarastania psammofitami, brak gleby
  • wydma szara – ustalana lub ustalona, porośnięta trawą lub wrzosowiskiem, powstawanie arenosoli
  • wydma brunatna – ustalona, porośnięta lasem (bór bażynowy) lub wrzosowiskiem, arenosole i regosole.
  • Wydmy poza Ziemią[ | edytuj kod]

    Zdjęcie satelitarne fragmentu pola wydm Olympia Undae na północnych równinach Marsa

    Wydmy mogą występować na wszystkich ciałach niebieskich, na których występuje atmosfera i skały okruchowe o dostatecznie małych ziarnach, aby mogły być poruszane przez wiatr. Pole wydm na obiekcie innym niż Ziemia określa się formalnie nazwą unda.

    Wydma paraboliczna – jeden z typów pojedynczych wydm. Charakteryzuje się tym, że ma kształt łuku o ramionach skierowanych pod wiatr. Mniej ubita miękka część znajduje się na kierunku przeciwnym niż kierunek dominującego wiatru. Jej centralna część jest ruchoma, gdyż jest zbudowana z suchszego i luźniejszego piasku niż ramiona i w przeciwieństwie do nich nie jest utrwalana przez rośliny. Wędrówka wydm na terenie Polski odbywa się z prędkością około 6–20 m/rok. Największą wysokość względną wydmy paraboliczne osiągają w miejscu zagięcia łuku, w tzw. czole. Zwykle nie przekracza ona 30 m i maleje w miarę oddalania się wzdłuż ramion. Zbocza zewnętrzne łuku wydmowego są z reguły bardziej strome (w środkowej części - ok. 15-20°) niż wewnętrzne (ok. 5-10°).Saturn – gazowy olbrzym, szósta planeta Układu Słonecznego pod względem oddalenia od Słońca, druga po Jowiszu pod względem masy i wielkości. Charakterystyczną jego cechą są pierścienie, składające się głównie z lodu i w mniejszej ilości z odłamków skalnych; inne planety-olbrzymy także mają systemy pierścieni, ale żaden z nich nie jest tak rozległy ani tak jasny. Według danych z lipca 2013 roku znane są 62 naturalne satelity Saturna.

    Poza Ziemią wydmy zaobserwowano na Marsie, Wenus i Tytanie, księżycu Saturna. Wydmy na Marsie występują we wnętrzach kraterów (np. krateru Victoria, odwiedzonego przez łazik Opportunity), gdzie piasek gromadzi się dzięki burzom piaskowym, a także tworzą rozległe pola wydm w północnych okolicach podbiegunowych; największe z nich, Olympia Undae, ma ponad 1500 km średnicy. Na Tytanie ciemne wydmy występują w pasie równikowym, uważa się, że tworzą je ziarna węglowodorów, wytrącających się z bogatej w związki organiczne atmosfery księżyca.

    Arenosole (łac. arena – piasek) – słabo wykształcone gleby wytworzone ze skał luźnych, całkowicie pozbawione węglanów. W związku z czym posiadają odczyn kwaśny. Charakteryzują się zasadniczą budową profilu glebowego A-C; poza poziomem akumulacyjnym A i poziomem skały macierzystej C nie zaznaczają się wyraźnie inne poziomy genetyczne. Pod poziomem próchnicznym o miąższości wahającej się od 15 do 30 cm, zalega bezpośrednio poziom skały macierzystej. Gleby te stanowią dalsze stadium rozwojowe gleb inicjalnych luźnych wytworzonych z piasków ubogich w związki zasadowe. Dlatego też miąższość profilu glebowego arenosoli jest znacznie większa, niż w glebach inicjalnych eolicznych. Przy udziale roślinności leśnej gleby te przekształcają się stopniowo w bielice. W warunkach naturalnych stanowią siedlisko roślinności borowej.Regosole, gleby inicjalne luźne – typ gleb w systematyce opracowanej dla obszaru Polski przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Zalicza się do niego gleby inicjalne wytworzone z niewapiennych skał luźnych (składających się z nieskonsolidowanego, niescementowanego materiału) jak np. żwir, piasek, pył, ił, glina. Są to gleby bardzo płytkie, reprezentujące początkowe stadium procesu glebotwórczego. Ich profil zbudowany jest z poziomów (A)C-C. Poziom próchniczny (A)C zwykle zawiera bardzo mało próchnicy (często jest ledwo dostrzegalna), jest bardzo słabo wykształcony, jego miąższość zwykle nie przekracza 10 cm. Bezpośrednio pod nim znajduje się poziom skały macierzystej – C. Nazwa regosole wywodzi się z greckiego reghos – niewypełniony.

    Galeria[ | edytuj kod]

  • Wydma biała w Lubiatowie, woj. pomorskie

  • Porównanie wydm na Ziemi (Namibia) i na Tytanie (region Belet)

  • Widok ze szczytu wydmy śródlądowej Puszcza Bydgoska

  • Zobacz też[ | edytuj kod]

  • Góra Lubek
  • pustynia
  • Indiana Dunes
  • rewa
  • ławica skalna
  • wybrzeże wydmowe
  • procesy eoliczne
  • Przypisy

    1. Mieczysław Klimaszewski: Geomorfologia. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2003, s. 231. ISBN 83-01-13951-X.
    2. Planetary Names: Feature Types. W: Gazetteer of Planetary Nomenclature [on-line]. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). [dostęp 2012-05-06].
    3. Nomenclature Search Results. Target: Venus, Feature Type: Unda, undae. W: Gazetteer of Planetary Nomenclature [on-line]. [dostęp 2012-05-06].
    4. Nomenclature Search Results. Target: Mars, Feature Type: Unda, undae. W: Gazetteer of Planetary Nomenclature [on-line]. [dostęp 2012-05-06].
    5. Cassini Sees the Two Faces of Titan’s Dunes (ang.). W: Cassini Solstice Mission [on-line]. NASA, 2012-01-23. [dostęp 2012-05-06].
    Rewa, podwodzie – element rzeźby dna w strefie przybojów piaszczystych płytkowodnych wybrzeży. Jest to wał piaszczysty ze stromymi stokami odlądowymi o wysokości 0,5–2,5 metra i rozciągłości od kilkuset metrów do kilku kilometrów.Wiechlinowate, trawy (Poaceae (R. Br.) Barnh., Gramineae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu wiechlinowców. Liczy ok. 11 tys. gatunków. Stanowi ona główny komponent roślinności stepowej, łąkowej i pastwiskowej. Należą do niej również ważne rośliny uprawne, w tym zboża. W Polsce występuje ponad 150 gatunków traw.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Czy wiesz że...? beta

    Gleba, pedosfera – biologicznie czynna powierzchniowa (do 2 m miąższości) warstwa skorupy ziemskiej, powstała w procesie glebotwórczym ze skały macierzystej pod wpływem czynników glebotwórczych. Gleba składa się z części mineralnej i organicznej. Częścią gleby są organizmy glebowe.
    Ławica skalna to warstwa lub zespół warstw wchodzących w skład skały osadowej (niekiedy również innych skał), o zbliżonych cechach sensu lato, a szczególnie wyraźnie wyróżniających się od warstw sąsiednich. Ławica jest wyraźnie oddzielona od góry i dołu równoległymi płaszczyznami. Różni się od pozostałych barwą lub odmienną strukturą.
    Wydma szara - rodzaj wydm nadmorskich, częściowo ustabilizowana wydma pokryta ubogą roślinnością, z zaczątkiem procesów glebotwórczych.
    Mars Exploration Rover-B (MER-B) (znana również pod nazwą "Opportunity" ) – bezzałogowa misja na Marsa, której celem jest przeprowadzenie badań geologicznych planety. Misja jest realizowana przez JPL NASA. Misja rozpoczęła się w dniu lądowania pojazdu na Marsie, czyli 25 stycznia 2004 roku i została zaplanowana na 90 marsjańskich dni. Została ona wielokrotnie przedłużona i trwa nadal. Do 19 marca 2013 roku pojazd spędził na powierzchni Marsa 3253 marsjańskie dni i przebył dystans 35 625,03 metra.
    Symetria (gr. συμμετρια, od συμ, podobny oraz μετρια, miara) – właściwość figury, bryły lub ogólnie dowolnego obiektu matematycznego (można mówić np. o symetrii równań), polegająca na tym, iż istnieje należące do pewnej zadanej klasy przekształcenie nie będące identycznością, które odwzorowuje dany obiekt na niego samego. Brak takiej właściwości nazywany jest asymetrią. W zależności od klasy dopuszczalnych przekształceń wyróżnia się rozmaite rodzaje symetrii. Tym samym pojęciem określa się nie tylko obiekty, ale też same przekształcenia.
    Węglowodory – organiczne związki chemiczne zawierające w swojej strukturze wyłącznie atomy węgla i wodoru. Wszystkie one składają się z podstawowego szkieletu węglowego (powiązanych z sobą atomów węgla) i przyłączonych do tego szkieletu atomów wodoru.
    Wydma podłużna – wydma w postaci długiego (do setek kilometrów) wału o przebiegu równoległym do kierunku dominujących wiatrów.

    Reklama

    tt