• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Wulkanizm

    Przeczytaj także...
    Hekla (isl. "kaptur, czepek, płaszcz z kapturem") – wulkan w południowo-zachodniej Islandii, położony 115 km na wschód od stolicy kraju Reykjavíku. Najwyższy czynny wulkan wyspy (1491 m n.p.m.), należy też do najbardziej aktywnych.Uzdrowisko – miejscowość dysponująca naturalnymi czynnikami leczniczymi, do których zalicza się wody mineralne oraz właściwości klimatyczne. Warunkiem powstania miejscowości uzdrowiskowej jest występowanie walorów przyrodniczych. Wody mineralne służą do kąpieli leczniczych i do kuracji pitnej, a właściwości klimatyczne stosowane są w klimatoterapii.
    Planetoida (planeta + gr. eídos postać), asteroida (gr. asteroeidés – gwiaździsty), planetka (ang. minor planet) – ciało niebieskie o małych rozmiarach – od kilku metrów do czasem ponad 1000 km, obiegające Słońce, posiadające stałą powierzchnię skalną lub lodową, bardzo często – przede wszystkim w przypadku planetoid o mniejszych rozmiarach i mało masywnych – o nieregularnym kształcie, często noszącym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.
    Wybuch Eyjafjallajökull w 2010 na Islandii
    Wybuchy wulkanów, jak ten na Stromboli, należą do spektakularnych form zjawisk wulkanicznych

    Wulkanizm – ogół procesów geologicznych, zachodzących na powierzchni ziemi, związanych z wydobywaniem się lawy i innych materiałów z głębi litosfery, na skutek ruchów magmy pod powierzchnią. Jego przejawami jest powstawanie i aktywność wulkanów, występowanie ekshalacji, a także tworzenie się skał wulkanicznych. Z wulkanizmem wiążą się także procesy hydrotermalne.

    Magma (stgr. μάγμα „gęsta maść”) – gorąca, stopiona masa krzemianów i glinokrzemianów z domieszkami tlenków i siarczków, z dużą ilością wody i gazów, powstająca w głębi Ziemi. Magma, która wydobywa się na powierzchnię jest nazywana lawą.Merkury – najmniejsza i najbliższa Słońcu planeta Układu Słonecznego. Jako planeta wewnętrzna znajduje się dla ziemskiego obserwatora zawsze bardzo blisko Słońca, dlatego jest trudna do obserwacji. Mimo to należy do planet widocznych gołym okiem i była znana już w starożytności. Merkurego dojrzeć można jedynie tuż przed wschodem lub tuż po zachodzie Słońca.

    Przejawy wulkanizmu[ | edytuj kod]

    Wulkanizm jest wyrazem aktywności geologicznej wnętrza, czyli "życia" planety. Najbardziej wyraźnym efektem działalności wulkanicznej są góry wulkaniczne. Powstają one zarówno na lądzie, jak i na dnie oceanów; mogą one być zanurzone (takimi górami są gujoty) lub wynurzone, wówczas stają się wyspami wulkanicznymi, takimi jak Hawaje. Najdłuższym pasmem górskim na Ziemi są prawie całkowicie zanurzone pod powierzchnią oceanów grzbiety śródoceaniczne, utworzone przez aktywność wulkaniczną na granicach płyt tektonicznych. Wulkanizmowi często towarzyszą trzęsienia ziemi, choć przyczyną najsilniejszych trzęsień są zjawiska tektoniczne.

    Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.Trzęsienie ziemi – gwałtowne rozładowanie naprężeń nagromadzonych w skorupie ziemskiej, w wyniku przejściowego zablokowania ruchu warstw skalnych poruszających się wzdłuż linii uskoku. Uwalniająca się przy tym energia w około 20-30% rozchodzi się w postaci fal sejsmicznych, z których część dociera na powierzchnię Ziemi w postaci niszczących fal powierzchniowych.

    Na powierzchni Ziemi najwięcej wulkanów znajduje się wzdłuż wybrzeży Oceanu Spokojnego (tworzą tzw. pacyficzny pierścień ognia). W Europie najwięcej czynnych wulkanów znajduje się we Włoszech (Etna, Wezuwiusz, Stromboli oraz Vulcano) i na Islandii (m.in. Hekla i Katla).

    Erupcje wulkanów[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Erupcja wulkanu.

    Magma przemieszczająca się blisko powierzchni ziemi ulega odgazowaniu. Gazy wulkaniczne mogą wydobywać się na powierzchnię samodzielnie w postaci ekshalacji, razem z odgazowaną magmą, czyli lawą, w postaci erupcji. Erupcja może przebiegać spokojnie jako wylewy lawy lub gwałtownie, gdy wybuch zgromadzonych pod ciśnieniem gazów wyrzuca w powietrze fragmenty ciekłej lawy, rozkruszone skały podłoża i pył, czyli różnego rodzaju materiał piroklastyczny. Duże erupcje wulkaniczne mogą powodować zmiany pogodowe, a nawet klimatyczne na Ziemi; najbardziej drastyczną możliwością jest zjawisko zimy wulkanicznej. Podejrzewa się, że takie zjawisko sprawiło, że rok 1816 został nazwany "rokiem bez lata".

    Jowisz – piąta w kolejności oddalenia od Słońca i największa planeta Układu Słonecznego. Jego masa jest nieco mniejsza niż jedna tysięczna masy Słońca, a zarazem dwa i pół raza większa niż łączna masa wszystkich innych planet w Układzie Słonecznym. Wraz z Saturnem, Uranem i Neptunem tworzy grupę gazowych olbrzymów, nazywaną czasem również planetami jowiszowymi.Grzbiet śródoceaniczny – silnie wydłużona wypukła forma dna oceanicznego, o stromych stokach, położona zazwyczaj pośrodku oceanów, oddzielająca od siebie dwa baseny oceaniczne.

    Intruzje[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Intruzja.

    Magma przemieszczająca się pod powierzchnią ziemi może nie wydostać się, a jedynie stworzyć ciała skał magmowych wciśnięte pomiędzy istniejące wcześniej warstwy skalne, czyli intruzje. Intruzje powstałe blisko powierzchni ziemi mogą generować zjawiska wulkaniczne na powierzchni, np. procesy hydrotermalne, oraz, ze względu na wysoką temperaturę początkową, powodować metamorfizm kontaktowy skał.

    Lawa – ciekły produkt działalności wulkanicznej, składający się głównie ze stopionych tlenków krzemu, żelaza, sodu, potasu, wapnia i innych metali. Ma podobny skład jak magma, z której stopienia powstaje, ale jest zubożona o składniki lotne.Vulcano – wyspa wulkaniczna na Morzu Tyrreńskim, najbardziej na południe wysunięta w archipelagu Wysp Liparyjskich. Wchodzi w skład terytorium Włoch. Zajmuje powierzchnię 21 km², a zamieszkuje ją kilkuset mieszkańców.

    Zjawiska hydrotermalne[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Procesy hydrotermalne.

    Wulkanizm wpływa też na termikę wód podziemnych, podgrzewając je oraz wzbogacając w minerały wyniesione z głębi ziemi. Gdy takie zjawiska zachodzą na lądzie, mogą tworzyć źródła termalne, w szczególności gejzery. W pobliżu gorących źródeł często powstają uzdrowiska. Z kolei woda morska wnikająca w skały wulkaniczne w pobliżu grzbietów śródoceanicznych wydostaje się podgrzana i wzbogacona w minerały, budując kominy hydrotermalne, wokół których powstają bogate ekosystemy, niezależne od światła słonecznego.

    Księżyc (łac. Luna, gr. Σελήνη Selḗnē; pol. fraz. „Srebrny Glob”, „srebrny glob”; pol. przest. gw. poet. „miesiąc”; pol. przest. poet. „luna”) – jedyny naturalny satelita Ziemi (nie licząc tzw. księżyców Kordylewskiego, które są obiektami pyłowymi i przez niektórych badaczy uważane za obiekty przejściowe). Jest piątym co do wielkości księżycem w Układzie Słonecznym. Przeciętna odległość od środka Ziemi do środka Księżyca to 384 403 km, co stanowi mniej więcej trzydziestokrotność średnicy ziemskiej. Średnica Księżyca wynosi 3474 km, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.Naturalny satelita (księżyc) – ciało niebieskie pochodzenia naturalnego, obiegające planetę, planetę karłowatą lub planetoidę. Słowo „Księżyc” pisane wielką literą oznacza naturalnego satelitę Ziemi.

    Wulkanizm poza Ziemią[ | edytuj kod]

    Wulkanizm występuje również na innych planetach i księżycach planet. Zjawiska wulkaniczne zachodzą obecnie na Io, księżycu Jowisza i prawdopodobnie na Wenus. W przeszłości wulkanizm występował na Marsie, gdzie znajdują się największe wulkany tarczowe w Układzie Słonecznym, Merkurym oraz na ziemskim Księżycu, gdzie utworzył morza księżycowe.

    Wyspa wulkaniczna - wyspa, która powstała przez wynurzenie się wzniesienia wulkanicznego ponad powierzchnię morza. Wyspy takie występują zwłaszcza w łukach wyspowych za strefą subdukcji lub w miejscach, gdzie pod skorupą ziemską znajdują się plamy gorąca. Są to wystające ponad powierzchnię wody fragmenty podwodnych wulkanów, np. Hawaje.Wulkan tarczowy – typ wulkanu o szerokim i spłaszczonym stożku o kącie nachylenia nie większym niż 8°. Jego cechą charakterystyczną jest brak gwałtownych erupcji, z jego wnętrza wydobywa się rzadka i bardzo gorąca lawa zasadowa. Ten typ wulkanu można skontrastować ze stratowulkanem.

    W przeszłości zjawiska wulkaniczne miały miejsce także na największych planetoidach. Obserwacje Westy przez sondę Dawn nie stwierdziły jednak śladów dawnej aktywności wulkanicznej, na którą wskazywał skład meteorytów pochodzących z tej planetoidy. Wyjaśnieniem tej rozbieżności jest to, że wulkanizm występował tylko w pierwszych 100 milionach lat istnienia planetoidy, zaś powierzchnia Westy została od tego czasu silnie zerodowana przez uderzenia mniejszych ciał i utwory pochodzenia wulkanicznego zostały zniszczone.

    Morze księżycowe – duża, ciemna, pokryta zastygłym bazaltem równina na Księżycu, powstała na skutek rozległych wylewów lawy, których większość nastąpiła pomiędzy 3,8 a 3,1 mld lat temu. Obszary takie zostały nazwane maria, łac. morze, przez wczesnych astronomów, którzy porównali je do mórz ziemskich. Odbijają mniej światła niż obszary górskie lub góry, które są starsze i pokryte regolitem. Morza pokrywają 16% powierzchni Księżyca, najwięcej ich znajduje się po jego widocznej stronie. Kilka mórz znajduje się na niewidocznej stronie – są one znacznie mniejsze, przeważnie są to bardzo duże kratery, gdzie następowały lokalne wylania lawy.Źródło termalne, źródło ciepłe, źródło gorące, cieplica – źródło, z którego wypływa woda termalna o temperaturze wyższej o co najmniej 5°C od średniej rocznej temperatury powietrza na danym obszarze (według klasyfikacji hydrogeologicznej) lub wyższej niż 20°C (według klasyfikacji balneologicznej).

    Księżyce lodowe planet-olbrzymów również przejawiają aktywność wulkaniczną, jednak rolę magmy pełni tam ciekła woda (i inne substancje lotne w warunkach ziemskich). Ten rodzaj aktywności geologicznej nazywa się kriowulkanizmem.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Emily Lakdawalla: Volcanism across the solar system: Io. The Planetary Society, 2010-07-20. [dostęp 2012-03-14].
    2. Venus is alive – geologically speaking (ang.). ESA, 2010-04-08. [dostęp 2012-03-14].
    3. Robin Wylie: Explosive volcanoes light up Mercury's deep past. Phys.org, 2014-01-31. [dostęp 2014-02-04].
    4. Complexities of Ancient Asteroidal World Revealed (ang.). ScienceDaily, 2012-05-10. [dostęp 2012-05-16].
    Gejzer – rodzaj gorącego źródła, które gwałtownie wyrzuca słup wody i pary wodnej o temperaturze wrzenia. Woda z gejzerów ogrzewana jest w procesie hydrotermalnym przez magmę zalegającą kilka kilometrów pod powierzchnią ziemi. Wybuchy gejzerów są dość regularne, ale dla każdego źródła odstępy pomiędzy kolejnymi wybuchami są inne. Woda może być wyrzucana na wysokość nawet 30-70 m.Ekosystem (gr. oikos – dom, mieszkanie, gospodarstwo; gr. systēmatikós – zestawiony od sýstēma – zestawienie, połączenie od synistánai – zestawiać) – dynamiczny układ ekologiczny, na który składa się zespół organizmów (biocenoza) połączonych relacjami troficznymi (tworzących sieć troficzną) wraz ze środowiskiem przezeń zajmowanym, czyli biotopem, w którym zachodzi przepływ energii i obieg materii. W skrócie zatem ekosystem to biocenoza wraz z biotopem. Ekosystemy wyodrębniane są na podstawie istnienia silniejszych powiązań w ich obrębie niżeli między ich składowymi a otoczeniem (biologicznie ważne pierwiastki chemiczne krążą intensywniej w obrębie poszczególnych ekosystemów niż pomiędzy nimi).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Erupcja wulkanu, wybuch wulkanu (drugie określenie, ściślej to: gwałtowna erupcja, w praktyce używane jako synonim erupcji) – zjawisko wydostawania się na powierzchnię Ziemi lub do atmosfery jakiegokolwiek materiału wulkanicznego (magmy, materiałów piroklastycznych, substancji lotnych: gazów, par).
    Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.
    Metamorfizm kontaktowy – zjawiska o charakterze lokalnym, zachodzące na kontakcie intruzji magmowej ze skałami osłaniającymi. Gdy zmiany zachodzą pod wpływem wysokiej temperatury pochodzącej z magmy wówczas nazywamy zjawisko metamorfizmem termicznym, drugi rodzaj zmian związany jest z metasomatozą ściśle związaną z procesami hydrotermalnymi i pneumatolitycznymi. Ten rodzaj metamorfizmu wiąże się z ochładzaniem brzeżnych części intruzji i zazębianiem jej ze skałą otaczająca poprzez powstanie licznych apofiz oraz żył; powiązane z powstawaniem niewielkich i mało licznych kontaktowych migmatytów. Zachodzi on przy stosunkowo wysokich temperaturach (400-800 °C), oraz przy stosunkowo niskich ciśnieniach 0,1-0,3 GPa.
    Etna (w średniowieczu nazywana Mongibello) – czynny stratowulkan we Włoszech, na wschodnim wybrzeżu Sycylii. Jest to obecnie najwyższy i największy w Europie stożek wulkaniczny (145 km obwodu u podnóża). Wysokość 3323 m n.p.m. (wskutek wybuchów ulega zmianom).
    Komin hydrotermalny (ujście hydrotermalne, komin geotermalny) – położone na dnie oceanów miejsca erupcji gorącej wysoko zmineralizowanej wody, zawierającej również gazy wulkaniczne.
    Ocean Spokojny, Pacyfik, Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy, obok Atlantyku, na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 155,6 mln km² zajmuje 30% całej powierzchni Ziemi. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Spokojny.
    (4) Westa – czwarta w kolejności odkrycia planetoida z pasa planetoid krążących po orbitach pomiędzy Marsem a Jowiszem.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.029 sek.