• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Wojska prywatne

    Przeczytaj także...
    Władysław Tomkiewicz (ur. 4 września 1899 w Nowince na Kowieńszczyznie, zm. 5 sierpnia 1982 w Warszawie) – polski historyk i historyk sztuki.Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.
    Jan Wimmer (ur. 4 czerwca 1926 w Bydgoszczy) – polski historyk, badacz dziejów polskiej wojskowości, profesor nauk humanistycznych (1974).
    Jeremi Wiśniowiecki posiadacz jednej z największych armii prywatnych.

    Wojska prywatne, wojska magnackie, armie prywatne, armie magnackie, oddziały nadworne – składały się głównie z zawodowych wojsk zaciężnych, zarówno narodowego jak i cudzoziemskiego autoramentu w XVI-XVIII wieku. Świetnie uzbrojone, wyszkolone i najlepiej opłacane. Nie podlegały władzy hetmańskiej, chyba że za zgodą właściciela (magnata), który na ogół stawał na ich czele. Wywodziły się z formacji senatorskich pocztów pańskich.

    Powstania kozackie, bunty kozackie – seria zrywów antyfeudalnych Kozaków zaporoskich skierowanych przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1591-1704, oraz Kozaków przeciw Carstwu Rosyjskiemu i Imperium Rosyjskiemu w XVII i XVIII wieku.Awantury mołdawskie – ogólna nazwa stosowana na określenie działań wojennych na terytorium pogranicza polsko-mołdawskiego i w Mołdawii.

    Były niemal jedyną możliwością awansu i zdobycia majątku dla biedniejszej szlachty. Szczątkowa administracja i nieliczne wojska Rzeczypospolitej nie mogły jej tego zapewnić, jak to się działo w innych krajach Europy Zachodniej, a polsko-litewski stan szlachecki był dwukrotnie liczniejszy niż w zachodnioeuropejskich państwach. Zdarzało się, że liczebność prywatnych wojsk magnackich była wyższa niż ogół wojsk państwowych.

    Janusz Radziwiłł (młodszy) herbu Trąby (ur. 12 grudnia 1612 w Popieli, zm. 31 grudnia 1655 w Tykocinie) – hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta kamieniecki, kazimierski, sejwejski.Rzeczpospolita, od XVII wieku częściej znana jako Rzeczpospolita Polska (lit. Respublika lub Žečpospolita, biał. Рэч Паспалітая, ukr. Річ Посполита, ros. Речь Посполитая, rus. Рѣчь Посполита, łac. Res Publica, współczesne znaczenie: republika) oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską). Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych.

    Własne wojska mógł mieć każdy, ale nie zawsze, np. kiedy dochodziło do konfliktów między Radziwiłłami herbu Trąby a Chodkiewiczami, dwoma najpotężniejszymi rodami na Litwie, król Zygmunt III Waza nakazywał ich rozwiązanie, w obawie przed wojną domową.

    W skład oddziałów prywatnych wchodzili też ludzie osadzeni na tzw. posłudze wojennej: semeni (Kozacy lub chłopi zwolnieni ze świadczeń pieniężnych lub pańszczyzny w zamian za służbę wojskową na każde wezwanie), dzierżawcy, „klijenci”, jak również wszelkiego rodzaju awanturnicy. Dodatkowym składnikiem wojsk było pospolite ruszenie z ziem szlacheckich (prywatne, z ziem wydzierżawianych szlachcie przez magnata).

    Sejmy walne (łac. comitia generalia) – nazwa parlamentu Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej I Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XIV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.Hetman (czes. hejtman, ukr. гетьман, rum. hatman niem. Hauptmann) – historyczna nazwa głównodowodzących armiami czeskich taborytów, (w tym Ukrainy).

    Wszystkie te składniki prywatnych sił zbrojnych wykorzystywane były do ochrony włości magnata przed Tatarami czy agresywnymi sąsiadami, do prowadzenia polityki wewnętrznej (pojawianie się na sejmach z własnym wojskiem było zjawiskiem normalnym) i zewnętrznej (awantury mołdawskie, dymitriady), a także jako uzupełnienie dla wojsk ogólnopaństwowych w czasie konfliktów z krajami ościennymi, czy w momentach tłumienia buntów kozackich. Ich liczebność była zależna od stopnia zamożności danego możnowładcy.

    Szlachta (ze starodolnoniemieckiego Slahta; współcz. niem. Geschlecht) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.Dymitriady – nazwa interwencji zbrojnych części polskiej magnaterii w wewnętrzne sprawy Carstwa Rosyjskiego w czasie Wielkiej Smuty w latach 1604-1610, w celu osadzenia na tronie moskiewskim pretendentów podających się za syna Iwana Groźnego. Dymitriady były jedną z przyczyn wybuchu wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618.

    Najwięcej wojsk prywatnych posiadali latyfundyści ukrainni (tzw. „królewiątka”). Np. Jeremi Wiśniowiecki posiadał stałą armię liczącą 1500 żołnierzy, której liczebność mógł szybko podwoić (wyprawa na Tatarów w 1644), a nawet powiększyć do 6000 (podczas powstania Chmielnickiego w 1648 roku). W tym samym czasie na Litwie Janusz Radziwiłł również rozporządzał 6000 zbrojnych.

    Radosław Rafał Sikora (ur. 1975 w Międzyborzu) – polski historyk i publicysta specjalizujący się w historii nowożytnej i historii wojskowości.Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) – urząd administracji rządowej w Polsce podlegający ministrowi właściwemu do spraw obrony narodowej. W okresie II Rzeczypospolitej i II wojny światowej nosił nazwę Ministerstwa Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk.).

    Specyficzną odmianą wojsk prywatnych było wojsko ordynackie.

     Osobny artykuł: wojsko ordynackie.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: MON, 1965, s. 22, 33-34.
    2. Maciej Franz: Wojskowość Kozaczyzny Zaporoskiej w XVI-XVII wieku. Geneza i charakter. Toruń: Adam Marszałek, 2004, s. 38-39. ISBN 83-73-22803-9.
    3. Henryk Wisner: Rzeczpospolita Wazów. Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego, dyplomacja, varia. T. 2. Warszawa: PAN, 2004, s. 190-192. ISBN 83-89-72902-4.
    4. Radosław Sikora: Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa. Poznań: 2005, s. 55-57. ISBN 83-89949-09-1.
    5. Żołnierz swawolny w XVII w. (na przykładzie nadwornych wojsk księcia Władysława Dominika Zasławskiego w ciągu pierwszych lat powstania Bohdana Chmielnickiego)
    6. Władysław Tomkiewicz: Jeremi Wiśniowiecki (1612-1651). Warszawa: 1933, s. 44, 98-102.
    Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki (ukr. Ієремія Михайло Корибут Вишневецький, zwany Jaremą lub Młotem na Kozaków) herbu Korybut (ur. 17 sierpnia 1612 w Łubniach, zm. 20 sierpnia 1651 w obozie pod Pawołoczą prawdopodobnie w wyniku epidemii) – książę na Wiśniowcu, Łubniach i Chorolu, dowódca wojsk koronnych, wojewoda ruski od 1646 r., starosta przemyski, przasnyski, nowotarski, hadziacki, kaniowski.Ordynacja rodowa, powiernictwo rodowe, fideikomis familijny, (łac. fidei commissum – w wiarygodne ręce oddaje) – rządzący się swoimi własnymi prawami dotyczącymi dziedziczenia majątek ziemski, posiadający swój własny statut (akt fundacyjny), zapobiegający rozdrobnieniu dóbr.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Pospolite ruszenie (fr. levée en masse) – polegało na powoływaniu pod broń całej męskiej ludności państwa lub tylko pewnej części uprawnionej i zobowiązanej do tego rodzaju służby. Mobilizacja pospolitego ruszenia była powszechnym sposobem prowadzenia wojny w średniowiecznej Europie i innych rejonach świata przed wprowadzeniem armii zawodowych – zaciężnych lub z poboru. Członkowie pospolitego ruszenia zobowiązani byli sami dbać o swoje wyposażenie i uzbrojenie – regulowały to osobne przepisy.
    Wojsko ordynackie, chorągwie ordynackie – oddziały wojskowe wystawiane i utrzymywane na potrzeby Rzeczypospolitej Obojga Narodów przez ordynacje magnackie w XVI-XVIII wieku. Ordynacja była majątkiem nie podlegającym podziałowi, co zapobiegało rozdrabnianiu wielkich fortun. Przywilej ten był nadawany przez króla i zatwierdzany przez sejm w zamian za obowiązek wystawiania i utrzymywania określonej (każda ordynacja miała inną umowę) liczby żołnierzy. Wojska ordynackie przeznaczone były na załogi ważnych twierdz znajdujących się na obszarach ordynacji (na przykład Dubno, Zamość, Słuck), a w czasie wojny część z nich była zobowiązana stawić się pod rozkazy hetmana. Pomimo tego wojska ordynackie rzadko brały udział w działaniach polowych.
    Jazda kozacka (tzw. kozacy, semeni, czeremisi) – lekko- i średnio-zbrojna jazda w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, używana zazwyczaj jako wsparcie husarii w XVI i XVII wieku. Poprzednik pancernych. Odpowiednik petyhorców z Wielkiego Księstwa Litewskiego.
    Poczty pańskie – ogólna, nieformalna nazwa pospolitego ruszenia senatorów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów z czasów pierwszych elekcji królewskich. Poczet senatora składał się przynajmniej z kilkunastu koni, a jeżeli był niewielki, to przyłączano go do innej chorągwi. Przykładowo w 1579 roku poczet Jana Zamoyskiego liczył 600 żołnierzy samej piechoty niemieckiej. Pański poczet zazwyczaj nie pobierał żołdu ze skarbu publicznego, więc trudno doliczyć się ich liczebności, ale jeżeli wojna trwała dłużej niż kwartał, to mógł się zgodzić na przejście na służbę opłacaną przez państwo. Z pocztów pańskich wywodziły się późniejsze formacje wojsk prywatnych magnaterii polskiej i litewskiej.
    Zygmunt III Waza (ur. 20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm, zm. 30 kwietnia 1632 w Warszawie) – król Polski (1587-1632) i Szwecji (1592-1599, jako Sigismund), tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów. Starszy z dwóch synów króla szwedzkiego Jana III Wazy i jedyny z jego małżeństwa z królewną polską Katarzyną Jagiellonką.
    Chodkiewiczowie – polsko-litewski ród magnacki, jedna z najważniejszych rodzin magnackich w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
    Wojsko zaciężne – zawodowe oddziały wojskowe pozostające od końca XV wieku na żołdzie Rzeczypospolitej. Formowane w drodze zaciągu przez rotmistrzów królewskich, którzy dokonywali zaciągu żołnierzy na podstawie wydanych przez monarchę tzw. listów przypowiednich. Wojska zaciężne były specyficznym rodzajem wojsk najemnych.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.023 sek.