• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Wojna polsko-szwedzka 1626–1629



    Podstrony: [1] [2] 3 [4]
    Przeczytaj także...
    Żółty Lew - polski okręt wojenny - pinka (pinasa). Prawdopodobnie został zbudowany w Gdańsku w 1622 roku, jako pierwszy okręt wojenny zbudowany i ukończony w Polsce. W źródłach okręt ten występuje pod niemiecką nazwą (polskie brzmienie jest rekonstrukcją).Dragoni – żołnierze formacji wojskowej zwanej dragonią, „wynalezionej” przez Henryka IV, króla Francji w końcu XVI wieku. Walczyli pieszo (rodzaj piechoty), a poruszali się wierzchem (konno). Używali zarówno broni palnej, jak i białej. Od XVIII w. regimenty dragonii coraz częściej walczyły również konno. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów byli żołnierzami autoramentu cudzoziemskiego.
    1628 rok[]

    Sytuacja walczących stron na początku roku[]

    By zniwelować przewagę techniczną armii szwedzkiej Stanisław Koniecpolski w Koronie oraz Krzysztof Radziwiłł na Litwie przystąpili do doraźnej reorganizacji armii. Obaj starali się zwiększyć siłę ognia swych armii poprzez zaciąg muszkieterów i dragonów. Szczególnie cenna była dragonia, która w razie potrzeby potrafiła szarżować wspólnie z jazdą, ale także potrafiła walczyć jak piechota. Z powodu ograniczeń finansowych (długi państwa wobec armii w końcu 1627 roku doszły do sumy 1250 tys. złotych) przeprowadzane reformy nie mogły być dostateczne. Szczególnie trudno było nadrobić przy braku pieniędzy różnicy dzielącej wojska Rzeczypospolitej i Szwecji w sile ognia artylerii.

    Chanat Krymski (Qırım Hanlığı) – historyczne państwo feudalne na Półwyspie Krymskim, istniejące od XV do XVIII wieku, pod panowaniem tatarskich chanów.Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Siedziba powiatu malborskiego.

    Na wiosnę 1628 roku przybyły szwedzkie okręty i wznowiły przerwaną na krótko blokadę polskich portów. W tym czasie podatki do polskiego skarbu napływały bardzo wolno, przez co nieopłacone wojsko zaczęło się burzyć i grozić buntem. Dramatyczny apel Koniecpolskiego do posłów 10 maja 1628 roku odniósł swój skutek i sejm 27 czerwca uchwalił na wojsko wysokie podatki.

    Ryga (łot. Rīga, niem. Riga, lit. Ryga, est. Riia, liw. Rīgõ, fin. Riika, jidysz ריגע, Rige, ros. Рига, Riga, ukr. Рига, Ryha) – stolica Łotwy, miasto położone nad rzeką Dźwiną w pobliżu jej ujścia do Bałtyku w Zatoce Ryskiej. Jest głównym ośrodkiem gospodarczo-przemysłowym, komunikacyjnym (port morski, lotniczy i węzeł kolejowy Ryga Centralna), kulturalnym i naukowym kraju. Posiada liczne zabytki, w tym jeszcze z czasów średniowiecza. Jest wpisana na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO. Stanowi jedno z największych w Europie skupisk architektury secesyjnej.Rycerz Święty Jerzy - polski galeon, zbudowany w latach 1625-1627 w Pucku. W niektorych źródłach może występować pod nazwą niemiecką Sankt Georg lub Ritter Sankt Georg.

    Wiosną w roku 1628 wojska Rzeczypospolitej liczyły łącznie 23 tys. żołnierzy, z czego na pruskim teatrze wojennym stacjonowało tylko 8 tys.-9 tys. żołnierzy koronnych oraz 3 tys.-4 tys. żołnierzy miasta Gdańska. Szwedzi, którzy pragnęli możliwie jak najszybciej pokonać Polskę, wykonali ogromną pracę i zmobilizowali potężną armię liczącą łącznie 50,7 tys. żołnierzy. Wiosną w Prusach było jeszcze 19 tys. żołnierzy szwedzkich, ale w szwedzkich portach czekało na transport dalsze 22 tys. żołnierzy. Wojska te wylądowały w Piławie 25 maja, dzięki czemu Gustaw Adolf miał teraz ponad dwukrotną przewagę. Pomimo tej przewagi nie pokusił się o ponowny atak na Gdańsk, lecz zdecydował się na działania dewastacyjne, które miałyby zmusić Rzeczpospolitą do ustępstw i zawarcia korzystnego dla Szwedów pokoju. Król szwedzki nie ograniczał się jednak do działań militarnych, lecz starał się wciągnąć do walki Kozaków, Tatarów, Rosję, Siedmiogród, a nawet protestanckich książąt niemieckich. Jak dotąd jednak na próżno.

    Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw – przejście, przeprawa przez rzekę; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg – Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.Lew Sapieha herbu Lis (ur. 4 kwietnia 1557 w Ostrownie, zm. 7 lipca 1633 w Wilnie) – hetman wielki litewski od 1625, kanclerz wielki litewski w latach 1589–1623, marszałek sejmu w Warszawie w 1582, podkanclerzy litewski do 1589, wojewoda wileński od 1621, sekretarz królewski, pisarz wielki litewski od 1581, starosta słonimski, brzeski, mohylewski.

    Ze względu na krytyczną sytuację Zygmunt III zwołał 27 czerwca nadzwyczajny sejm, na którym ustalono wykaz długów skarbu wobec armii wynoszący 1620 tys. złotych. By temu zaradzić postanowiono zebrać 8-10 poborów, 2 czopowe i podwójną kwartę oraz pogłówne żydowskie. Duchowieństwo zgodziło się na niewielkie subsidium charitativum. Spłata zaległości poprawiła morale armii, nie zmieniła jednak faktu, że Szwedzi wciąż posiadali znaczną przewagę liczebną i techniczną.

    Rozejm w Altmarku (rozejm altmarski) – sześcioletni rozejm kończący wojnę polsko-szwedzką 1626–1629. Zawarty został 26 września 1629 w Altmarku (dzisiaj Stary Targ) pomiędzy Szwecją a Rzecząpospolitą przy mediacji dyplomacji francuskiej, angielskiej i brandenburskiej. Układ zaaprobowany przez Sejm zebrany w Warszawie 12 marca 1631.Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

    Straty polskiej floty w walkach pod Latarnią[]

    Słabszy liczebnie Koniecpolski prowadził wojnę podjazdową i jednocześnie starał się szkolić oddziały polskiej piechoty tak, by stosowały taktykę podobną do piechoty szwedzkiej. Szwedzi natomiast poważnie potraktowali ostrzeżenie, jakim była klęska ich eskadry w bitwie pod Oliwą i postanowili zniszczyć zarodek polskiej floty wojennej. W tym celu niespodziewanie zaatakowali w nocy na 6 lipca zakotwiczone na Wiśle pod Latarnią polskie okręty i zadali im bolesne straty. W wyniku trafienia pociskiem zapalającym w komorę prochową eksplodował Żółty Lew, ponadto bardzo poważnie uszkodzone zostały Rycerz Święty Jerzy (później zaczął nabierać wody i też zatonął) oraz Król Dawid. Poległa znaczna liczba polskich marynarzy, a wraz z nimi dwaj kapitanowie oraz admirał Grzegorz Fentross. Dwa miesiące później polska eskadra częściowo zrekompensowała sobie lipcowe straty zdobywając w pobliżu Helu potężny okręt szwedzki, który osiadł na mieliźnie.

    Węgrzy (t. Madziarzy, węg. l.poj. magyar, l.mn. magyarok) – naród europejski z grupy ludów ugrofińskich, zamieszkujący głównie własne państwo narodowe - Węgry w Europie Środkowej, posługujący się językiem węgierskim.Dobre Miasto (dawniej niem. Guttstadt) – miasto na Warmii w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dobre Miasto. Ośrodek usługowy i przemysłowy na Pojezierzu Olsztyńskim nad Łyną, ok. 25 km na północ od Olsztyna. Jedno z miast aglomeracji olsztyńskiej.

    Cena za zdobycie Brodnicy[]

    Doświadczenie polskiej kawalerii zdobyte w walkach z Tatarami bardzo się przydało w prowadzonej w Prusach wojnie podjazdowej

    Po udanej akcji pod Latarnią Gustaw Adolf próbował zająć pozycje pod Tczewem, jednak zagony polskiej jazdy okazały się na tyle skuteczne, że musiał przenieść się na Żuławy Gdańskie. W sierpniu ruszył na czele 14 800 żołnierzy w kierunku Grudziądza, by spustoszyć te obszary Pomorza Gdańskiego, których dotąd nie naruszyła wojna oraz ewentualnie zdobyć sam Grudziądz. Zapobiegł temu Koniecpolski, który zatrzymał Szwedów na przeprawach przez Ossę. Doszło tu do kilku starć, lecz żadna z obu armii nie zdecydowała się na generalną bitwę. W końcu 24 września Gustaw Adolf ruszył niespodziewanie w kierunku Brodnicy, którą zdobył (wojska koronne wkrótce przystąpiły do blokady utraconej twierdzy). Sukces ten Szwedzi okupili ciężkimi stratami poniesionymi w odwrocie. Przyczyną była mistrzowsko prowadzona przez wojska Koniecpolskiego „wojna szarpana”. Według relacji jednego z oficerów armii szwedzkiej straty Szwedów od momentu wymarszu znad Ossy przekroczyły 5 tys. ludzi, głównie dezerterów, a wynajęte pułki cudzoziemskie, zniechęcone niepowodzeniami, były bliskie buntu. Dokonane wcześniej przez wojska szwedzkie spustoszenia obróciły się teraz przeciwko nim, gdyż nie mogli znaleźć odpowiednich kwater, a także mieli kłopoty z zaopatrzeniem w środki żywnościowe. Cena, jaką zapłacił Gustaw Adolf za zdobycie Brodnicy była tak wysoka, że mogła zaważyć na dalszych losach wojny – nie doszło do tego jednak, gdyż stan permanentnie nieopłaconego wojska koronnego także nie przedstawiał się dobrze, a żołnierze zgodzili się służyć na kredyt tylko dzięki usilnym perswazjom swego naczelnego wodza.

    Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla. Także najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.Paweł Jasienica, właściwie Leon Lech Beynar (ur. 10 listopada 1909 w Symbirsku, zm. 19 sierpnia 1970 w Warszawie) – polski pisarz historyczny, eseista i publicysta Tygodnika Powszechnego.

    Jesienią Stanisław Koniecpolski, sądząc że do wiosny nie dojdzie do poważniejszych operacji wojennych, wyjechał z Prus, powierzając naczelne dowództwo nad polskimi siłami staroście kamienieckiemu Stanisławowi „Rewerze” Potockiemu. Celem wyjazdu była wypłata żołdu dla żołnierzy oraz obrady sejmowe – najpierw w Toruniu, a potem w Warszawie. Głównym zadaniem, jakie otrzymał Potocki, było utrzymanie blokady Brodnicy.

    Jacob Pontusson De la Gardie, szw. Jakob Pontusson De la Gardie (ur. 20 czerwca 1583 w Rewlu (dziś Tallinn w Estonii), zm. 22 sierpnia 1652 w Sztokholmie) – szwedzki polityk i żołnierz, syn Pontusa De la Gardieego i Zofii Johansdotter Gyllenhielm, nieślubnej córki króla szwedzkiego Jana III Wazy.Łeba (kasz. Łeba, niem. Leba) – miasto i gmina w północnej Polsce, w województwie pomorskim, w powiecie lęborskim, położona na Wybrzeżu Słowińskim, nad rzekami Łebą i Chełstem, miejscowość wypoczynkowa z portem morskim i kąpieliskami.

    Kampania roku 1628, pomimo bardzo dużej przewagi liczebnej i technicznej, nie przyniosła Szwedom spodziewanych sukcesów. Stało się tak dzięki talentom naczelnego wodza wojsk polskich i zastosowanej przez niego skutecznie wojny podjazdowej. Dużą wartość w tego typu typu działaniach wojennych wykazała polska kawaleria. W Inflantach poza kilkoma niewielkimi utarczkami, stan posiadania Litwinów i Szwedów nie uległ zmianie i wzciąż obie strony oddzielone były linią rzek Dźwiny i Ewikszty.

    Człuchów (dawniej pol. Słuchów, 1945 Człochów, kaszb. Człuchòwò lub też Człochòwò, niem. Schlochau) – miasto i gmina w woj. pomorskim, stolica powiatu człuchowskiego.Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. 9 lutego 1591, zm. 11 marca 1646) – książę (od 1637), hetman wielki koronny od 1632, hetman polny koronny od 1618, kasztelan krakowski od 1633, wojewoda sandomierski od 1625, starosta żarnowiecki od 1611 i wieluński od 1607, a także bytowski od 1638. Syn wojewody sieradzkiego Aleksandra. Jeden z największych wodzów I Rzeczypospolitej. Zwycięzca spod Martynowa (1624), Hamersztynu (1627), Trzciany (1629), Ochmatowa (1644).

    1629 – ostatni rok wojny[]

    Klęska Potockiego pod Górznem[]

    Z powodu zimy walki na przełomie lat 1628 i 1629 niemal całkowicie zamarły. Armia koronna w większości rozproszyła się po kwaterach zimowych i tylko nieliczne oddziały blokowały Brodnicę. Siły koronne (nie licząc Gdańska) liczyły na początku roku 9 tys. żołnierzy, z czego 3 tys. przypadało na załogi miast i tylko 6 tys. można było od razu użyć do działań w polu.

    Meklemburgia (niem. Mecklenburg - kalka obodrzyckiej nazwy Weligard, staroniem. mikile - wielki) – kraina historyczna położona pomiędzy rzekami Łabą a Reknicą, zajmuje płaskie i faliste tereny Pojezierza Meklemburskiego. Obecnie jest to zachodnia i największa część kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern) w RFN.Gábor Bethlen węg. Bethlen Gábor, słow. Gabriel Betlen (ur. w 1580 w Marosillye – dziś rum. Ilia, zm. 15 listopada 1629 w Gyulafehérvár – dziś rum. Alba Iulia) – książę Siedmiogrodu w latach 1613–1629 (po wymarciu rodu Batorych), książę opolski 1622-1625 i przywódca powstania antyhabsburskiego w Królestwie Węgier na terenie dzisiejszej Słowacji podczas wojny trzydziestoletniej. Obrany królem Węgier (1620-1621).

    Sytuacja blokowanej Brodnicy była coraz trudniejsza, gdyż kończące się zapasy żywności przy braku możliwości zdobycia zaopatrzenia groziły głodem i w konsekwencji kapitulacją szwedzkiej załogi. Dowodzący pod nieobecność Gustawa Adolfa wojskami szwedzkimi w Prusach Axel Oxenstierna postanowił usunąć blokadę Brodnicy. Nakazał koncentrację wojsk szwedzkich w Miłomłynie, która ostatecznie zakończyła się 6 lutego. Nad zgromadzoną armią liczącą 6,2 tys. żołnierzy i 8 dział dowództwo objął feldmarszałek Herman Wrangel. Celem tej armii było wykonanie marszu na Lubawę i Lidzbark Welski, rozbicie polskich wojsk blokujących Brodnicę i dostarczenie żywności głodującej załodze Brodnicy. Armia ta ruszyła natychmiast zabierając ze sobą 300 wozów z żywnością. By odwrócić uwagę dowództwa polskiego od głównego kierunku uderzenia, wysłano z okolic Tczewa na Starogard Gdański i Skarszewy 2 tys. rajtarii pod wodzą pułkownika Erika Soopa.

    Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie, którzy rządzili od powstania państwa polskiego (około 900) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291–1306). W latach 1138–1320 miało miejsce rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 panowali dwaj monarchowie z dynastii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 monarchowie z dynastii Jagiellonów.Pobór – podatek nadzwyczajny w I Rzeczypospolitej uchwalany przez sejmy od XVI w. Od 1591 r. na pobór konieczna był zgoda sejmików ziemskich.

    Gdy wieść o ruchach nieprzyjacielskich dotarła do Potockiego, wysłał on Piotra Czarnieckiego z silnym podjazdem złożonym z kilku chorągwi. Maszerującą armię Wrangla Czarniecki odkrył pod Lubawą i natychmiast zawiadomił o tym Potockiego. Ten sądził, że Szwedzi pójdą na Brodnicę najkrótszą trasą, czyli przez Nowe Miasto Lubawskie i z tego powodu postanowił bronić przepraw na Brynicy w okolicach Górzna (ok. 20 km od Brodnicy). Gdy Wrangel dowiedział się o tym, nie chciał dopuścić, by wojska koronne zdołały się zebrać i okopać, więc 11 lutego podjął decyzję o marszu pod Górzno. Ze względu na szybki pochód armii szwedzkiej Potocki zdołał zebrać jedynie 4 tys.-5 tys. żołnierzy. Następnego dnia doszło do bitwy pod Górznem, która zakończyła się dotkliwą klęską wojsk polskich i oczywiście likwidacją blokady Brodnicy. Ciężkie straty bardzo dotkliwie odczuła i tak nieliczna armia koronna. Odparcie szwedzkiego ataku na Toruń przez Gerarda Denhoffa niewiele zmieniło w trudnej sytuacji wojsk polskich na Pomorzu. Szwedzi wycofali się do Kisielic i wkrótce obie strony zawarły rozejm obowiązujący do 1 czerwca 1629 roku.

    Bitwa pod Oliwą – bitwa morska pomiędzy flotą polską, a eskadrą okrętów szwedzkich, stoczona 28 listopada 1627 roku na redzie Gdańska. Nazwa ta jest nazwą tradycyjnie przypisywaną tej bitwie.Twierdza Wisłoujście – zabytkowa twierdza w Gdańsku nad Martwą Wisłą, przy dawnym ujściu Wisły do Zatoki Gdańskiej. Znajduje się nieopodal osiedla Wisłoujście, Westerplatte i Portu Północnego.

    Pomoc cesarska[]

    Jedynym pozytywnym skutkiem przegranej bitwy było wrażenie, jakie porażka wywarła na posłach obradujących w Warszawie. W efekcie uchwalono bardzo wysokie podatki na wojsko (z samej Korony ponad 2 mln złotych), co pozwoliło na formowanie nowych jednostek wojskowych, szczególnie tak potrzebnej piechoty. Dzięki temu przed wznowieniem walk armia polska na froncie pruskim osiągnęła etatowy stan 18 tys. żołnierzy (rzeczywista liczebność wojska zawsze była niższa od etatowego). Ponadto przybyła pomoc cesarska – na początku czerwca 5 tys. żołnierzy dowodzonych przez feldmarszałka Jana Jerzego Arnheima przekroczyło granicę Polski i przedefilowało przed komisarzami króla Zygmunta III pod Czarnem. Oddziały te, obdarte, wygłodzone i niezdyscyplinowane, wywarły nie najlepsze wrażenie na obserwatorach. Szczególnie oburzające było zachowanie wojsk Arnheima, które poczynały sobie w Polsce jakby były w kraju nieprzyjacielskim. Wynikało to z tego, że żołnierze ci przyzwyczajeni byli do życia kosztem ludności cywilnej podczas toczonej w Niemczech wojny trzydziestoletniej. Niebawem ich siła wzrosła do 10 tys. żołnierzy – cesarz Ferdynand II chętnie pomagał Polsce, licząc na to, że w ten sposób powstrzyma Szwedów od wkroczenia do Niemiec.

    Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce, znajdująca się w większości w woj. mazowieckim; historyczną stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu (prawa miejskie w 1237); dzielnica historyczna Polski.Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

    Klęska Gustawa Adolfa pod Trzcianą[]

    Dowiedziawszy się o sporach Austriaków z Polakami Gustaw Adolf postanowił rozbić wojska cesarskie przed ich połączeniem się z siłami Koniecpolskiego. Miał przy tym nadzieję, że Koniecpolski nie przyjdzie im z pomocą. Król szwedzki wyruszył 16 czerwca z Malborka prowadząc ze sobą 9 tys. żołnierzy (5 tys. piechoty i 4 tys. rajtarii). Wojska szwedzkie maszerowały na Grudziądz, jednak na wieść o tym, że Austriacy połączyli się już z Polakami, rozpoczęły odwrót, nie chcąc walczyć z silniejszym liczebnie przeciwnikiem. Koniecpolski po połączeniu się z Arnheimem podjął decyzję, by jeszcze przed żniwami uderzyć na Żuławy w celu opanowania głównej bazy zaopatrzeniowej armii szwedzkiej w Prusach.

    Kiezmark (niem. Käsemark) – wieś w Polsce na Żuławach Gdańskich położona w województwie pomorskim, w powiecie gdańskim, w gminie Cedry Wielkie na obszarze Żuław Gdańskich przy drodze krajowej nr 7E77. Wieś jest siedzibą sołectwa Kiezmark, w którego skład wchodzi również miejscowość Serowo.Bitwa pod Kiesią – starcie zbrojne, które miało miejsce 3 grudnia 1626 roku podczas wojny polsko-szwedzkiej (1626–1629).

    Cofający się w kierunku Malborka Szwedzi maszerowali w dwóch kolumnach – piechota bliżej Wisły, a równoległą trasą osłaniająca ją jazda. Koniecpolski wykorzystał to i 25 czerwca zaatakował pod Trzcianą jazdę szwedzką, zadając jej klęskę. W tym czasie, gdy szwedzka jazda stawiała opór polskiej i austriackiej kawalerii, piechota szwedzka zdołała ujść do Sztumu.

    Wisła (łac. Vistula) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.Carstwo Rosyjskie (ros. Русское царство, "Carstwo Ruskie") – oficjalna nazwa Rosji w latach 1547–1721. Carstwo Rosyjskie obejmowało tereny od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Carstwo było kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, istniejącego w latach 1328–1547. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora, dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich.

    Ostatnie operacje wojskowe[]

    Po klęsce pod Trzcianą Szwedzi zamknęli się w twierdzach i w umocnieniach żuławskich, ograniczając się już tylko do obrony. Wojska polskie obległy Malbork, natomiast Austriacy uderzyli na Szpicę Montawską. Siły obu walczących armii były teraz wyrównane, gdyż przeciwko 17 tys. Szwedom walczyło 18 tys. żołnierzy polskich i austriackich. Mozolne walki oblężnicze nie przynosiły rezultatu, a głód i choroby jednakowo doskwierały obu stronom. W armii koronnej chorował co trzeci żołnierz, ponadto dochodziło do częstych niesnasek między wojskami sojuszniczymi, które nierzadko przeradzały się w starcia zbrojne. Przysłani przez cesarza żołnierze domagali się wysokiego żołdu, podczas gdy ciągle pusty skarb Rzeczypospolitej nie miał pieniędzy nawet dla własnego wojska. Szerzyła się więc dezercja, a nawet dochodziło do buntów. Coraz bardziej rzucało się w oczy, że wyczerpana finansowo Polska nie będzie w stanie pokonać silnego przeciwnika.

    Józef Brandt herbu Przysługa (ur. 11 lutego 1841 w Szczebrzeszynie, zm. 12 czerwca 1915 w Radomiu) – polski malarz, batalista.Subsidium charitativum (dosłownie: wsparcie miłosierne) – dobrowolny, niezbyt wysoki zasiłek płacony okazjonalnie przez zwolnione z podatków duchowieństwo, w przypadku uchwalenia przez sejm podatku nadzwyczajnego.

    W Inflantach wojska litewskie, pomimo zwiększenia ich sił do 5 tys. żołnierzy, także niewiele zdziałały. Zarówno Sapieha, jak i Gosiewski, zamiast starać się odzyskać jak najwięcej utraconych zamków, rokowali ze Szwedami, zawierali krótkotrwałe rozejmy i czekali na wynik zmagań na froncie pruskim. Panujące niesnaski między wodzami (Gosiewski był stronnikiem Krzysztofa Radziwiłła – osobistego wroga Sapiehy) były dodatkową przyczyną bierności wojsk litewskich.

    Sztumska Wieś – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie sztumskim, w gminie Sztum przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 55 z drogą wojewódzką nr 607 oraz na trasie linii kolejowej Malbork–Kwidzyn–Grudziądz.Inflanty (łac. Livonia, także Lieflant, niem. Livland, łot. Vidzeme, est. Liivimaa) – nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie (przodków obecnych Łotyszów) i ugrofińskie (przodków obecnych Estończyków), na których kulturę na przestrzeni wieków wpływała głównie kultura niemiecka, a także skandynawska i polska (szczególnie w Inflantach Polskich/Łatgalii). Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.

    ]

    Wojna w Prusach wykazała, że wojska Rzeczypospolitej są słabo przygotowane do prowadzenia wojny wymagającej ciągłego stosowania lub zwalczania elementów fortyfikacji polowych. W dużej mierze zaniedbania te wynikały z charakteru prowadzonych w ostatnim stuleciu przez Rzeczpospolitą wojen na kresach wschodnich, charakteryzujących się niską jakością fortyfikacji, gdzie główne znaczenie na ogromnych przestrzeniach miała ruchliwa jazda, a nie piechota i artyleria. Dopiero wojny ze Szwecją, a szczególnie działania w Prusach, gdzie kraj stosunkowo gęsto był usiany miastami mogącymi stanowić podstawę operacyjną dla prowadzonych działań, uwydatniły braki w ilości artylerii oraz ilości i wyszkoleniu piechoty. Armia, która lepiej potrafiła konstruować i zdobywać fortyfikacje polowe, lepiej panowała nad zdobytym obszarem. Doraźne reformy Koniecpolskiego nie mogły w krótkim czasie nadrobić zaniedbań w tej dziedzinie od czasów Batorego. Toczące od dłuższego czasu wojny na wielu frontach państwo wykazywało poważne braki finansowe, które w znacznym stopniu pogłębiała blokada portów polskich prowadzona przez szwedzką flotę wojenną. Bez reformy armii i finansów państwa pokonanie gruntownie zreformowanej armii szwedzkiej było w tym momencie niemożliwe. By tego dokonać potrzebna była dłuższa chwila oddechu – a to mógł zapewnić tylko pokój, lub przynajmniej kilkuletni rozejm.

    Orneta (niem. Wormditt) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orneta, położone na Równinie Orneckiej, na Warmii. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego.Chrystian IV (ur. 12 kwietnia 1577, zm. 28 lutego 1648) – król Danii i Norwegii w latach 1588–1648 z dynastii oldenburskiej.

    Mediacji między walczącymi stronami podjęła się Holandia, która była bardzo zainteresowania uwolnieniem handlu bałtyckiego od toczącej się wojny. Gustaw Adolf także był skłonny do zakończenia walk w Prusach, gdyż spieszno mu było, by włączyć się do walk toczonych na terenie Niemiec i wspomóc obóz protestancki, który przeżywał poważne trudności po klęsce króla Danii Chrystiana IV pod Wołogoszczą. Wciągnięciem Szwecji w walkę z Habsburgami zainteresowana była także Francja i Anglia. Podobnie działała dyplomacja brandenburska. Posłów Rzeczypospolitej obok trudności finansowych państwa do rozejmu skłaniały także niepokojące działania Moskwy, która nawiązała kontakty z Turcją oraz zakupiła w Europie Zachodniej bardzo dużą ilość nowoczesnego uzbrojenia, w szczególności muszkietów. Ponadto nasiliły się najazdy tatarskie, które jednak z powodzeniem odpierał regimentarz Stefan Chmielecki.

    Bitwa pod Czarnem (znana także jako bitwa pod Hamersztynem) – starcie zbrojne, które miało miejsce w dniach 12–17 kwietnia 1627 roku podczas wojny polsko-szwedzkiej (1626–1629).Marszałek polny (czasem marszałek polowy lub feldmarszałek) – najwyższy stopień wojskowy w wielu armiach lądowych świata. W Wielkiej Brytanii Field Marshal, w Niemczech Feldmarschall lub Generalfeldmarschall, w Rosji Фельдмаршал.
    Wbrew pragnieniom cesarza Ferdynanda II Szwedzi nie zostali w Polsce

    Po długich rokowaniach 6 września 1629 roku zawarty został w końcu w Starym Targu rozejm, mający obowiązywać przez 6 lat. W szwedzkich rękach pozostały Tolkmicko, Elbląg, Braniewo, Piława i Kłajpeda. Odgrywający podczas toczącej się wojny dwuznaczną rolę elektor brandenburski Jerzy Wilhelm (który przepuścił przez swoje terytorium wojska szwedzkie idące na Pomorze) otrzymał w sekwestr na podstawie traktatu rozejmowego Sztum, Głowę i Malbork (elektor zobowiązał się wydać te miasta i okoliczne tereny Szwedom, gdyby po upłynięciu terminu rozejmu nie doszło do trwałego pokoju). W Inflantach zachowany został dotychczasowy stan posiadania. Za pomoc austriacką Rzeczpospolita musiała zapłacić pół miliona złotych. Wkrótce po zawarciu rozejmu niektóre oddziały koronne za wiedzą króla Zygmunta III pomaszerowały do Niemiec, by wspierać stronę katolicką.

    Protestantyzm – jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.Pomorze Gdańskie, Pomorze Nadwiślańskie, Pomorze Wschodnie, Pomerelia (kasz. Pòrénkòwô Pòmòrskô, niem. Pommerellen) – historyczna dzielnica Polski nad dolną Wisłą nad Morzem Bałtyckim w przybliżeniu obejmująca swym obszarem szeroki pas na zachód od dolnej Wisły, tj. wschodnią część województwa pomorskiego oraz północno-zachodnią część województwa kujawsko-pomorskiego. Historycznie Pomorze Gdańskie obejmowało także od zachodu Ziemię Sławieńską, która sąsiadowała z Pomorzem Zachodnim, zaś od Wschodu Pomorze Gdańskie sąsiadowało z Pomezanią i Prusami.

    Poważnym sukcesem Szwecji było uzyskanie prawa do pobierania cła z polskiego handlu morskiego w wysokości 3,5% wartości przewożonych towarów. Uzyskane stąd finanse w większości użyte zostały na wojnę w Niemczech. Dopiero tam zreformowana szwedzka armia zademonstrowała swą wartość całej Europie, uzyskując opinię najlepszej armii świata i wynosząc Szwecję do rangi potężnego mocarstwa. Sukcesy szwedzkie w Niemczech wyjaśniły także, dlaczego potężna jeszcze wtedy Rzeczpospolita miała takie trudności z pokonaniem wojsk Gustawa Adolfa.

    Osa (także pol. i niem. Ossa) – rzeka w północnej Polsce o długości 96,2 km i dorzeczu 1600 km², prawy dopływ dolnej Wisły. Bierze swój początek na Pojezierzu Iławskim od jez. Perkun i przepływa przez liczne jeziora: Osa, Gardzień, Szymbarskie, Płowęż, Popówko i Trupel, ma ujście w rzece Wiśle koło Zakurzewa, na północ od Grudziądza. Przy ujściu na wysokim wzgórzu (68,1 m n.p.m.) tuż przy skarpie wiślanej 5 km na północ od centrum miasta znajduje się cytadela grudziądzka. Od północy i wschodu otacza ją rzeka Osa.Szkuta – beznapędowy statek (dawniej żaglowy), płaskodenny, pozbawiony pokrycia w postaci pokładu. Szkuta jest przeznaczona przede wszystkim do transportu śródlądowego ładunków masowych (jednorazowo ładuje się na jej pokład do 100 ton, np. zboża).

    Toczona przy ujściu Wisły wojna była przyczyną ogromnych spustoszeń na Pomorzu Gdańskim i w Prusach Książęcych. Miary nieszczęść dopełniła także zaraza, która ogarnęła te obszary, a nawet sięgnęła Mazowsza. W wyniku wstrzymania eksportu morskiego gospodarka polska według obliczeń Jana Seredyki straciła 30 milionów złotych. W Prusach Królewskich zniszczenia wojenne objęły 1/3 wsi. Poważne straty poniósł także handel i przemysł tekstylny Gdańska.

    Dźwina (łot. Daugava, białorus. Дзьвiна - Dźwina lub Заходняя Дзьвiна - Zachodniaja Dźwina, ros. Западная Двина - Zapadnaja Dwina, , lit. Dauguva, liw. Väina, niem. Düna, dawna nazwa: Rubon) – druga pod względem wielkości rzeka uchodząca do Bałtyku. Przepływająca przez Rosję, Białoruś i Łotwę, mająca swoje źródła na wzgórzach Wałdaju w zachodniej Rosji, na północny zachód od miasta Andrieapol, uchodząca do Zatoki Ryskiej.Władysław IV Waza (ur. 9 czerwca 1595 w Łobzowie, zm. 20 maja 1648 w Mereczu) – syn Zygmunta III Wazy i Anny Habsburżanki, król Polski w latach 1632–1648, tytularny król Szwecji 1632–1648, tytularny car Rosji do 1634.

    ]

    Nowy władca Rzeczypospolitej Władysław IV Waza wbrew własnym chęciom podpisał kolejny rozejm ze Szwecją

    Sześcioletni rozejm zakończył się już po śmierci Zygmunta III. Rzeczpospolita i jej armia z nawiązką odzyskały utracony w Altmarku prestiż dzięki imponującym zwycięstwom nad dwoma wielkimi mocarstwami – Rosją i Turcją. Tymczasem Szwecja, trzy lata po śmierci Gustawa Adolfa, mająca świeżo w pamięci straszliwą klęskę pod Nördlingen, znajdowała się w kryzysowym momencie i za wszelką cenę gotowa był uniknąć kolejnego konfliktu. Nowy władca Rzeczypospolitej, rozochocony swym imponującym zwycięstwem nad armią rosyjską pod Smoleńskiem pragnął ugruntować swą wojenną sławę, toteż wcale nie życzył sobie jakiegokolwiek porozumienia. Jednak nie od niego zależał dalszy rozwój wypadków, lecz od postawy Sejmu, a społeczeństwo było już zdecydowanie zmęczone ciągłymi wojnami toczonymi przez Rzeczpospolitą w XVII wieku. Tak więc tylko Władysław IV dążył do wojny – szlachta, magnateria oraz Gdańsk pragnęły pokoju.

    Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część Azji południowo-zachodniej, Afrykę północną i Europę południowo-wschodnią. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.Głowa Gdańska (niem. Danziger Haupt) – miejsce rozwidlenia się Wisły na dwa ramiona: Wisłę gdańską - Martwa Wisła i elbląską - Szkarpawa, w pobliżu wsi Drewnica. W XVII wieku ważny posterunek obronny Gdańska. Była oddalona od centrum Gdańska o ok. 20 km. Forteca odegrała pewną rolę podczas wojen polsko-szwedzkich, gdzie jednak bardziej przysłużyła się atakującym Szwedom, niż obrońcom, dlatego pod koniec XVII wieku zdecydowano o jej likwidacji.

    Mocnym atutem polskich posłów w prowadzonych ze Szwedami negocjacjach pokojowych była skoncentrowana latem na Pomorzu armia koronna w sile 21 tys. żołnierzy. Ostatecznie 12 września 1635 król Władysław IV Waza zmuszony został do zawarcia w Sztumskiej Wsi kolejnego rozejmu ze Szwecją, tym razem na okres 26 lat. Na mocy zawartego układu Szwedzi mieli opuścić wszystkie twierdze na Pomorzu i w Prusach Książęcych oraz zaprzestać pobierania cła z portów polskich. W Inflantach obie strony pozostały przy swoim stanie posiadania, ale Szwedzi mieli w zajmowanej przez siebie części umożliwić katolikom swobody wyznaniowe. Ponadto Litwa miała mieć pełną swobodę w handlu na rzece Dźwinie. Król Polski Władysław IV zawieszał na okres rozejmu swoje pretensje do szwedzkiej korony (czyli do momentu, w którym miał osiągnąć wiek 66 lat).

    Arend Dickmann, właściwie Arend Dijckman (ur. 1572 w Delft, zm. 28 listopada 1627) – holenderski admirał polskiej floty wojennej.Leniwka (kaszb. Zgniłô Wisła) – dawna nazwa zachodniego ramienia ujściowego Wisły, które zaczyna swój bieg za śluzą w Białej Górze, gdzie początek bierze też wschodnie ramię ujściowe Nogat. Leniwka jednak jest o wiele szersza od Nogatu i posiada kilkanaście razy większą przepustowość. Od 1895 zamiast starym korytem (Martwą Wisłą) płynie wybudowanym przekopem tworząc w ten sposób Wyspę Sobieszewską.


    Podstrony: [1] [2] 3 [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Święty Cesarz Rzymski (łac. Sancti Imperator Romanus, niem. Heiliger Römischer Kaiser) – termin używany przez historyków na określenie średniowiecznego władcy, który otrzymał tytuł cesarza rzymskiego od papieża. W historiografii używane jest również określenie cesarz rzymski narodu niemieckiego odnoszące się do tych władców królestwa niemieckiego, którzy mieli prawo do używania tytułu cesarza rzymskiego.
    Żuławy (kaszb.Zëławie, niem. Werder) – obszary wytworzone przez akumulację materiału rzecznego w deltach rzek. Charakteryzują się bardzo urodzajnymi glebami. Są to zazwyczaj tereny podmokłe.
    Ernst von Mansfeld (niem. Peter Ernst II von Mansfeld-Friedeburg) – właśc. Piotr Ernest II von Mansfeld-Friedeburg, ur. około 1580, zm. 29 listopada 1626, niemiecki dowódca wojskowy w okresie wojny trzydziestoletniej po stronie protestanckiej.
    Rozejm w Sztumskiej Wsi – rozejm pomiędzy Rzecząpospolitą a Szwecją, przedłużający Rozejm w Altmarku i zmieniający jego postanowienia. Rozejm ten został zawarty po tzw. "wojnie o ujście Wisły" i podpisany 12 września 1635 roku w Sztumskiej Wsi. Zawarty został na 26 lat, termin ten upływał w 1661. Rokowania rozpoczęto w Pasłęku gdzie trwały od stycznia do połowy lutego, po czym w maju rozpoczęto je ponownie w Sztumskiej Wsi.
    Kurlandia (łot. Kurzeme – ziemia Kurów, niem. Kurland) – kraina historyczna w zachodniej części Łotwy na półwyspie nad Bałtykiem. Nazwa pochodzi od łotewskiego plemienia Kuronów (Kurów, Kursi). W szerszym kontekście nazwa używana na określenie Księstwa Kurlandii i Semigalii.
    Bitwa pod Górznem – starcie zbrojne, które miało miejsce 12 lutego 1629 w rejonie Górzna, w czasie wojny polsko-szwedzkiej (1626–1629), pomiędzy wojskami polskimi dowodzonymi przez kasztelana kamienieckiego Stanisława Rewerę Potockiego a zmierzającymi na odsiecz oblężonej Brodnicy wojskami szwedzkimi dowodzonymi przez feldmarszałka Hermana Wrangla. Bitwa ta skończyła się klęską Polaków rozbitych w otwartym polu, a po odblokowaniu szwedzkiego garnizonu w Brodnicy szwedzki feldmarszałek ze swym wojskiem uderzył wkrótce na Toruń.
    Herman von Wrangel (ur. w 1584 lub 1587, zm. 11 grudnia 1643 w Rydze) – szwedzki wojskowy i polityk mniejszości niemieckiej w Inflantach, od 1621 marszałek polny, w 1630 kanclerz, 1643 gubernator generalny szwedzkiej Liwonii.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.149 sek.