• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Western - literatura

    Przeczytaj także...
    Cykl powieści o Tomku Wilmowskim – cykl powieści przygodowo-podróżniczych dla młodzieży autorstwa Alfreda Szklarskiego opowiadających o przygodach młodego podróżnika i łowcy zwierząt Tomka Wilmowskiego i jego przyjaciół. Akcja powieści toczy się na początku XX wieku w Australii, Azji, Afryce i obu Amerykach. Pierwsze siedem tomów powieści ukazało się w latach 1957–1967, a ósmy – będący bezpośrednią kontynuacją siódmego – w 1987. Ostatni opublikowany tom przygód Tomka został dokończony przez Adama Zelgę i wydany w 1994. Nigdy nie ukazał się planowany dziesiąty tom: Tomek na Alasce, zaś rodzina pisarza nie zgadza się na kontynuowanie serii przez innych autorów.Pięcioksiąg przygód Sokolego Oka lub Opowieści Skórzanej Pończochy (ang. Leatherstocking Tales) – cykl pięciu powieści przygodowo-historycznych stworzonych w latach 1827-1841 przez amerykańskiego pisarza Jamesa Fenimore Coopera. Ich akcja rozgrywa się w drugiej połowie XVIII wieku w Ameryce Północnej, wśród pionierów i Indian. Ich głównym bohaterem jest traper i myśliwy zwany Sokolim Okiem. Utwory te to romantyczny i idealistyczny obraz osiemnastowiecznych kresów Ameryki Północnej i zamieszkujących je Indian i osadników. Cechują je barwne opisy przyrody, wartka i pełna napięcia akcja, mocno zarysowane sylwetki głównych bohaterów.
    Stanisław Supłatowicz, Sat-Okh (w języku shawnee Długie Pióro, ur. prawdopodobnie 15 kwietnia 1920 w Kanadzie, zm. 3 lipca 2003 w Gdańsku) − żołnierz AK, pisarz, gawędziarz, artysta.
    Okładka z amerykańskiego magazynu literackiego (1908)

    Western – gatunek literacki, obejmujący utwory awanturniczo-przygodowe, których akcja toczy się na zachodnim pograniczu dawnych Stanów Zjednoczonych (zwykle na zachód od rzeki Missisipi), czyli tak zwanym Dzikim Zachodzie, w drugiej połowie XIX wieku.

    Czarne sombrero – napisana w konwencji westernu powieść Adama Bahdaja, której akcja toczy się na Dzikim Zachodzie w stanie Kolorado. Wydana po raz pierwszy przez Wydawnictwo Śląsk w 1970, z ilustracjami Jerzego Moskala. Głównym bohaterem książki jest Ron Hogan.Cormac McCarthy (ur. 20 lipca 1933 w Providence w stanie Rhode Island w USA) – amerykański pisarz, scenarzysta i dramaturg.

    Literatura typu western zwykle ma formę powieści awanturniczej, opowiadania, rzadziej sztuki scenicznej. Western narodził się w literaturze amerykańskiej. W Ameryce ma też najwięcej twórców i czytelników. Istnieje jednak też spora grupa pisarzy nie-amerykańskich piszących w tym gatunku. Największą popularnością literatura western cieszyła się w latach sześćdziesiątych XX wieku, pod wpływem popularnych wówczas seriali telewizyjnych typu western, takich jak Bonanza.

    Alfred Szklarski (ur. 21 stycznia 1912 w Chicago, zm. 9 kwietnia 1992 w Katowicach) – pisarz literatury młodzieżowej. Publikował także pod pseudonimami Alfred Bronowski, Fred Garland, Aleksander Gruda, Alfred Murawski (w czasie okupacji).Literatura wagonowa - gwarowe określenie na jeden z najsłabszych rodzajów prozy literackiej, który jest jednak uprawiany z myślą o konkretnym, specyficznym, chociaż dość licznym odbiorcy. Jest to rodzaj literatury skierowany do czytelnika o niewygórowanych potrzebach i niewielkich aspiracjach intelektualnych, który czyta książki dla zabicia nudy, lub wypełnienia wolnego czasu.

    Historia literatury typu western[ | edytuj kod]

    Geneza westernu[ | edytuj kod]

    Utwory typu western często nawiązywały do klasycznej romantycznej literatury amerykańskiej z I połowy XIX wieku, a szczególnie do twórczości Jamesa Feminore Coopera. Autor ten w latach 1823-1841 opublikował cykl powieści Pięcioksiąg przygód Sokolego Oka, w której stworzył romantyczną epopeję amerykańskiego osadnictwa, będącą jednocześnie powieścią przygodową. Powieści Coopera zainspirowały późniejszych twórców westernu, choć powstawały w czasach, gdy zachodnia granica Stanów Zjednoczonych opierała się na górach Appalachach. Akcja późniejszych westernów toczyła się zwykle na zachód od rzeki Missisipi.

    James Fenimore Cooper – powieściopisarz amerykański i jeden z twórców literatury tego kraju. (ur. 15 września 1789 w Burlington w stanie New Jersey, zm. 14 września 1851 w Cooperstown w stanie Nowy Jork), autor znanych powieści przygodowo-awanturniczych, których akcja rozgrywa się podczas walk z Indianami i Francuzami w drugiej połowie XVIII wieku.Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.

    Początki westernu[ | edytuj kod]

    Western narodził się jako tania literatura rozrywkowa. Pierwsze westerny, były przeważnie tanimi powieściami przygodowymi, drukowanymi na kiepskim papierze, przeznaczonymi dla masowego czytelnika (tzw. literatura wagonowa). Rzadko odznaczały się większymi walorami literackimi. Ich akcja toczyła się na dzikim zachodzie, tematem były przygody traperów, banitów, rewolwerowców, kowbojów, stróżów prawa, którzy zamieszkiwali te niespokojne regiony. Charakterystyczne było to, że wiele z tych powieści opisywało fikcyjne perypetie autentycznych ludzi, żyjących w tych czasach, takich jak Buffalo Bill, Jesse James, Wyatt Earp, czy Calamity Jane.

    Ernest James Haycox (ur. 1 października 1899 w Portland w stanie Oregon, zm. 13 października 1950 tamże) – amerykański pisarz, autor westernów.Jack Schaefer (ur. 19 listopada 1907 w Cleveland, zm. 24 stycznia 1991 w Santa Fe) – amerykański powieściopisarz i nowelista.

    Mimo niskiej oceny literatury westernowej przez krytyków literackich, była ona powszechnie czytana co spowodowało, że opowieści te zaczęły się ukazywać w magazynach literackich. Pod koniec XIX wieku popularność tej literatury przekroczyła granice Stanów Zjednoczonych i wkrótce utwory western zaczęły powstawać także w Europie. Najbardziej znanym tego typu przykładem jest twórczość niemieckiego pisarza Karola Maya, którzy stworzył cykl powieści o przygodach białego trapera Old Shatterhanda i jego czerwonoskórego przyjaciela – Apacza Winnetou.

    Gazeta Polska (1826-1907) – dziennik informacyjno-polityczny, wydawany w Warszawie w latach 1826-1907. W 1827-1829, gdy redaktorem jej był Ksawery Bronikowski a współredagował ją Maurycy Mochnacki stała się trybuną polskiego romantyzmu w sporze klasyków z romantykami. Mochnacki drukował na jej łamach swoją rozprawę Myśli o literaturze polskiej (1828).Złoto Gór Czarnych to trylogia Alfreda i Krystyny Szklarskich. Opowiada o dziejach Santee Dakotów na przestrzeni kilku pokoleń. Przedstawiane są w niej polowania na bizony, wierzenia, walki międzyplemienne oraz późniejsze poznanie białych i walka z nimi.

    Western w XX wieku[ | edytuj kod]

    W pierwszej połowie XX wieku popularnością cieszyli się tacy pisarze jak Owen Wister, autor powieści Wirgińczyk (1902) oraz Zane Grey, twórca m.in. Jeźdźców purpurowego stepu (1912). W latach dwudziestych popularne opowiadania tworzył m.in. Max Brand. Był to okres większego zainteresowania literaturą western, które spowodowane było produkcją coraz większej liczby filmów typu western.

    Ryszard Kos – bohater książek Longina Jana Okonia. Pojawił się w powieściach przygodowych związanych z Indianami - trylogii o powstaniu Tecumseha (Tecumseh, Czerwonoskóry generał, Śladami Tecumseha) oraz w Płonącej prerii, gdzie jednak jest postacią poboczną. Ryszard Kos to Polak żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej - walczył m.in. w bitwie pod Dubienką. Po jej upadku był prześladowany przez carat, w 1797 wyemigrował do Ameryki Północnej, gdzie stał się wolnym strzelcem na pograniczu USA i Kanady.Winnetou – tytułowy (fikcyjny) bohater powieści niemieckiego pisarza Karola Maya oraz kilku innych jego przygodowych opowieści. Syn wodza Inczu czuny.

    W późniejszym okresie popularność w tej dziedzinie literatury zdobyli Ernest Haycox, Walter van Tillburg, A.B. Guthrie, Jack Schaefer, Louis L’Amour, Ray Hogan.

    Upowszechnienie telewizji w latach sześćdziesiątych oraz pojawienie się pierwszych seriali telewizyjnych typu western, spowodowało nie tylko wzrost poczytności westernów-książek, ale także pojawienie się westernów-komiksów.

    W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, oprócz wspomnianego wyżej Louisa L'Amor, popularnością cieszyła się twórczość takich pisarzy jak George G. Gilman, Larry McMurtry, Cormac McCarthy, Elmer Kelton, Marlin Durham.

    Wyatt Berry Stapp Earp (ur. 19 marca 1848 w Monmouth, Illinois; zm. 13 stycznia 1929 w Los Angeles) – farmer, szeryf, karciarz, właściciel salonu, poszukiwacz złota, łowca bizonów, jeden z najsłynniejszych na Dzikim Zachodzie rewolwerowców oraz stróżów prawa, szeryf miasteczka Tombstone. Zasłynął szczególnie ze strzelaniny w O.K. Corral, w której brali również udział Doc Holliday oraz bracia Wyatta, Virgil i Morgan.Dziki Zachód (ang. Old West lub Wild West) – popularne określenie zachodnich terenów Stanów Zjednoczonych, odnoszące się do okresu XIX i pierwszej dekady XX wieku.

    Literatura western w Polsce[ | edytuj kod]

    Pierwszym pisarzem polskim uprawiającym literaturę typu western był Henryk Sienkiewicz. Pisarz ten podczas swojej podróży do Stanów Zjednoczonych zetknął się nie tylko z życiem mieszkańców zachodniego pogranicza tego kraju, ale także z wczesną literaturą western, o czym wspominał w swoich Listach z podróży do Ameryki drukowanych na łamach Gazety Polskiej. Sienkiewicz opublikował trzy nowele typu western: Komedia z pomyłek (1878), Przez stepy (1879) i W krainie złota (1881), późniejsze dokonania pisarza na polu literatury przyćmiły jednak jego sławę jako autora westernu.

    Adam Bahdaj ps. Jan Kot, Dominik Damian (ur. 2 stycznia 1918 w Zakopanem, zm. 7 maja 1985 w Warszawie) – polski pisarz, tłumacz z języka węgierskiego. Uczestnik wojny obronnej 1939. W czasie II wojny światowej był kurierem tatrzańskim.Tomasz Wilmowski (ur. 25 grudnia 1888 w Warszawie) − postać fikcyjna, bohater serii książkowej Alfreda Szklarskiego.

    W późniejszym okresie literatura western w Polsce miała zwykle formę literatury przygodowej przeznaczonej dla dzieci i młodzieży. Po II wojnie światowej książki o Indianach pisał Sat-Okh (Stanisław Supłatowicz).

    W 1959 roku Alfred Szklarski opublikował powieść dla młodzieży Tomek na wojennej ścieżce, będącej częścią cyklu o przygodach Tomka Wilmowskiego, której akcję umieścił na Dzikim Zachodzie. Wkrótce potem wraz z żoną Krystyną opublikował trylogię Złoto Gór Czarnych (1974-1979).

    W krainie złota – nowela autorstwa Henryka Sienkiewicza. Była publikowana po raz pierwszy na łamach "Nowych Mód Paryskich" w latach 1880-1881.Czerwnonoskóry generał – powieść przygodowa dla młodzieży Longina Jana Okonia z 1978 roku. Powieść jest drugą częścią Trylogii indiańskiej tego autora.

    W 1970 roku Adam Bahdaj opublikował powieść Czarne sombrero.

    W latach 1976-1981 Longin Jan Okoń stworzył trylogię indiańską, której bohaterem był Polak Ryszard Kos. Na trylogię składały się powieści Tecumseh (1976), Czerwonoskóry generał (1978) i Śladami Tecumseha (1980). W 1986 roku Okoń opublikował powieść Płonąca preria.

    Bardzo płodnym autorem polskiego westernu był powieściopisarz Wiesław Wernic. Był on autorem obszernej sagi traperskiej, która ukazywała się w latach 1965-1990. Głównymi jej bohaterami byli doktor Jan – lekarz oraz jego przyjaciel – traper Karol Gordon. Cykl liczy 20 tomów, które ukazały się za życia pisarza m.in. Tropy wiodą przez prerię (1965), Szeryf z Fort Benton (1966), Na południe od Rio Grande (1975), Ucieczka z Wichita Falls (1976), Złe miasto (1990). Przedwczesna śmierć autora nie pozwoliła mu dokończyć cyklu.

    Buffalo Bill, właściwie William Frederick Cody (ur. 26 lutego 1846, zm. 10 stycznia 1917) – myśliwy, zwiadowca armii amerykańskiej (scout), organizator i aktor widowisk rozrywkowych; bohater Dzikiego Zachodu.Tecumseh – powieść przygodowa dla młodzieży Longina Jana Okonia z 1976 roku. Powieść jest pierwszą częścią Trylogii indiańskiej tego autora.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Michalski Cz., Western, WAiF, Warszawa 1969.
  • Michalski Cz., Western i jego bohaterowie, WAiF, Warszawa 1972; 1975.
  • Jens-Ulrich Davids, Das Wildwest-Romanheft in der Bundesrepublik Deutschland. Ursprünge und Strukturen. 2., erweiterte Auflage Tübingen 1975
  • John A. Dinan, The Pulp Western. A Popular History of the Western Fiction Magazine in America. Bear Manor Media : Boalsburg. PA 2003 – ​ISBN 1-59393-003-8
  • Jeffrey Wallman, The Western. Parables of the American Dream. Texas Tech University Press : Lubbock 1999
  • Western – gatunek filmu fabularnego, powieści awanturniczej albo sztuki scenicznej, obejmujący utwory, których akcja rozgrywa się w okresie kolonizacji i stabilizowania się życia na terenach zachodnich stanów USA, zwanych Dzikim Zachodem. Jest charakterystyczną formą amerykańską, chociaż był uprawiany również przez twórców rodem z Europy.Larry McMurtry (ur. 3 czerwca 1936 w Wichita Falls w Teksasie) – amerykański powieściopisarz, eseista, księgarz, scenarzysta. Jego utwory dzieją się zwykle na dawnym Dzikim Zachodzie albo w dzisiejszym Teksasie. Napisał kilkadziesiąt powieści i kilkanaście książek non-fiction.




    Warto wiedzieć że... beta

    Bonanza – amerykański westernowy serial telewizyjny wyprodukowany przez telewizję NBC, opowiadający o życiu farmera Bena Cartwrighta i jego czterech synów, z których większość widzów zapamiętała tylko trzech, ponieważ czwarty syn - adoptowany - wystąpił w roli epizodycznej, drugoplanowej i był nieobecny w większości odcinków.
    Missisipi (ang. Mississippi River) – rzeka w centralnej i południowo-wschodniej części USA. Jej długość wynosi 3778 km (od źródeł jej dopływu Missouri 5969 km). Jest to najdłuższa rzeka Ameryki Północnej i jedna z czterech najdłuższych rzek świata (obok Nilu, Jangcy i Amazonki). Powierzchnia jej dorzecza wynosi 3,2 mln km².
    Wiesław Wernic (ur. 28 lutego 1906 w Warszawie, zm. 1 sierpnia 1986), polski pisarz, publicysta, prozaik. Autor ponad dwudziestu książek przygodowych dla młodzieży.
    Calamity Jane właściwie Martha Jane Cannary-Burke (ur. 1 maja 1852 w Princeton w stanie Missouri, zm. 1 sierpnia 1903 w Deadwood w stanie Dakota Południowa) – amerykańska rewolwerowiec, znajoma Dzikiego Billa Hickoka z ostatnich tygodni jego życia: wspólnej dwutygodniowej podróży konwojem wozów do Deadwood i paru tygodni życia w tym samym środowisku tamże, bez znaczących powiązań, pomimo rozbudowanych legend o rzekomym wspólnym dziecku parę lat wcześniej, ślubie, rozwodzie, współżyciu, czy w ogóle jakimkolwiek romansie, i jej ewidentnego przywiązania do osoby (i mitu) Hickoka a nawet fiksacji na jego tle.
    Old Shatterhand (Grzmocąca Ręka) - postać literacka, jeden z głównych bohaterów książek Karola Maya (alter ego pisarza). Jego przygody opisywane są m.in. w powieściach: "Winnetou", "Old Surehand", "Boże Narodzenie", "Szatan i Judasz", "Old Shatterhand" (Syn Łowcy Niedźwiedzi), "Skarb w Srebrnym Jeziorze", "Czarny Mustang", "Upiór z Llano Estacado".
    Komedia z pomyłek – nowela autorstwa Henryka Sienkiewicza opublikowana po raz pierwszy na łamach "Gazety Polskiej" (styczeń-luty 1878 roku).
    Karl Friedrich May, Karol May (ur. 25 lutego 1842 w Ernstthal, zm. 30 marca 1912 w Radebeul pod Dreznem) – powieściopisarz niemiecki, znany głównie z powieści przygodowych o "Dzikim Zachodzie". Jeden z najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy w historii literatury niemieckiej.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.025 sek.