• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ugoda węgiersko-chorwacka

    Przeczytaj także...
    Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po 1701, wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego.Kraje Korony Świętego Stefana to oficjalna nazwa węgierskiej części dualistycznych Austro-Węgier, używana po austriacko-węgierskim porozumieniu w 1867. Potoczna nazwa to Zalitawia. Nazwa wywodzi się od symbolu Królestwa Węgier, Korony Świętego Stefana według tradycji przesłanej w roku 1000 św. Stefanowi przez papieża Sylwestra II (obecnie przechowywanej w Budapeszcie, w budynku parlamentu).
    Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw – przejście, przeprawa przez rzekę; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg – Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

    Ugoda węgiersko-chorwacka (chor. hrvatsko-ugarska nagodba, węg. magyar-horvát kiegyezés) z 1868 była dokumentem ustanawiającym autonomię Chorwacji-Slawonii w Krajach Korony Świętego Stefana (węgierskiej części Austro-Węgier). Obowiązywała do 1918, kiedy to po rozpadzie monarchii Habsburgów Chorwacja weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

    Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i jednym z największych mocarstw w tamtym czasie. Państwo istniało 51 lat, od 1867 aż do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.Magyar királyi honvédség (potocznie: węg. honvédség; pol. królewskowęgierscy honwedzi albo królewskowęgierska Landwehra; niem. königlich ungarische Landwehr) – obrona krajowa Królestwa Węgier utworzona w 1867 w ramach Austro-Węgier, ale mająca własne dowództwo i niewchodząca w skład wspólnej armii austro-węgierskiej.

    Przyczyny doprowadzenia do ugody[]

    Chorwacja w XIX wieku była krajem, który od kilkuset lat wchodził w skład Węgier, jednak zawsze posiadała mniejsza lub większą autonomię (m.in. osobny sejm - Sabor Chorwacki). Podczas Wiosny Ludów Chorwaci poparli dynastię Habsburgów przeciwko powstańcom węgierskim - obawiano się, że niepodległe Węgry będą chciały Chorwatów zmadziaryzować. Nowy monarcha austriacki, Franciszek Józef I nie potrafił jednak odwdzięczyć się Chorwatom za okazaną pomoc - sytuacja ziem chorwackim w Austrii i spacyfikowanych Węgrzech nie zmieniła się na lepsze.

    Franciszek Józef I, niem. Franz Joseph I, węg. I. Ferenc József (ur. 18 sierpnia 1830 w pałacu Schönbrunn koło Wiednia, zm. 21 listopada 1916 tamże) – przedstawiciel domu habsbursko-lotaryńskiego, od 1848 cesarz Austrii i apostolski król Węgier (koronowany w 1867).Ugoda austriacko-węgierska (kompromis austriacko-węgierski, niem. Ausgleich, węg. Kiegyezés) – ugoda zawarta pomiędzy Austriakami a Węgrami w 1867. Jej skutkiem było powstanie Austro-Węgier.

    W 1861 po tym, jak chorwaccy posłowie odmówili wejścia do austriackiej Rady Państwa, cesarz rozwiązał Sabor. Odrodzenie absolutyzmu nie było jednak długie - cesarz zachował m.in jeden z artykułów ustanowionych wcześniej przez Sabor o stosunkach z Węgrami, które miały uznać chorwacką odrębność. Stało się to podstawą do przyszłej ugody.

    Peszt (węg. Pest, słow. Pešť, serb. Pešta / Пешта) – wschodnia, głównie mieszkalna, część Budapesztu, stanowiąca około 2/3 terytorium całego miasta.Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (skr. „Królestwo SHS”; serb.-chorw. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца) – państwo europejskie powstałe 1 grudnia 1918 po zakończeniu I wojny światowej i po rozpadzie Austro-Węgier. W obiegu nieoficjalnym nazywane „Jugosławią” – krajem południowych Słowian. W 1929 formalnie przemianowane na Jugosławię.

    Pokonana w 1866 w wojnie z Prusami Austria (wojna prusko-austriacka) zmuszona była do podpisania ugody z Węgrami i w 1867 powstały dualistyczne Austro-Węgry. Węgrzy nie byli skłonni do uznawania odrębności Chorwatów, widzieli ich ziemię jako część Wielkich Węgier, jednak zarówno nieprzejednana postawa Zagrzebia, jak i naciski z Wiednia sprawiły, że w 1868 doszło do podpisania Ugody (Nagodba).

    Dalmacja (chorw. Dalmacija, wł. Dalmazia, serb. Далмација) – kraina historyczna w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze na wschodnim wybrzeżu Adriatyku.Slawonia (chor. Slavonija) - historyczna kraina we wschodniej Chorwacji, położona w międzyrzeczu Sawy i Drawy. Często zaliczany jest do niej także region Sremu.

    Treść umowy[]

    Chorwacja jako odrębne królestwo otrzymała pełną autonomię w sprawach administracji, sądownictwa, wyznania i szkolnictwa. Nad sprawami wspólnymi (finanse, rolnictwo, handel, obrona) w Peszcie obradowały osobne wydziały chorwackie. Wspólne kwestie rozpatrywał parlament ogólnowęgierski, na który Chorwaci przysyłali swoją delegację, ale bez prawa głosu w sprawach Chorwacji nie dotyczących.

    Korona świętego Stefana (Święta Korona, hu. Szent Korona, łac. Sancta Corona, cz. Svatoštěpánská koruna, de. Heilige Krone, słow. Svätoštefanská koruna) – insygnium koronacyjne królów Węgier od XI wieku do 1916 roku. Relikwia narodowa i symbol państwowości Węgier. Przechowywana w gmachu Parlamentu w Budapeszcie.Wojna prusko-austriacka (niem. Deutscher Krieg, Preußisch-Deutscher Krieg, czes. Prusko-rakouská válka) – konflikt zbrojny pomiędzy Królestwem Prus, Królestwem Włoch i kilkoma państwami-członkami Związku Niemieckiego, a Cesarstwem Austriackim, Saksonią, Królestwem Hanoweru, Królestwem Bawarii oraz kilkoma państwami-członkami Związku Niemieckiego, w dniach od 16 czerwca do 23 sierpnia 1866.

    Sabor Chorwacki miał obradować nad sprawami Chorwacji i Slawonii w języku chorwackim; w jego gmachu miał też być wywieszonych narodowy sztandar chorwacki. W herbie królestwa symbole Chorwacji, Slawonii i Dalmacji przykrywała węgierska Korona Świętego Stefana.

    Chorwaci mieli prawo tworzyć własną obronę krajową (Hrvatsko Domobranstwo, Domobrana), która w przeciwieństwie do węgierskiego honvedu posiadała komendę po chorwacku. Oficjalnie pozostawała jednak częścią obrony krajowej Królestwa Węgier (Magyar - Kiralyi Honvedseg).

    Pogranicze Wojskowe (chor. Vojna Krajina, niem. Militärgrenze, serb. Војна Крајина, łac. Confiniaria militaria) - buforowy region graniczny monarchii habsburskiej, znajdujący się pod administracją wojskową, istniejący od XVI do XIX wieku wzdłuż granicy Królestwa Chorwacji oraz Królestwa Węgier z osmańską Turcją.Królestwo Chorwacji i Slawonii (chorw. Kraljevina Hrvatska i Slavonija, węg. Horvát-Szlavónia Királyság, niem. Königreich Kroatien und Slawonien) – autonomiczne królestwo istniejące w latach 1868-1918; obok Królestwa Węgier i miasta Rijeki jeden z krajów Korony św. Stefana.

    Chorwacja występowała teraz jako Trójjedyne Królestwo Chorwacji, Slawonii i Dalmacji (Trojedna kraljevina Hrvatska, Slavonija i Dalmacija; Horvát-, Szlavon- és Dalmátországok; Dreieinigen Königreichs Kroatien, Dalmatien und Slawonien), ale była to nazwa na wyrost, gdyż Dalmacja pozostawała w austriackiej części państwa (choć symbole Dalmacji znalazły się w herbie autonomicznego królestwa), a w Chorwacji i Slawonii jeszcze przez kilka lat istniały wydzielone obszary (tzw. Pogranicze Wojskowe), nie będące pod bezpośrednią administracją Zagrzebia.

    Królestwo Chorwacji i Slawonii (chorw. Kraljevina Hrvatska i Slavonija, węg. Horvát-Szlavónia Királyság, niem. Königreich Kroatien und Slawonien) – autonomiczne królestwo istniejące w latach 1868-1918; obok Królestwa Węgier i miasta Rijeki jeden z krajów Korony św. Stefana.Rijeka (chorw. „rzeka”; wł. Fiume - „rzeka”, niem. St. Veit am Flaum, także Pflaum) – miasto w północno-zachodniej Chorwacji, nad Zatoką Rijecką Morza Adriatyckiego. Leży na wzgórzach u podnóża masywu Risnjak. Liczy 128 tys. mieszkańców. Stolica i największe miasto Primorsko-goranskiej županiji.

    Realizowanie umowy[]

    Węgrzy nie zawsze szanowali zapisy umowy z 1868. Kilkukrotnie łamali artykuły o języku chorwackim jako urzędowym, co doprowadziło do zamieszek. W późniejszym okresie próbowali też ingerować w gospodarkę Chorwacji (m.in. przejęli kolej).

    Nie rozwiązano też sprawy Rijeki - według umowy miały zostać co do niej podjęte wspólne uzgodnienia, tymczasem Wiedeń przekazał de facto Węgrom "wolną rękę" w rywalizacji o miasto i portem administrował Peszt jako obszarem wydzielonym.

    Węgry (węg. Magyarország) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej, od 1955 członek ONZ, od 1999 członek NATO, od 2004 członek Unii Europejskiej.Język chorwacki (chorwacki standardowy wariant serbochorwackiego języka policentrycznego) – należący do podgrupy języków południowosłowiańskich. Używany jest głównie w Chorwacji, w sąsiednich krajach oraz przez część Chorwatów na całym świecie.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Wiosna Ludów – seria ludowych zrywów rewolucyjnych i narodowych jakie miały miejsce w Europie w latach 1848 – 1849. W kontekście „Wiosny Ludów” można wyróżnić trzy główne nurty:

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.023 sek.