• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Tomasz Chlipała

    Przeczytaj także...
    Pasterstwo – rodzaj hodowli stadnych zwierząt domowych, prowadzonej na obszarach nienadających się do uprawy roli, ale będących w stanie wyżywić stada zwierząt, np. góry, stepy, tundra.Gorce (513.52) – pasmo górskie leżące w Beskidach Zachodnich. Nazwa "Gorce" związana jest prawdopodobnie ze słowem "gorzeć" (palić się, płonąć) i pochodzi od sposobu uzyskiwania polan śródleśnych metodą żarową. Spotykana jest już w aktach z 1254 r. (item mons Gorcz nuncupatus), używał jej Jan Długosz w 1480 r. (in monten Gorcz). W innych źródłach można też spotkać nazwę Górce, która by mogła oznaczać niskie góry.
    Zagórzanie (górale zagórzańscy) - góralska grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca część Beskidu Wyspowego i północną stronę Gorców. Stolicą regionu zagórzańskiego jest miasto Mszana Dolna. Zagórzanie posiadają własny folklor, bogatą tradycję, strój oraz gwarę.
    Kapliczka Bulandy na Jaworzynie Kamienickiej

    Bulanda, właśc. Tomasz Chlipała (ur. ok. 1830 r., zm. 1912-1913 w Lubomierzu) – polski góral, słynny baca gorczański. Autentyczna postać z drugiej połowy XIX wieku. Popularna w kulturze odnoszącej się do Gorców, oraz w folklorze zagórzańskim.

    Jaworzyna Kamienicka (znana pod nazwą Jaworzyna) – szczyt Gorców (1288 m n.p.m.), drugi pod względem wysokości po Turbaczu Najwyższy Gorczańskiego Parku Narodowego. Jest jednym z wielu ramion Turbacza. Zbocza porasta las świerkowy o charakterze regla górnego. Sam szczyt jest niewybitny, słabo wyróżniający się w długim grzbiecie, jednak góra należy do najbardziej widokowych w Gorcach, dzięki temu, że na jej północno-wschodnich zboczach, nieco poniżej wierzchołka, znajduje się polana Jaworzyna Kamienicka. Rozciągają się z niej widoki na pobliskie szczyty Kudłonia i Gorca z ich polanami podszczytowymi, głęboką dolinę potoku Kamienica oraz szczyty Beskidu Wyspowego i Sądeckiego. Przy szlaku turystycznym na polanie tablica informacyjna z panoramą szczytów i opisem polany.Sabała lub Sabalik, właśc. Jan Krzeptowski (ur. 26 stycznia 1809 r. w Kościelisku, zm. 8 grudnia 1894 r. w Zakopanem) – góral podhalański, honorowy przewodnik tatrzański, muzykant, myśliwy, gawędziarz i pieśniarz.

    Jego przydomek pochodził od nazwy osiedla Bulandy w Szczawie, gdzie się urodził. W 1853 lub 1856 r. ożenił się z Marianną lub Anną Wojtyczkówną z Lubomierza i zamieszkał w jej rodzinnej wsi aż do śmierci. Kazimierz Sosnowski nazwał go „Sabałą górzeckim”.

    Życiorys[]

    Bulanda przez ponad 50 lat zajmował się pasterstwem na polanie Jaworzyna Kamienicka, znajdującej się na północno-wschodnich stokach Jaworzyny Kamienickiej (1288 m). Wypasał nawet do 800 owiec. Tak jak każdy legendarny baca posiadał umiejętność sprowadzania czarów i był czarodziejem. Swoją sławę zyskiwał również jako znachor, znachorstwa nauczył się w Lewoczy po drugiej stronie Karpat na Słowacji. Potrafił również leczyć ludzi i zwierzęta. Jak na warunki podhalańskie był bardzo bogatym gazdą.

    Lewocza (słow. Levoča, węg. Lőcse, niem. Leutschau, łac. Leutsovia) - miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz.Juhas – młodszy pomocnik bacy podczas wypasu owiec w Tatrach. Słowo pochodzi z języka węgierskiego juhász – owczarz. Niewłaściwa jest forma żeńska juhaska – dziewczęta nigdy nie wypasały owiec w Tatrach, zaś te pasące krowy nazywane były pasterkami.

    W czasach, gdy dla biednych ludzi lekarze i szpitale byli niedostępni, Bulanda nastawiał złamane kości, odczyniał uroki i leczył różne choroby u ludzi i zwierząt. Ugruntował swoją sławę, gdy na plebanii w Niedźwiedziu uleczył bydło proboszcza. Uzyskał wówczas jego poparcie, wyrażone słowami: Możesz człowiecze wykonywać swoje praktyki, bo nie czynisz nic złego, tylko dobre. Jako autorytet w lokalnej społeczności, Bulanda pomagał również w rozstrzyganiu sporów i innych spraw. Zyskał wśród ludzi na tyle duże poparcie, że wszyscy zwracali się do niego o pomoc. W swojej kolibie przyjmował nie tylko ludzi miejscowych, ale także mieszkańców miast i innych odległych miejsc np. z Krakowa czy Warszawy. Istnieją nawet wzmianki o oberlejtnancie austriackim, który szukał rady na chorobę nóg, oraz o bogatym Żydzie z Berlina, którego wyleczył z solitera.

    Kapliczka Bulandy – kapliczka na polanie Jaworzyna Kamienicka na Jaworzynie Kamienickiej – drugim co do wysokości szczycie Gorców. Ufundowana została w 1904 r. przez najsłynniejszego gorczańskiego bacę – Tomasza Chlipałę, zwanego Bulandą, który na tej polanie przez ponad 50 lat zajmował się pasterstwem, wypasając owce i woły. Ponadto był znanym znachorem, leczył ludzi i zwierzęta, uważano go też za czarodzieja.Tasiemce (Cestoda) – pasożytujące wewnętrznie płazińce. Tasiemce przechodzą złożony cykl rozwojowy ze zmianą żywicieli. Żywicielami pośrednimi są bezkręgowce lub kręgowce, natomiast ostatecznymi z reguły kręgowce, u których żyją głównie w przewodzie pokarmowym. Pierwszym stadium larwalnym jest onkosfera zaopatrzona w 6 haczyków embrionalnych lub orzęsiona larwa koracidium (u Pseudophyllidea); drugie stadium larwalne może mieć rozmaitą postać. Tasiemce pasożytują na kręgowcach od co najmniej 270 milionów lat. Zaatakowany człowiek może usunąć pasożyta za pomocą leków, dzięki którym tasiemiec zostaje osłabiony i wydalony wraz z kałem.

    Bulanda był życzliwym i religijnym człowiekiem, który potrafił również pogodzić pracę czarownika z religijnością. Nie tolerował kłamstw, bójek a w szczególności przeklinania. Był surowy dla swoich juhasów. Swej sztuki leczenia nie przekazał nikomu. O swym zięciu i jedynym spadkobiercy wyraził opinię, że nie nadaje się do tego, bo jest mściwy i mógłby tajemnej wiedzy nadużyć na szkodę innych.

    Gazda – właściciel gospodarstwa wiejskiego na Podhalu. Bogaty gospodarz to hruby gazda, żona gazdy to gaździna, jego gospodarstwo gazdostwo lub gazdówka, a gospodarzyć to gazdować.Szczawa – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Kamienica. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

    Z otrzymywanych za leczenie datków Bulanda ufundował dwie kapliczki; jedną w Lubomierzu (w 1913 roku), a drugą na wypasanej przez siebie polanie – zwana ona jest Kapliczką Bulandy (w 1904 roku). Dożył późnego wieku i do końca swojego życia szczycił się dużym bogactwem.

    „Gdy w 1912 r. czuł zbliżający się kres swych dni, sprosił do domu sąsiadów, wyprawił traktament i sam obsługiwał ich. Pod koniec uczty wyszedł przed dom i tak przemówił: “Dziękuję ci, słoneczko, żeś mi świeciło i wom, gwiazdy, tez, dziękuję tobie, wietrzyku, ześ powiewał według mej potrzeby i tobie, rzyko, żeś do mnie sumem gadała...”. I żegnał w takich słowach cały świat. Wróciwszy do izby, rzekł do zebranych: “Moi kochani, jo już odchodze bo na mnie cas. Ostajcie z Bogiem’. Po tych słowach odszedł do świetlicy i w nocy umarł.”

    Lubomierz – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Mszana Dolna. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego.Kazimierz Ignacy Sosnowski (ur. 15 września 1875 w Niepołomicach - zm. 15 grudnia 1954 w Krakowie) – profesor Akademii Handlowej w Krakowie, jeden z najwybitniejszych polskich propagatorów turystyki pieszej, krajoznawca, założyciel schronisk turystycznych, twórca szlaków oraz autor licznych przewodników i artykułów krajoznawczych.

    Bulanda zmarł w Lubomierzu, najprawdopodobniej w wieku ok. 82 lat, według różnych źródeł w 1912 roku lub 1 maja 1913 roku. W legendach przyjęło się, że dożył on późnego wieku 100 lat.

    Przypisy

    1. S. Flizak, Bulanda – ostatni czarodziej gorczański. Wierchy t. XXVI, s 194-195.

    Bibliografia[]

    1. Góry Polski. W-wa. Kraków: Wyd. Kluszczyński, 2006. ISBN 83-7447-041-0.
    2. S. Flizak, Bulanda – ostatni czarodziej gorczański. Wierchy t. XXVI, s 192-195.
    3. Stanisław Stopa: Kurkowe opowieści ISBN 978-83-923624-0-1
    Baca – kierownik zorganizowanej gospodarki szałaśniczo-pasterskiej (wypas owiec) w polskich Karpatach. Zazwyczaj był on jednym z bogatszych gospodarzy (gazdów), gdyż musiał swoim majątkiem gwarantować zobowiązania wobec właścicieli owiec. Ponadto by zostać bacą, musiał mieć poważanie wśród okolicznej ludności. W niektórych regionach, np. w Gorcach, dużą rolę odgrywało przekonanie o jego czarodziejskich zdolnościach. W Tatrach na jednej hali zazwyczaj był tylko jeden baca, czasami tylko dwóch lub więcej, wówczas każdy z nich kierował odrębnym zespołem pasterskim. Do obowiązków bacy należało rozliczanie się z właścicielami owiec (gazdami), wyrabianie sera i innych produktów mlecznych, nadzór nad juhasami oraz pilnowanie ogniska w bacówce.Polana Jaworzyna Kamienicka (znana także jako: Polana Jaworznicka. </ref>) – położona na wysokości 1190 -1288 m n.p.m. polana na północno-wschodnim stoku Jaworzyny Kamienickiej w Gorcach. Jest to jedna z najpiękniejszych gorczańskich polan. Roztacza się z niej bardzo szeroka panorama na Beskid Sądecki i Beskid Wyspowy. Szczególnie dobrze widać stąd wznoszące się po południowej stronie pobliskie grzbiety Kudłonia i Gorca wraz z ich polanami. Od północno-wschodniej strony stok polany opada do potoku Kamienica, spływającego głęboką kotliną pomiędzy Gorcem i Kudłoniem.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Niedźwiedź – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Niedźwiedź. W latach 1833-1919 Niedźwiedź posiadał prawa miejskie
    Porucznik – oficerski stopień wojskowy występujący w większości armii świata. W Wojsku Polskim zaliczany jest do korpusu oficerów młodszych. Polski oficer w stopniu porucznika na naramiennikach nosi trzy gwiazdki.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.011 sek.