Tentorium

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tentorium – element szkieletu wewnętrznego głowy owadów i wijów. Zbudowany jest z systemu apodem, stanowiących punkt zaczepu dla mięśni poruszających aparatem gębowym, czułkami i całą głową.

Owady uskrzydlone (Pterygota) – owady skrzydlate lub wtórnie bezskrzydłe o odwłoku pozbawionym odnóży krocznych (typowych czy zmodyfikowanych). Owady uskrzydlone to najliczniejszy takson zwierzęcy, obejmujący około 1 milion gatunków. Zamieszkują środowiska lądowe wszystkich kontynentów, a także środowisko słodkowodne i (rzadziej) morskie, przy czym przystosowanie do życia w wodzie jest wtórne.Wije (Myriapoda) – podtyp stawonogów charakteryzujących się obecnością wyraźnie wyróżnionej głowy i wydłużonego tułowia o wielu segmentach (od 10 do 180, chociaż nazwa "Myriapoda" znaczy "dziesięciotysiąconogie"). Na segmentach posiada parzyste odnóża lokomocyjne, czasem zróżnicowane w zależności od położenia segmentu. Ostatni segment – telson – jest pozbawiony odnóży.

Owady[ | edytuj kod]

U owadów tentorium tworzone jest przez dwie pary apodem (inwaginacji oskórka), które łączą się wewnątrz głowy, tworząc rusztowanie leżące ponad brzusznym łańcuszkiem nerwowym, ale przechodzące poniżej stomodeum. Zwykle tentorium ma kształt litery H z poprzeczką przesuniętą ku tyłowi, ale jego budowa jest bardzo zróżnicowana (często ma formę litery X lub odwróconej π).

Dwuparce (Diplopoda; wcześniejsza nazwa krocionogi, obecnie wskazująca raczej na krocionogowate) – gromada wijów obejmująca stawonogi o jednej parze szczęk i tułowiu zbudowanym z 11-120 segmentów, na których znajdują się parzyste odnóża kroczne. Na segmentach 2-4 znajduje się po 1 parze odnóży, na pozostałych po 2 pary (stąd nazwa gromady). Otwory płciowe znajdują się z przodu tułowia, co było przyczyną, dla której zaliczano kiedyś dwuparce do przodopłciowych. Większość dwuparców to formy niewielkie; w tropikach spotyka się jednak również dwuparce osiągające 30 cm długości. Zwierzęta kosmopolityczne, występują na wszystkich kontynentach poza okolicami okołobiegunowymi i pustyniami.Warga górna, labrum (łac. labrum) – element narządów gębowych stawonogów. Ma postać wyrostka i uczestniczy w pobieraniu pokarmu.

Pierwsza para budujących tentorium apodem nazywana jest przednimi ramionami tentorialnymi (processus tentorialis anterior) i u owadów uskrzydlonych wyrasta po wewnętrznej stronie szwu epistomalnego lub podpoliczkowego. Jako że są to inwaginacje oskórka, po zewnętrznej stronie puszki głowowej widoczne są jako wgłębienia, tj. przednie jamki tentorialne (fovea tentorialis anterior), położone na wspomnianych szwach.

Prostoskrzydłe (Orthoptera) – rząd owadów uskrzydlonych w większości ciepło- i słońcolubnych (heliobiontów), rozpowszechnionych na całym świecie, głównie w strefie klimatu tropikalnego i subtropikalnego, potocznie nazywanych konikami polnymi. Charakteryzują się przeobrażeniem niezupełnym, dwiema parami niejednakowych skrzydeł i kryptycznym ubarwieniem. Należą do nich świerszcze, pasikoniki, reliktowe weta oraz – uznawane za jedne z najgroźniejszych szkodników upraw – szarańcze, stąd prostoskrzydłe są czasami nazywane szarańczakami.Czułki (łac. antennae, l.poj. antenna) – nitkowate lub palczaste narządy zmysłowe różnej budowy i pochodzenia, osadzone zwykle na głowie lub płacie głowowym wielu grup bezkręgowych organizmów zwierzęcych. Są bogato unerwione i ruchome. Czasami pełnią dodatkowe funkcje. U stawonogów nazywane są antenami. U owadów są to parzyste przysadki osadzone poza czołem, na policzku w okolicy oka lub po stronie brzusznej.

Druga para apodem to tylne ramiona tentorialne (processus tentorialis posterior), wyrastające po wewnętrznej stronie szwu zapotylicznego (zwykle w jego dolnych końcach). Po zewnętrznej stronie puszki głowowej miejsca z których wyrastają widoczne są jako tylne jamki tentorialne (fovea tentorialis posterior).

Szew epistomalny, szew czołowo-nadustkowy, szew czołowonadustkowy (łac. sulcus epistomalis, sutura epistomalis, sulcus frontoclypealis, sutura frontoclypealis) – szew obecny na głowie owadów.Autapomorfia – cecha zaawansowana występująca tylko w jednej grupie filogenetycznej. Termin „autapomorfia” został wprowadzony przez Williego Henniga i zdefiniowany jako „cecha apomorficzna charakterystyczna dla danej grupy monofiletycznej (i obecna tylko w niej)”. Według powszechnie stosowanej definicji przedstawionej przez Arnolda Klugego autapomorfia to „nowość kodowana jako unikalna w zbiorze danych”. W przeciwieństwie do synapomorfii autapomorfie, jako cechy filogenetycznie nieinformatywne, nie służą do testowania hipotez filogenezy.

Tylne ramiona tentorialne często są połączone poprzeczną, biegnącą wzdłuż tyłu głowy beleczką, zwaną mostem tentorialnym. U owadów uskrzydlonych przednie ramiona tentorialne łączą się z owym mostem w pobliżu jego zewnętrznych końców. Czasem cała środkowa część tentorium tworzy szeroką płytkę (corpotentorium) i to z nią łączą się przednie i tylne ramiona tentorialne. U innych (np. komarowatych) znowu cały most tentorialny zanika przez co lewa i prawa połowa tentorium nie są połączone.

DOI (ang. digital object identifier – cyfrowy identyfikator dokumentu elektronicznego) – identyfikator dokumentu elektronicznego, który w odróżnieniu od identyfikatorów URL nie zależy od fizycznej lokalizacji dokumentu, lecz jest do niego na stałe przypisany.Komarowate, komary (Culicidae) – występująca na całym świecie rodzina owadów (nadrodzina Culicoidea) z rzędu muchówek. Znanych jest ponad 40 rodzajów i ok. 3,5 tys. gatunków komarów. Dawniej do komarowatych zaliczano także jako podrodziny: Chaoborinae (obecnie rodzina Chaoboridae) i Dixinae (obecnie rodzina Dixidae).

Z przednich ramion tentorialnych odchodzić mogą ku górze dodatkowe wyrostki: grzbietowe ramiona tentorialne (processus tentorialis dorsalis). Zwykle połączone są one z puszką głowową tylko mięśniami, czasem jednak miejsca ich przyczepu do niej są od zewnątrz widoczne jako położone na szwie czołowym górne jamki tentorialne (fovea tentorialis superior). U niektórych prostoskrzydłych z przednich ramion odchodzą jeszcze wyrostki dośrodkowe.

Żuwaczka (łac. mandibula) − parzysta część narządu gębowego skorupiaków i tchawkowców (owadów i wijów) należących do typu stawonogów. Żuwaczki służą do chwytania, rozrywania i rozdrabniania pokarmu pochodzenia roślinnego i zwierzęcego lub jako narząd chwytny do transportu obiektów. Stanowią przekształcenie trzeciej pary odnóży głowowych i są odpowiednikiem nogogłaszczek u pajęczaków.Pleura, pleuron (łac. pleuron, pleurum, l.mn. pleura) – boczna część segmentu ciała u stawonogów, w szczególności ich tułowia lub odwłoka. Łączy części grzbietową (tergum) i brzuszną (sternum) danego segmentu. Osadzone są w niej odnóża. Może być w całości błoniasta (błona pleuralna) lub tworzyć skleryt boczny, czyli pleuryt. U owadów silnym modyfikacjom ulegać może w tułowiu i końcowych segmentach odwłoka.

Wije[ | edytuj kod]

Tentorium wijów różni się znacznie od tego u owadów, a jego unikalna budowa i funkcja uchodzą za autapomorfię tego podtypu. Składa się z pary Y-kształtnych sklerytów, których ramiona przyczepione są do bocznych części wargi górnej, pleurytów głowowych i główki stawowej żuwaczki. Jego przednie ramiona mają wspólne cechy u wszystkich wijów. Ramiona tylne są scalone z sięgającą bocznych ścian puszki głowowej beleczką oraz ze sklerytami formującymi belkę wspierającą podgębie.

Oskórek, kutykula, kutikula (łac. cuticula) – zbudowany w dużej części z chityny zewnętrzny szkielet (chitynowy pancerz) lub warstwa skóry pokrywająca ciało wielu zwierząt bezkręgowych (m.in. skorupiaków, owadów i pajęczaków) lub wyścielająca ektodermalne narządy wewnętrzne. Jest wytworem nabłonka i zawiera jego wydzieliny w postaci związków chemicznych. Oskórek chroni narządy wewnętrzne, jest miejscem przyczepu mięśni, ogranicza wzrost organizmu. Oskórek jest co jakiś czas zrzucany i tworzy się nowy. Zjawisko to nosi nazwę linienia. Do momentu stwardnienia nowego oskórka organizm rośnie.Skleryt – stwardniała, zesklerotyzowana część ciała niektórych zwierząt, powstała pierwotnie lub wtórnie przez oddzielenie się od skóry (integumentu) szwem lub błoną.

Apodemy tentorialne wsparte na poprzecznej beleczce stanowią miejsce zaczepu grzbietowo-brzusznych mięśni żuwaczek. Dzięki temu wahadłowe ruchy tentorium w dół i na zewnątrz dostarczają lub zwiększają siłę odwodzącą (rozwierającą) żuwaczki. Szczegóły sposobu, w jaki ruchy tentorium przekazywane są na żuwaczki, różnią się jednak między drobnonogami, parecznikami i dwuparcami, a u niektórych ich podtaksonów (np. przetarcznikokształtnych) tentorium jest nieruchome.

Szkielet wewnętrzny (endoszkielet) – szkielet znajdujący się wewnątrz ciała, otoczony innymi tkankami. U kręgowców składa się z kości i chrząstek. Kości pojawiają się w tych miejscach, w których jest potrzebna sztywność i wytrzymałość na obciążenia, a chrząstki tam gdzie jest potrzebna sprężystość. Na przykład nos człowieka i krtań zbudowane są z chrząstek. Chrząstki służą też jako amortyzatory w stawach. U bezkręgowców szkielet wewnętrzny bywa inaczej zbudowany. U bezkręgowych strunowców budowany jest przez strunę grzbietową. U głowonogów chrzęstny szkielet osłania niektóre narządy. U gąbek zbudowany jest z igieł o różnej budowie fizycznej i chemicznej. Podobnie jak egzoszkielet dostarcza on twardego oparcia i zaczepu dla mięśni, przez co możliwy jest ruch. Jego ewolucyjną przewagą nad egzoszkieletem jest możliwość ciągłego wzrostu bez konieczności linienia.Owady, insekty (Insecta) – gromada stawonogów. Najliczniejsza grupa zwierząt. Są to zwierzęta wszystkich środowisk lądowych, wtórnie przystosowały się też do środowiska wodnego. Były pierwszymi zwierzętami, które posiadły umiejętność aktywnego lotu. Rozmiary ciała owadów wahają się od 0,25 mm do ponad 350 mm. W Polsce do najliczniej reprezentowanych rzędów owadów należą motyle, chrząszcze, błonkówki i muchówki. Owady mają olbrzymie znaczenie w przyrodzie, są wśród nich owady zarówno pożyteczne, jak i szkodniki, komensale i pasożyty. Nauka zajmująca się owadami to entomologia.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. VI: The Head. W: R. E. Snodgrass: Principles of Insect Morphology. Cornell University Press, 1935.
  2. Gregory D. Edgecombe: Phylogeny of Myriapoda. W: The Myriapoda Volume 1. Alessandro Minelli (red.). Leiden, Boston: Brill, 2011, seria: Treatise on Zoology - Anatomy, Taxonomy, Biology.
  3. Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 55, 493.
  4. David Grimaldi, Michael S. Engel: Evolution of the Insects. Cambridge University Press, 2005, s. 123.
  5. Armand R. Maggenti, Scott Lyell Gardner: Online Dictionary of Invertebrate Zoology. 2005, s. 897-898.
  6. Lajos Zombori, Henrik Steinmann: Dictionary of Insect Morphology. de Gruyter, s. 232, seria: Handbook of Zoology.
  7. Alessandro Minelli, Geoffrey Boxshall, Giuseppe Fusco: Arthropod Biology and Evolution: Molecules, Development, Morphology. Berlin: Springer-Verlag, 2013, s. 28. DOI: 10.1007/978-3-642-36160-9.
  8. Lucio Bonato, Gregory D. Edgecombe, John G.E. Lewis, Alessandro Minelli, Luis A. Pereira, Rowland M. Shelley, Marzio Zapparoli. A common terminology for the external anatomy of centipedes (Chilopoda). „ZooKeys”. 69, s. 17-51, 2010. DOI: 10.3897/zookeys.69.737. 
  9. Markus Koch, Johannes Schulz, Gregory D. Edgecombe. Tentorial mobility in centipedes (Chilopoda) revisited: 3D reconstruction of the mandibulo-tentorial musculature of Geophilomorpha. „Zookeys”. 510, s. 243–267, 2015. DOI: 10.3897/zookeys.510.8840. 




Reklama