• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Tatry



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6] [7]
    Przeczytaj także...
    Sanktuarium Maryjne na Wiktorówkach, Sanktuarium Matki Bożej Królowej Tatr lub Matki Bożej Jaworzyńskiej – sanktuarium położone w Tatrach Wysokich, na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, w bezpośrednim sąsiedztwie Rusinowej Polany na wysokości około 1200 m n.p.m. Bezpośrednio przy nim przebiega szlak turystyczny oznaczony kolorem niebieskim z Zazadniej na Rusinową Polanę.Język słowacki (słow. slovenský jazyk, też slovenčina) należy do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Językiem tym posługuje się ponad 6 mln osób – przede wszystkim na Słowacji i w należącej do Serbii Wojwodinie, gdzie jest jednym z języków urzędowych. Używają go także Słowacy mieszkający w Polsce, Rumunii, na Węgrzech, w USA i Kanadzie. W Polsce język słowacki mógł być zdawany na maturze jako jeden z języków nowożytnych.
    Etymologia nazwy[]

    „Tritri” (1086), „Tatry” (1255), w XIII/XIV wieku węg. „Thorholl” (1256), „Thorchal”, „Tarczal”, bądź „Tutur”, „Thurthul” co oznaczać mogło piekło, staroruskie „Tołtry, Toutry”, również niem. „Schneegebürg” (Montes nivium). Adam Mickiewicz wymiennie używał nazwy Tatry i Krępak, podobnie jak sto lat wcześniej Spener.

    Hotel górski „Śląski Dom”, Schronisko Śląskie (słow. Sliezsky dom, niem. Schlesierhaus, węg. Sziléziai-ház) – hotel górski położony w Dolinie Wielickiej (Velická dolina) u stóp Gerlacha, nad Wielickim Stawem (Velické pleso) w słowackich Tatrach Wysokich. Dawniej zwany był także Śląską Gospodą lub Schroniskiem Wielickim.Giewont – masyw górski w Tatrach Zachodnich o wysokości 1894 m n.p.m. i długości 2,7 km. Jego główny wierzchołek, Wielki Giewont, jest najwyższym szczytem w Tatrach Zachodnich położonym w całości na terenie Polski.

    W 1790 r. Baltazar Hacquet zapisał, że Słowianie nazywają te góry Tatari lub Tatri, ponieważ przedtem przebywały tam tatarskie hordy. Według prof. Rozwadowskiego etymologię nazwy Tatry (staropol. Tartry) należy łączyć z francuską (celtycką) nazwą tertre oznaczającą wzgórze. Zgodnie z tym Tatry oznaczałyby pierwotnie wzgórza. Za takim zestawieniem wyrazów „Tertre – to są Tatry” pisał również Norwid. Niektórzy autorzy sugerują również pochodzenie dackie lub trackie. Jeszcze na początku XIX wieku Tatry Wysokie nazywane były Karpakiem (najwyższa góra, okryta śniegiem), z dacko-iliryskiego karpe oznaczającego skałę, w języku staropolskim zachowanych w formie z karp- np. „przemierzał góry ostre i karpętne”, lub s(z)karpa – stromizna górska.

    Dolina Rybiego Potoku (słow. dolina Rybieho potoka, węg. Fischseetal, węg. Halas-tavi-völgy) – dolina w Tatrach Wysokich, odgałęzienie Doliny Białki. Powierzchnia doliny wynosi ok. 11,5 km², długość ok. 5,5 km. Dolina jest otoczona (od północnego zachodu, w kierunku przeciwnym do wskazówek zegara) przez:Wielki Staw Polski lub po prostu Wielki Staw (słow. Veľký stav, niem. Großer See, węg. Nagy-tó) – jezioro położone w Tatrach Wysokich na wysokości 1665 m n.p.m., w Dolinie Pięciu Stawów Polskich u zboczy Miedzianego. Powierzchnia jeziora według pomiarów WIG z 1934 r. wynosi 34,14 ha, głębokość 79,3 m. Nowsze sondowanie przeprowadzone przez Adama Choińskiego określiło głębokość na 80,3 m. Jest to drugie co do powierzchni jezioro w Tatrach po Morskim Oku (34,54 ha). Według niektórych źródeł powierzchnia Wielkiego Stawu jest w rzeczywistości większa niż Morskiego Oka, a pierwszeństwo tego ostatniego wynika z wykonania pomiaru przy wyższym stanie wody. Wcześniejsze (1909–1910) pomiary Ludomira Sawickiego określały powierzchnię Wielkiego Stawu na 35,78 ha, a Morskiego Oka na 33,42 ha.

    W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty, a raczej Tatry pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Schneegebürg, Montes Nivium.

    Topografia[]

    Znaczną częścią grani głównej Tatr biegnie Wielki Europejski Dział Wodny między zlewniami Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Teren na wschód i północ to zlewiska Bałtyku (dorzecze Dunajca i Popradu), pozostały obszar to zlewisko Morza Czarnego (dorzecza Orawy i Wagu).

    Wrażenie wypiętrzenia masywu górskiego jest pogłębione przez sąsiedztwo głębokich kotlin. Tatry otaczają: od zachodu i północy – Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, od wschodu i południa Obniżenie Liptowsko-Spiskie. Dno dolin znajduje się na wysokości ok. 500–700 m n.p.m. Deniwelacje między okalającymi kotlinami a szczytami Tatr dochodzą do 2 km.

    Lista najwybitniejszych szczytów Tatr – lista szczytów Tatr o minimalnej deniwelacji względnej większej lub równej 100 metrów uporządkowanych względem malejącej wybitności. Lista ta, zawierająca 75 wierzchołków, nazywana jest niekiedy Koroną Tatr. Na pomysł sporządzenia Korony Tatr, jako zbioru najważniejszych szczytów tatrzańskich wybranych według ścisłych i obiektywnych kryteriów, wpadł Piotr G. Mielus, zamieszczając pierwotną jej wersję (niekompletną) w czasopiśmie „Góry” (nr 46, marzec 1998).Kozi Wierch (słow. Kozí vrch, 2291 m n.p.m.) – szczyt w Tatrach Wysokich. Jest najwyższą górą znajdującą się w całości na terenie Polski. Kozi Wierch wznosi się w długiej wschodniej grani Świnicy pomiędzy Doliną Gąsienicową a Doliną Pięciu Stawów Polskich, a dokładniej między dwiema dolinkami wiszącymi: Dolinką Kozią i Dolinką Pustą. Wzdłuż grani tej poprowadzono szlak turystyczny zwany Orlą Percią.

    Szczyty[]

    Gerlach – najwyższy szczyt całych Tatr
    Rysy – najwyższy szczyt polskich Tatr

    W Tatrach znajduje się wiele znanych szczytów. Najbardziej rozpoznawalne to m.in.

  • szczyty graniczne:
  • Rysy, Mięguszowieckie Szczyty, Kasprowy Wierch, Świnica, Czerwone Wierchy, Wołowiec
  • po stronie polskiej:
  • Giewont, Mnich, Kościelec, Kozi Wierch, Kominiarski Wierch
  • po stronie słowackiej:
  • Gerlach, Łomnica, Krywań, Lodowy Szczyt, Sławkowski Szczyt, Hawrań
  • Spośród kilkuset nazwanych wzniesień, 75 szczytów – określanych niekiedy mianem Korony Tatr – ma minimalną deniwelację względną (wybitność) większą lub równą 100 m.

    Rezerwat biosfery (ang. biosphere reserve) jest to wyznaczony obszar chroniony zawierający cenne zasoby przyrodnicze. Rezerwaty biosfery na świecie powstały w ramach programu UNESCO MAB (ang. Man and the Biosphere, pol. Człowiek i biosfera).Trzmiel – zwyczajowa nazwa dużej, krępej i gęsto owłosionej pszczoły o czarnym ubarwieniu, zwykle z szerokimi, poprzecznymi, żółtymi lub pomarańczowymi pasami. W literaturze polskiej nazwą „trzmiel” określane są pszczoły z rodzaju Bombus – obejmującego również trzmielce.
  • Najwyższym szczytem Tatr jest znajdujący się całkowicie po słowackiej stronie Gerlach (2654 m n.p.m.), który jest również najwybitniejszym szczytem Karpat.
  • Najwyższym szczytem Tatr Polskich są Rysy (wierzchołek północno-zachodni mający 2499 m, przez który biegnie granica Słowacji i Polski).
  • Najwyższym szczytem znajdującym się w całości w Polsce jest Kozi Wierch (2291 m).
  • Najwybitniejszym szczytem Tatr Polskich jest Kominiarski Wierch (wybitność 370 m).
  • Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich jest Bystra (2248 m).
  • Najwyższym polskim szczytem Tatr Zachodnich jest Starorobociański Wierch (2176 m).
  • Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich znajdującym się w całości w Polsce jest Twarda Kopa (2026 m); ponieważ jednak ten szczyt ma bardzo niewielką wybitność, często podawany jest Giewont (1894 m).
  • Najwyższe szczyty według kolejności (powyżej 2500 m n.p.m.):

    Nietoperze, rękoskrzydłe (Chiroptera) – rząd ssaków łożyskowych, obejmujący ok. 1100 gatunków, do którego zalicza się 17 rodzin zgrupowanych w dwóch podrzędach:Ostróżka tatrzańska (Delphinium oxysepalum) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Endemit zachodniokarpacki. Jedynymi miejscami na świecie, gdzie rośnie dziko to: Tatry, Niżne Tatry, Wielki Chocz, Mała Fatra. Roślina rzadka. Status gatunku we florze Polski: gatunek rodzimy.
  • Gerlach (Gerlachovský štít) 2655 m,
  • Pośredni Gerlach (Gerlachovská veža) 2642 m,
  • Zadni Gerlach (Zadný Gerlach) 2638 m,
  • Łomnica (Lomnický štít) 2634 m,
  • Lodowy Szczyt (Ľadový štít) 2627 m,
  • Durny Szczyt (Pyšný štít) 2621 m,
  • Lawinowy Szczyt (Lavínový štít) 2606 m,
  • Lodowa Kopa (Ľadová kopa, Malý Ľadový štít) 2603 m,
  • Mały Gerlach (Kotlový štít) 2601 m,
  • Gerlachowska Kopa (Gerlachovská kopa, Lavínová veža) 2600 m,
  • Mały Durny Szczyt (Malý Pyšný štít) 2590 m,
  • Wyżnia Wysoka Gerlachowska (Veľká Litvorová veža) 2581 m,
  • Durna Igła (Loktibrada) 2575 m,
  • Czubata Turnia (Strapatá veža) 2565 m,
  • Poślednia Turnia (Posledná veža) 2560 m,
  • Kieżmarski Szczyt (Kežmarský štít) 2556 m,
  • Wysoka (Vysoká) 2547 m,
  • Niżnia Wysoka Gerlachowska (Malá Litvorová veža) 2547 m,
  • Sępia Turnia (Supia veža) 2540 m,
  • Kończysta (Končistá) 2538 m,
  • Baranie Rogi (Baranie rohy) 2526 m,
  • Ponad Kocioł Turnia (Čertova veža) 2525 m,
  • Smoczy Szczyt (Dračí štít) 2523 m,
  • Wielki Szczyt Wideł (Veľká Vidlová veža) 2522 m,
  • Ciężki Szczyt (Ťažký štít) 2520 m,
  • Mały Smoczy Szczyt (Malý Dračí štít) 2518 m
  • Mały Kieżmarski Szczyt (Malý Kežmarský štít) 2513 m
  • Rysy 2503 m
  • Przełęcze[]

    W graniach tatrzańskich znajduje się wiele przełęczy, które odgrywały ważną rolę w ruchu komunikacyjnym i handlowym, a także dla przemytników. Były wykorzystywane podczas II wojny światowej przez kurierów. Najbardziej znane to:

    Pyszniańska Przełęcz (słow. Pyšné sedlo, niem. Kamenistasattel, węg. Kamenista-hágó) – znajdująca się na wysokości 1788 m n.p.m. przełęcz w grani głównej Tatr, pomiędzy Kamienistą (2126 m) i Błyszczem (2159 m) w Tatrach Zachodnich.Gerlach (główny egzonim) lub Gierlach (egzonim wariantowy), dawniej też Garłuch (słow. Gerlachovský štít, Gerlachovka, niem. Gerlsdorfer Spitze, Gerlach, węg. Gerlachfalvi-csúcs, 2655 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat, położony na Słowacji, w bocznej grani Tatr Wysokich.
  • w głównej grani Tatr (od zachodu) – Starorobociańska Przełęcz, Pyszniańska Przełęcz, Tomanowa Przełęcz, Przełęcz pod Kopą Kondracką (często używana przez kurierów), Goryczkowa Przełęcz Świńska, Goryczkowa Przełęcz nad Zakosy, Sucha Przełęcz (pod Kasprowym Wierchem), Liliowe, Świnicka Przełęcz, Gładka Przełęcz, Czarna Ławka, Wrota Chałubińskiego, Mięguszowiecka Przełęcz pod Chłopkiem, Hińczowa Przełęcz, Żabia Przełęcz oraz Waga, Żelazne Wrota, Polski Grzebień, Rohatka, Lodowa Przełęcz.
  • w graniach bocznych m.in.: Bobrowiecka Przełęcz, Buczynowa Przełęcz, Czerwona Przełęcz, Iwaniacka Przełęcz, Kondracka Przełęcz, Zawrat, Kozia Przełęcz, Krzyżne, Szpiglasowa Przełęcz, Czerwona Ławka.
  • Doliny[]

    Z grzbietów tatrzańskich opadają liczne doliny. Największe z nich to:

    Dolina Białki (słow. Bielovodská dolina, dolina Bialky, niem. Bialkatal, węg. Bialka-völgy) – druga co do wielkości z tatrzańskich dolin walnych, położona w Tatrach Wysokich w granicach Polski i Słowacji. Cały jej obszar to ok. 63,5 km², z czego do Polski należy ok. 38,2 km², a do Słowacji 25,3 km².Rosa – osad atmosferyczny w postaci kropel wody powstających na powierzchni skał, roślin i innych przedmiotów w wyniku skraplania się pary wodnej zawartej w powietrzu.
  • po stronie polskiej: Dolina Chochołowska, Dolina Kościeliska, Dolina Małej Łąki, Dolina Bystrej, Dolina Suchej Wody Gąsienicowej z Doliną Gąsienicową, Dolina Białki, Dolina Waksmundzka, Dolina Roztoki, Dolina Pięciu Stawów Polskich, Dolina Rybiego Potoku,
  • po stronie słowackiej: Dolina Sucha Sielnicka, Dolina Jałowiecka, Dolina Żarska, Dolina Jamnicka, Dolina Raczkowa, Dolina Bystra, Dolina Kamienista, Dolina Cicha Liptowska, Dolina Koprowa, Dolina Mięguszowiecka, Dolina Białej Wody, Dolina Jaworowa, Dolina Kieżmarska, Dolina Zimnej Wody, Dolina Wielicka, Dolina Zuberska.
  • Jeziora[]

     Osobny artykuł: Jeziora tatrzańskie.

    Jeziora Tatr zwane są tradycyjnie stawami. Nazwa ta przyjęła się też w publikacjach naukowych. W Tatrach występuje blisko 200 różnej wielkości stawów, począwszy od największego, Morskiego Oka (34,93 ha), poprzez porównywalnie duży Wielki Staw Polski, do zupełnie maleńkich, jak Zadni Mnichowy Stawek (0,04 ha). Stawy tatrzańskie z kilkoma wyjątkami (Cichy Staw, Mokra Jama) są pochodzenia polodowcowego. Znaczna większość stawów znajduje się na terenie Tatr Wysokich, w Tatrach Zachodnich ich liczba jest znacznie mniejsza (najbardziej znany w Polsce jest Smreczyński Staw). Na Słowacji największymi jeziorami są Wielki Hińczowy Staw i Szczyrbskie Jezioro (po ok. 20 ha).

    Detektor lawinowy to urządzenie elektroniczne służące do szybkiego lokalizowania zasypanych pod śniegiem (lawiną) turystów. Detektor może pracować w trybie nadawania lub odbioru. Urządzenie powinno być noszone w terenie zagrożonym lawinami przez wszystkich uczestników zespołu wspinaczkowego i nastawione na nadawanie.Kuklik górski (Geum montanum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny różowatych. W Polsce występuje w Sudetach i Karpatach. Jest tam rośliną pospolitą.

    Budowa geologiczna[]

    Fałdowanie[]

    Tatry są górami fałdowymi orogenezy alpejskiej, dlatego charakteryzuje je tzw. młoda rzeźba terenu. W epoce późnej kredy (w środkowym i późnym turonie), w ramach fazy subhercyńskiej, serie skalne zostały sfałdowane i przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Wtedy właśnie powstały płaszczowiny tatrzańskie.

    Świerk pospolity (Picea abies (L.) H.Karst) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych (Pinaceae). Jest to jedyny gatunek świerka występujący naturalnie w Polsce. Rośnie głównie w północno-wschodniej części kraju, na południu Polski, w górach i na pogórzu. Nie występuje w sposób naturalny w centralnej i zachodniej Polsce (tzw. pas bezświerkowy). Zasięg tego gatunku rozciąga się na północy Europy od Norwegii do Rosji, występuje także w Alpach, Sudetach, Karpatach oraz na Bałkanach. Na wschodzie sięga Uralu, gdzie stopniowo wypiera go świerk syberyjski (Picea obovata). Północna granica występowania przebiega w Norwegii (70°N).Mylonit – skała kataklastyczna, metamorficzna powstała poprzez dynamiczną rekrystalizację. Złożona z drobnych pokruszonych i roztartych ziaren starszych skał powstałych w warunkach zmielenia i silnego roztarcia dowolnej skały wyjściowej, tworzących miazgę mylonityczną, objętą rekrystalizacją towarzyszącą mylonityzacji. Powstaje w trakcie metamorfizmu dyslokacyjnego głównie w strefach uskokowych o charakterze przesuwczym.

    Wypiętrzenie[]

    W eocenie obszar Tatr, a przynajmniej jego północna część, została przykryta płytkim morzem, w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce i łupki pokrywające północne stoki regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską i budujące Pasmo Gubałowskie. Ostatecznie zostały wypiętrzone w późnym miocenie (10–15 mln lat temu).

    Fiołek alpejski (Viola alpina) – gatunek rośliny należący do rodziny fiołkowatych. Występuje w Karpatach i wschodnich Alpach, w Polsce tylko w Tatrach. Często nazywa się nieprawidłowo fiołkiem alpejskim inny, uprawiany jako roślina ozdobna gatunek rośliny – cyklamena perskiego.Hala Długa – wielka polana reglowa na grzbiecie Turbacza w Gorcach, ciągnąca się poprzez Przełęcz Długą we wschodnim kierunku. Położona jest na wysokości 1160-1270 m n.p.m. i ma powierzchnię 33,77 ha. Składa się z 3 polan: Wolnica, Wzorowa i Wierchy Zarębskie. Znajduje się na obszarze Gorczańskiego Parku Narodowego, który opracował i zamontował na polanie tablice informacyjne z opisem polany.

    Budowa masywu[]

    Masyw zbudowany jest z paleozoicznego trzonu krystalicznego (głównie z późnokarbońskich granitoidów i ze starszych skał metamorficznych), leżących na nim autochtonicznych serii wierchowych oraz nasuniętych z południa serii allochtonicznych: płaszczowin wierchowych – Czerwonych Wierchów i Giewontu oraz płaszczowin reglowych – dolnej – kriżniańskiej, środkowej – choczańskiej oraz górnej – strażowskiej. Płaszczowiny wierchowe zbudowane są ze skał krystalicznych (magmowych i metamorficznych) oraz skał osadowych, natomiast płaszczowiny reglowe wyłącznie ze skał osadowych o różnym wykształceniu.

    Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.Najwyższe szczyty w Polsce uszeregowane malejąco, pasmami górskimi. Granice pasm zgodnie z regionalizacją fizyczno-geograficzną Polski według Jerzego Kondrackiego.

    Zdecydowaną większość Tatr budują skały krystaliczne, skały osadowe są obecne głównie na północnym skraju Tatr, gdyż były one przesunięte z południa i obalone na północ. W polskiej części Tatr, będącej północną częścią tego masywu, skały osadowe zajmują większą powierzchnię niż krystaliczne.

    Trzon krystaliczny Tatr[]

     Osobny artykuł: Trzon krystaliczny Tatr.

    Granitoidy[]

    Zdecydowaną większość krystalicznego trzonu Tatr budują granitoidy, datowane metodami radiometrycznymi na 290 ± 15 mln lat (późny karbon). Jest to intruzja spowodowana naprężeniami orogenezy waryscyjskiej. Najpowszechniejszym typem granitoidów tatrzańskich są granodioryty, a trochę rzadszym tonality. Prawie całe Tatry Wysokie utworzone są przez granitoidy (granodioryty i tonality). Właściwe granity są rzadkie i spotykane przede wszystkim w rejonie Małego Kościelca i Koszystej. Tam też występują pegmatyty.

    Kolejka na Smokowieckie Siodełko, popularnie nazywana kolejką na Hrebienok – kolej linowo-terenowa ze Starego Smokowca na Smokowieckie Siodełko (słow. Hrebienok) w Tatrach Wysokich na Słowacji.PZL W-3 Sokół – wielozadaniowy śmigłowiec konstrukcji i produkcji polskiej z PZL Świdnik. Produkowany w wielu wariantach i od 1985 wyprodukowany w około 150 egzemplarzach. Używany jest m.in. w takich krajach jak Polska, Czechy, Birma, Hiszpania, Korea Południowa, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Niemcy, Wietnam, Filipiny i Rosja.

    W obrębie granitoidów występują żyły pegmatytów i żyły kwarcowe, ważnych ze względu na cenne minerały wydobywane tu od XV wieku.

    Skały metamorficzne[]

    Skały metamorficzne występują głównie w Tatrach Zachodnich i są to przede wszystkim gnejsy i migmatyty, o wieku głównej fazy metamorfizmu datowanym na 420 mln lat. Większość skał metamorficznych Tatr była prawdopodobnie pierwotnie fliszem, choć są też obecne amfibolity itp., które pochodzą z metamorfizmu pierwotnych obojętnych skał wulkanicznych typu bazaltów. Podrzędnie spotyka się łupki łyszczykowe oraz mylonity. W seriach metamorficznych występują też wkładki granodiorytów i granitów porfirowych.

    Krzyżne (2112 m n.p.m.) – przełęcz w Tatrach Wysokich, pomiędzy doliną Pańszczycą a Doliną Roztoki, jeden ze skrajnych punktów szlaku Orlej Perci.Robert Townson (ur. 1762 w hrabstwie Surrey w Wielkiej Brytanii, zm. 27 czerwca 1827, pochowany w Parramatta) – angielski uczony, lekarz i podróżnik, jeden z pierwszych badaczy Tatr.

    Serie osadowe[]

    Autochtoniczne i paraautochtoniczne serie wierchowe

    Najstarszym osadem jest permski zlepieniec koperszadzki znaleziony na północnym zboczu Jagnięcego Wierchu w Tatrach Słowackich. Na nim albo bezpośrednio na granicie osadziły się utwory triasu – głównie piaskowce i łupki oraz nieliczne wkładki zlepieńców. Osady jurajskie i kredowe są tu silnie zredukowane, prawdopodobnie obszar ten często był wyniesiony ponad poziom morza i podlegał erozji.

    Near Field Communication (skrót NFC – (ang.) komunikacja bliskiego zasięgu) – krótkozasięgowy, wysokoczęstotliwościowy, radiowy standard komunikacji pozwalający na bezprzewodową wymianę danych na odległość do 20 centymetrów.Georg Daniel Speer (ochrzcz. 2 lipca 1636 we Wrocławiu, zm. 5 października 1707 w Göppingen) – niemiecki kompozytor i pisarz.

    Budowa wewnętrzna płaszczowin[]

    Tatry Zachodnie zimą
    Tatry Zachodnie i Wysokie

    Zarówno płaszczowiny wierchowe, jak i reglowe dzielą się na mniejsze jednostki – płaszczowiny cząstkowe oraz łuski. Są to:

  • w płaszczowinie Czerwonych Wierchów:
  • jednostka Organów,
  • jednostka Zdziarów,
  • łuska Świerkul,
  • w płaszczowinie Giewontu:
  • nie wydzielono,
  • w płaszczowinie reglowej dolnej – kriżniańskiej:
  • płaszczowina cząstkowa Bobrowca,
  • jednostka Suchego Wierchu,
  • jednostka Czarnej Turni,
  • jednostka Małej Świnicy,
  • jednostka Grześkówek,
  • jednostka Spadowca,
  • jednostka Samkowej Czuby,
  • jednostka Krokwi,
  • jednostka Kop Sołtysich-Siodła,
  • jednostka Gęsiej Szyi-Skałek,
  • płaszczowina cząstkowa Hawrania,
  • jednostka Żlebiny,
  • płaszczowina cząstkowa Bujaczego,
  • w płaszczowinie reglowej środkowej – choczańskiej:
  • płaszczowina cząstkowa Siwej Wody,
  • łuska Upłazu,
  • łuska Kończystej,
  • łuska Bramy Kantaka,
  • w płaszczowinie reglowej górnej – strażowskiej:
  • łuska Furkaski,
  • łuska Korycisk.
  • Skały płaszczowin tatrzańskich[]

    Skały krystaliczne

    Spągowe części płaszczowin wierchowych zbudowane są ze skał krystalicznych. Są to granitoidy oraz skały metamorficzne z żyłami pegmatytów i kwarców. Tworzą one czapki krystaliczne:

    Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z różnych skał i minerałów o średnicy większej niż 2 mm, do nawet kilku centymetrów.Lawinowy Szczyt (słow. Lavínový štít, niem. Lawinenspitze, węg. Lavinacsúcs) – szczyt o wysokości 2606 m n.p.m. stanowiący środkowy wierzchołek masywu Zadniego Gerlacha w słowackich Tatrach Wysokich. Znajduje się w grani głównej Tatr Wysokich pomiędzy Zadnim Gerlachem (oddzielonym Niżnią Jurgowską Szczerbiną, Jurgowskimi Czubami i Wyżnią Jurgowską Szczerbiną) a Gerlachowską Kopą (oddzieloną Wyżnią Gerlachowską Przełączką).
  • Twardego Upłazu,
  • Małołączniaka,
  • Goryczkowej,
  • Szerokiej Jaworzyńskiej.
  • Na nich spoczywają serie osadowe. Osadowe skały płaszczowin tatrzańskich

    W triasie, jurze i kredzie następowała sedymentacja skał osadowych, przy czym była ona zróżnicowana. Serie wierchowe i reglowe różnią się charakterem osadów, co było spowodowane różną głębokością morza i odległością od brzegu oraz ruchami tektonicznymi, powodującymi lokalne przegłębienia i spłycenia poszczególnych basenów sedymentacyjnych, a czasami ich wynurzenie ponad powierzchnię morza.

    Michał Jagiełło (ur. 23 sierpnia 1941 w Janikowicach koło Miechowa) – taternik, alpinista, ratownik TOPR-u, przewodnik tatrzański, pisarz, poeta, eseista, publicysta. W jego twórczości częste są motywy górskie.Styl zakopiański, styl witkiewiczowski – styl architektoniczny wprowadzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku. Witkiewicz dążył do stworzenia podstawy dla nowoczesnej polskiej architektury narodowej na podłożu sztuki Podhala.
    Osadowe skały przykrywające płaszczowiny

    W górnej kredzie serie skalne zostały sfałdowane i przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Tak powstała płaszczowinowa budowa Tatr. W eocenie część Tatr została przykryta morzem w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce i łupki, pokrywające północne stoki Regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską i Pasmo Gubałowskie. Piaskowce, mułowce i łupki leżące na wapieniach numulitowych należą do fliszu podhalańskiego.

    Pomurnik (Tichodroma muraria) – gatunek niewielkiego ptaka górskiego z rodziny pomurników (Tichodromidae), której jest jedynym przedstawicielem. Występuje w górach południowej i środkowej Europy oraz zachodniej i środkowej Azji. W Polsce jest to skrajnie nieliczny ptak lęgowy. Występuje przede wszystkim w Tatrach, które są najbardziej na północ wysuniętym stanowiskiem lęgowym tego gatunku w Europie. Jest gatunkiem osiadłym, odbywającym w okresie pozalęgowym krótkie wędrówki w niższe tereny górskie.Morskie Oko (słow. Morské oko, niem. Fischsee, Meerauge, węg. Halas-tó) – największe jezioro w Tatrach, położone w Dolinie Rybiego Potoku u stóp Mięguszowieckich Szczytów, na wysokości 1395 m n.p.m.
    Rzeźba i osady czwartorzędowe
    Tatry widoczne ze Słowacji
    Szczyty Tatr Wysokich, widok z Doliny Litworowej

    Rzeźba Tatr ma cechy typowej rzeźby alpejskiej. Jest ona efektem znacznego neotektonicznego wyniesienia masywu nad okalające go kotliny śródgórskie, erozji rzecznej, krasowej oraz erozyjnej i akumulacyjnej działalności lodowców górskich podczas kliku (3 do 8) zlodowaceń plejstoceńskich. Według badaczy lodowce ostatniego zlodowacenia definitywnie ustąpiły w boreale ok. 8,4 tys. C lat BP, a nawet w fazie atlantyckiej, ok. 5 tys. lat C BP (zob. holocen). Erozyjna działalność lodowców bardzo dobrze zapisała się w U-kształtnych profilach poprzecznych dolin (np. żłoby lodowcowe Doliny Białej Wody, Roztoki, Rybiego Potoku), cyrkach lodowcowych, misach glacjalnych (np. Morskie Oko), dolinach zawieszonych (np. Dolinka Buczynowa), mutonach i podciosach lodowcowych (np. Dolina Pięciu Stawów Polskich i Dolina Roztoki). W zlodowaconych dolinach zachowały się ciągi moren końcowych, bocznych, dennych i ablacyjnych oraz formy lodowców gruzowych, a także osady rzeczne i rzeczno-lodowcowe. Doliny niezlodowacone podczas plejstocenu zachowały swój V-kształtny profil poprzeczny (np. Dolina za Bramką, dolne części dolin Kościeliskiej i Chochołowskiej, Dolina Strążyska). Podczas holocenu glacjalna rzeźba poddana została niedużemu przemodelowaniu, głównie za sprawą działalności erozyjnej i akumulacyjnej procesów stokowych – powstały żleby, piargi i stożki murowe.

    Piarg – rodzaj rumowiska skalnego. Jest to nagromadzenie u podnóża stoku ostrokrawędzistych okruchów skalnych, które odpadły od stromego zbocza górskiego, głównie w wyniku procesów wietrzenia fizycznego. Piargi często występują w postaci stożka piargowego u wylotów żlebu. Słowo piarg pochodzi z gwary podhalańskiej. W taternictwie używa się określenia ruchomy piarg, oznaczającego taki piarg, który podczas chodzenia po nim obsuwa się pod stopami.Schronisko pod Siodełkiem (Bilíkova chata, Bilíčka; dawniej Guhrova chata) – schronisko na Smokowieckiej Kazalnicy w słowackiej części Tatr Wysokich, położone na wysokości 1255 m n.p.m., 5 minut poniżej górnej stacji kolejki terenowej na Smokowieckie Siodełko (słow. Hrebienok).

    Osadami plejstoceńskimi są gliny z głazami i głazy moren czołowych i bocznych, żwiry rzeczne, głazowiska, gliny zboczowe. W holocenie powstały głazy i bloki piargów, żwiry, piaski i mułki rzeczne, mady, gliny zboczowe, torfy i namuły torfiaste.

    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5] [6] [7]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Gorce (513.52) – pasmo górskie leżące w Beskidach Zachodnich. Nazwa "Gorce" związana jest prawdopodobnie ze słowem "gorzeć" (palić się, płonąć) i pochodzi od sposobu uzyskiwania polan śródleśnych metodą żarową. Spotykana jest już w aktach z 1254 r. (item mons Gorcz nuncupatus), używał jej Jan Długosz w 1480 r. (in monten Gorcz). W innych źródłach można też spotkać nazwę Górce, która by mogła oznaczać niskie góry.
    Bernard Jamnický (ur. 14 czerwca 1943 r. w Švábovcach, zm. 25 czerwca 1979 r. w Tatrach) – słowacki taternik, alpinista, przewodnik tatrzański i ratownik górski.
    Twarda Kopa (2026 m) – niewybitne wzniesienie w północno-zachodniej grani Ciemniaka oddzielającej Dolinę Kościeliską od jej odnogi – Doliny Miętusiej w polskich Tatrach Zachodnich.
    Piętro halne, zwane też piętrem alpejskim – obszar występowania łąk wysokogórskich zwanych halami. Panuje tu klimat umiarkowanie zimny. Poniżej znajduje się piętro kosówki a powyżej piętro turni. W Polsce piętro alpejskie występuje tylko w Tatrach, Karkonoszach i na Babiej Górze. W Tatrach położone jest mniej więcej pomiędzy 1800 m n.p.m., a 2300 m n.p.m., na Babiej Górze i w Karkonoszach znajduje się niżej – w Karkonoszach na wysokości 1450-1603 m n.p.m. i obejmuje głównie szczyty Śnieżki i Wielkiego Szyszaka.
    Żleb Kulczyńskiego – żleb w urwiskach Czarnych Ścian od strony Dolinki Koziej w polskich Tatrach Wysokich. Nazwa pochodzi od nazwiska przyrodnika Władysława Kulczyńskiego, który w 1893 r. wraz z przewodnikiem Szymonem Tatarem młodszym przeszedł nim jako pierwszy turysta. Nazwę żlebowi nadał Mariusz Zaruski w 1910 r. Obecnie żleb jest bardzo popularny ze względu na poprowadzony nim czarno znakowany szlak turystyczny, prowadzący z dna Dolinki Koziej na Przełączkę nad Dolinką Buczynową na grani Orlej Perci w okolicach Koziego Wierchu.
    Pająk krzyżak - zwyczajowa nazwa niektórych gatunków pająków z rodziny krzyżakowatych (Araneidae), zwłaszcza pająków z rodzaju Araneus (krzyżak ogrodowy, krzyżak łąkowy, krzyżak dwubarwny), charakteryzujących się często wyraźnym wzorem krzyża na odwłoku. Są one - podobnie jak wszyscy przedstawiciele rzędu pająków - jadowite, jednak niegroźne dla człowieka.
    Kobyli Wierch (słow. Kobylí vrch, niem. Koboldberg, Stutenkuppe, węg. Kobold-hegy, 1109 m n.p.m.) – pierwszy od wschodu szczyt grani głównej Tatr Bielskich na Słowacji. Zarazem stanowi pierwsze od wschodu wzniesienie w całych Tatrach.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.49 sek.