• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Szlachta zaściankowa

    Przeczytaj także...
    Ziemie Zabrane, prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa Rzeczypospolitej zagarnięte w latach 1772–1795 przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów, tereny zaboru rosyjskiego z wyłączeniem terytorium Królestwa Polskiego.Klientela – nazwa XVII-wiecznej szlachty bez majątków i dochodów, bądź też tylko z bardzo małymi majątkami. Stała się ona zależna od magnatów, którzy ich utrzymywali i wykorzystywali do realizacji doraźnych celów politycznych.
    Gołota, gołota szlachecka, także szlachta gołota – uboga grupa społeczna legitymująca się szlacheckim rodowodem, lecz nieposiadająca ziemi. Jedno z określeń drobnej szlachty (podobne określenia: szlachta szaraczkowa, sz. chodaczkowa).

    Szlachta zaściankowa (zwana także szlachtą zagrodową) – potoczne określenie tzw. szlachty okolicznej, drobnej szlachty, właściwie błędne. Właściwa szlachta zaściankowa zamieszkiwała granice wielkich posiadłości ziemskich, np. kościelnych, biskupich oraz magnackich, prywatnych.

    Ziemianie – warstwa społeczna, w dawnych i współczesnych społeczeństwach, posiadacze znacznych (wielkich i średnich) majątków ziemskich, zwykle obejmowanych drogą dziedziczenia (dziedzice), obywatele ziemscy.Czajkowice (ukr. – Чайковичі) – wieś i dawna okolica szlachecka na Ukrainie, na lewym brzegu Dniestru, koło Rudek, w rejonie samborskim obwodu lwowskiego.

    Historia[]

    Szlachta zaściankowa występowała głównie na terenach Ukrainy, Litwy, Kresach. Pauperyzacja tej szlachty oraz przejmowanie i odbieranie ziemi szlachcie przez dużych posiadaczy doprowadziło do wykształcenia się m.in. na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie tzw. szlachty czynszowej. Na terenach, gdzie nie występowali wielcy posiadacze można mówić raczej o okolicznej szlachcie, która została utożsamiona ze szlachtą zaściankową. Określenie szlachta zaściankowa nabrało w polskiej kulturze dwóch przeciwstawnych znaczeń, z jednej strony zaścianek jest utożsamiany z zacofaniem, ciemnotą, ciemnogrodem, wstecznictwem, i jest to pogląd związany z propagandą komunistyczną, z drugiej natomiast strony, w poglądzie związanym z polską tradycją romantyczną oraz mesjanizmem, jest utożsamiony z patriotyzmem, szacunkiem dla Boga i Ojczyzny, poświęceniem dla ojczyzny, szczególnym przywiązaniem do religii katolickiej, konserwatyzmem, tradycjonalizmem, przywiązaniem do cnót rycerskich, republikańską wspólnotą.

    Smalarnia (błr. Смалярня; ros. Смолярня, Smolarnia) – wieś na Białorusi, w obwodzie mohylewskim, w rejonie kliczowskim, w sielsowiecie Niasiata, 3,5 km na południowy-zachód od Kliczewa. Wieś, w której zamieszkanych jest kilka chałup, leży przy drodze z Kliczewa do Niasiaty, od południa jest osłonięta lasem a od północy otaczają ją pola kołchozowe.Rzeczpospolita, od XVII wieku częściej znana jako Rzeczpospolita Polska (lit. Respublika lub Žečpospolita, biał. Рэч Паспалітая, ukr. Річ Посполита, ros. Речь Посполитая, rus. Рѣчь Посполита, łac. Res Publica, współczesne znaczenie: republika) oraz Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską). Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych.

    Najliczniejsza w XVIII wieku grupa szlachty w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Składała się ze zbiedniałych członków stanu szlacheckiego posiadających ziemię na prawie pańskim, lecz nie posiadających poddanych chłopów, która uprawiała ziemię „samodzielnie lub pospołu z czeladzią swoją” (ani tym bardziej poddanych mieszczan w miastach prywatnych, czy też własnej szlachty służebnej). Szlachta zaściankowa czy zagrodowa wykształciła się wskutek podziału dawnej większej majętności, np. całej wsi, folwarku. Posiadała prawo głosu na sejmach i sejmikach, wyłączne prawo posiadania ziemi na prawie pańskim, dziedziczne prawo sądzenia swoich poddanych (nawet jeśli w danym pokoleniu ich nie miała), prawo obejmowania wyższych godności kościelnych, prawo do starania się o urzędy i tytuły honorowe nadawane przez króla i Sejm, osobistego udziału w obiorze króla, przywileje sądowe i ekonomiczne oraz tradycje rodzinne i herb szlachecki, a także, jak pozostałych przedstawicieli narodu szlacheckiego, obejmował ją przywilej neminem captivabimus nisi jure victum, czyli nietykalność osobista bez wyroku sądowego.

    Zaścianek – wieś lub część wsi zamieszkana przez ubogą szlachtę, nieposiadającą chłopów i własnoręcznie uprawiającą swoją ziemię.Sejmiki ziemskie (łac. comitia minora) w dawnej Polsce (od końca XIV wieku), były to zjazdy całej szlachty z terenu danej ziemi bądź województwa. Wywodziły się ze zjazdu urzędników ziemi, na który zaczęła przybywać szlachta.

    Dzięki zasadzie równości szlachty osiadłej niezależnie od wielkości posiadanego na prawie pańskim dominium (szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie) szlachta ta stała się z czasem obiektem walki o głosy. Bogata magnateria starała się przeciągnąć biedną szlachtę na swoją stronę kupując sobie jej poparcie (tzw. kreski) przed każdym sejmem. System klienteli przetrwał do XIX wieku.

    Poborze – mały region etnograficzny na północnym Mazowszu z ośrodkiem w Janowcu Kościelnym, stanowiący północną część ziemi zawkrzeńskiej.Szlachta (ze starodolnoniemieckiego Slahta; współcz. niem. Geschlecht) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

    Po rozbiorach Polski zaborcy dążyli do ograniczenia liczebności szlachty polskiej, domagano się dostarczenia dokumentów potwierdzających szlachectwo. Polityka ta dotknęła szczególnie szlachtę zaściankową, która zwykle nie mogła dostarczyć wymaganych dokumentów lub nie było jej stać na kosztowne postępowanie administracyjne. Szlachcice zagrodowi stawali się więc mieszczanami lub nawet chłopami. W ten sposób liczebność szlachty zaściankowej z aktualnymi dokumentami w końcu XIX w. ograniczona została nawet o 90 procent.

    Herb szlachecki – charakterystyczny znak rodowy ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu jest znakiem niepowtarzalnym, jednak może się nim posługiwać – w heraldyce polskiej – wiele rodów tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione. Wynika to m.in. z historii kształtowania się w Polsce stanu szlacheckiego, zachowującego tradycję przynależności do dawnych wielkich rodów lub klanów, także z praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego. Tylko polskim zwyczajem jest fakt, że różne rodziny szlacheckie mogą pieczętować się takim samym herbem. Rodziny te nawet nie są lub nie muszą być ze sobą skoligacone. Gdzie indziej herb jest własnością tylko jednej rodziny i tylko dla niej jest jej godłem, pieczęcią i znakiem. Dlatego zmiana koloru tła lub inności tego samego wizerunku powoduje powstanie innego herbu, jednak w Polsce jest to tylko inna odmiana herbu już istniejącego. Wywodzi się to z polskiego średniowiecznego systemu prowadzenia wojen i bitew, zwanego systemem chorągwi. Tym samym rycerze jednej chorągwi zwykle używali jej godła i nosili takie same herby. Stąd wiele rodzin szlacheckich w Polsce ma podobne lub identyczne herby. Często towarzyszyła temu formalna odmiana herbu. Praktyka ta została z czasem zakazana. W innych krajach europejskich dany herb przysługuje tylko jednej rodzinie. Choć znane są też sytuacje, gdy grupa rodzin noszących różne nazwiska odmiejscowe od różnych włości, ale wspólnego pochodzenia, nosi herby identyczne lub podobne, jak w Polsce. W średniowieczu wymagane było nawet wyróżnianie herbów poszczególnych członków rodziny, przez dodawanie specjalnych oznaczeń, bordiur itp. Ten zwyczaj przetrwał w heraldyce brytyjskiej. Charakterystycznym przykładem jest tu herb Księcia Walii, różniący się od herbu królewskiego nałożonym na tarczę kołnierzem turniejowym. W Polsce takie odróżnianie herbów osobistych było stosowane u zarania naszej heraldyki, przyczyniając się m.in. do powstawania odmian herbowych.<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>

    Uwłaszczenie chłopów w roku 1864 w zaborze rosyjskim, a co za tym idzie przeprowadzanie parcelacji przez właścicieli dużych i wielkich posiadłości ziemskich, związanych z brakiem rąk do pracy, otworzyło nowe możliwości dla okolicznej szlachty. Wytworzył się nawet typ szlachcica, którego głównym zajęciem oraz źródłem dochodów był udział w przeprowadzaniu, pośredniczeniu i rozsprzedaży ziemi z parcelacji, która była kupowana w dużych, kilkuwłókowych działach. Skorzystali na tym głównie tzw. dziedzice części wsi, którzy posiadali skumulowany kapitał, a także swoje posiadłości szlacheckie, które mogli łatwo sprzedać w związku z głodem ziemi na wsiach szlacheckich, gdzie tradycyjnie już ziemi przypisywano największą wartość. W związku z brakiem kapitału i niechęcią szlachty, chłopi nie brali udziału w kupowaniu ziemi z majątków i przekształcili się de facto w parobków u nowych szlacheckich posiadaczy. Posiadłości tej szlachty mogły mieć od kilkunastu morgów do aż kilkunastu włók, kiedy to stanowiły już folwarki, górną granicę tej własności Ruppertowa ustaliła na 600 morgów (Ruppertowa T., O szlachcie drobnej inaczej cząstkowej, Wisła 1880). Między szlachtą, nawet bardzo ubogą, a chłopstwem istniała przepaść, związana z innym pochodzeniem oraz tradycją i dumą szlachecką, w związku z czym chłopów niechętnie dopuszczano do swojego towarzystwa, warstwa ta zachowała także bardzo długo pewne style zachowań oraz manifestowane publicznie konwenanse, odróżniając się tym samym zdecydowanie, pod względem mowy, zachowań, sposobu ubioru od warstwy chłopskiej, a nawiązując do swojego szlachectwa, aspirując tym samym do warstw wyższych, nawet jeżeli nie pozwalała na to sytuacja majątkowa. Silne tradycje drobnoszlacheckie zachowały się m.in. na Poborzu. Wiele elementów świadomości szlacheckiej przetrwało na Kresach (zob. Ziemie zabrane) pomimo fizycznej eksterminacji i ekonomicznej degradacji ludności polskiej w okresie sowieckim (zob. Czajkowice, Smolarnia).

    <|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie II RP z Kresami Wschodnimi utożsamiano tereny na wschód od linii Curzona, podobnie jak obecnie. Początkowo pod tym pojęciem rozumiano Dzikie Pola -obszar graniczny między Rzecząpospolitą a Chanatem Krymskim nad dolnym Dnieprem. Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

    Wśród przedstawicieli tej szlachty współczynnik analfabetyzmu był niższy niż wśród ludności chłopskiej, co wiązało się z wyższym poziomem zamożności, a także kształceniem dzieci w kilkuklasowych szkołach powszechnych. Przedstawiciele tych rodzin pełnili funkcje wójtów i sołtysów w swoich wsiach i okolicach i górowali kulturowo i materialnie nad ludnością chłopską. Najubożsi przedstawiciele tej szlachty posiadali bardzo małe działy ziemi lub nie posiadali jej wcale, na skutek dużych rodzin i podziałów, zgodnie z którymi każdy potomek musiał otrzymać swoją część, w związku z czym byli zmuszeni do pracy u bogatszych sąsiadów i stali się wyrobnikami, jednak nie tracąc przy tym szlachectwa i w aktach, nawet jeżeli byli wyrobnikami zapisywano, że są szlachetnie urodzeni. Istniał także pogląd, zgodnie z którym całkowicie spauperyzowany szlachcic bez ziemi górował intelektualnie nad swym zamożniejszym sąsiadem, ponieważ sytuacja materialna zmuszała go do poszukiwania chleba i w związku z tym nierzadko był to człowiek, który podróżując za chlebem poznawał świat i pracował wykonując różne funkcje, w związku z czym jego horyzont mógł być szerszy niż zasiedziałego, okolicznego szlachcica.

    Sejmy walne (łac. comitia generalia) – nazwa parlamentu Korony Królestwa Polskiego a od 1569 roku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Było to zgromadzenie decydujące o ważnych sprawach w państwie. Sejm walny składa się z dwóch izb: senatu i izby poselskiej oraz z trzech stanów sejmujących: króla, posłów i senatorów.Magnateria polska – najwyższa warstwa szlachty w Rzeczypospolitej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, odpowiadająca średniowiecznemu możnowładztwu i spełniająca rolę arystokracji.

    Część przedstawicieli tej szlachty kontynuowało edukację na uniwersytetach, jednak ten współczynnik był bardzo niski w związku z elitarnym charakterem wykształcenia uniwersyteckiego w XIX i na początku XX wieku. Wybierano głównie karierę duchowną, która była związana z tradycyjnie silnym przywiązaniem okolicznej szlachty do Kościoła katolickiego oraz studia prawnicze, które utożsamiano z godnym dla szlachcica zajęciem. Pewna grupa zrobiła także karierę w zawodach inżynierskich, na carskiej kolei oraz w armii carskiej, osiągając nieraz bardzo wysokie stopnie. W związku z coraz silniejszą pauperyzacją część tej szlachty przekształciła się jeszcze w XIX wieku w tzw. szlachtę brukową, np. w XIX w. Warszawie 25% ludności posiadało szlacheckie pochodzenie, co było także związane z konserwatywnym charakterem stolicy. Następnie grupa ta zasiliła szeregi proletariatu miejskiego oraz warstwy inteligenckiej.

    Zobacz też[]

  • gołota
  • drobna szlachta
  • średnia szlachta
  • szlachta
  • magnateria polska
  • okolica szlachecka
  • zaścianek szlachecki
  • ziemiaństwo
  • Związek Szlachty Zagrodowej
  • Bibliografia[]

  • Beauvois D., Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793-1914, Lublin 2005.
  • Chamerska H., O położeniu i zbiegostwie czeladzi folwarcznej w Królestwie Polskim 1830-1864, PWN, Warszawa 1957.
  • Chamerska H., Drobna szlachta w Królestwie Polskim w latach 1832–1864, PWN, Warszawa 1974.
  • Kieniewicz S., Pochodzenie polskiej inteligencji, „Tygodnik Powszechny” 1946 r.
  • Ruppertowa T., O szlachcie drobnej inaczej cząstkowej, Wisła 1880.



  • w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.033 sek.