• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Stosunki polsko-litewskie



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]
    Przeczytaj także...
    Układ Warszawski (oficjalna nazwa: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej ang. Warsaw Pact ros. Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи) – sojusz polityczno-wojskowy państw tzw. bloku wschodniego z dominującą rolą ZSRR. Formalnie powstał na podstawie Deklaracji Bukaresztańskiej, jako odpowiedź na militaryzację tzw. Niemiec Zachodnich i włączenie ich w strukturę NATO, a sankcjonował istniejące od zakończenia II wojny światowej podporządkowanie poszczególnych państw i ich armii ZSRR.Carstwo Rosyjskie, Carstwo Moskiewskie (ros. Русское царство) – oficjalna nazwa Rosji w latach 1547–1721.
    Położenie Litwy i Polski w Europie
    Obraz upamiętniający unię krewską

    Stosunki polsko-litewskie – relacje międzynarodowe łączące Polskę i Litwę.

    Początki historii stosunków pomiędzy tymi państwami sięgają wieku XIII, gdy zjednoczone przez Mendoga państwo, zagarnąwszy część terenów ruskich, wdało się w pierwsze zatargi sąsiedzkie z książętami polskimi. Epoka wzajemnych walk i najazdów, choć na krótko przerwana sojuszem Władysława Łokietka z Giedyminem, trwała w praktyce do roku 1385, gdy zawarto pierwszą polsko-litewską unię personalną – unię w Krewie – często interpretowaną jako inkorporację Litwy przez Polskę.

    Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego (EZN) − władza wykonawcza powstała w 1954 jako organ wykonawczy Tymczasowej Rady Jedności Narodowej, od której w 1956 otrzymała uprawnienia rządu. Funkcjonowała do 1972.Archidiecezja wileńska (łac. Archidioecesis Vilnensis, lit. Vilniaus arkivyskupija) - katolicka diecezja litewska położona w wschodniej części kraju. Siedziba arcybiskupa znajduje się w archikatedrze św. Stanisława Biskupa i św. Władysława w Wilnie.

    Unię krewską w 1385 roku uznaje się zaledwie za akt państwowy, nie będący unią, w którym Jagiełło zobowiązał się włączyć Litwę do Korony Królestwa Polskiego jako jej część składową. Od 1401 do 1569 roku łączyła Polskę i Litwę jedynie unia personalna, zrywana w latach 1440–1447, 1492–1501.

    Wielką zmianę przyniosło zawarcie unii lubelskiej w 1569 roku. W jej wyniku powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów, funkcjonująca do czasu uchwalenia Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów przez Sejm Czteroletni w 1791 roku.

    Sapiehowie (lit. Sapiegos, brus Сапегі) – magnacki ród książęcy herbu Lis (odmienny) pochodzenia litewskiego.Barbara Radziwiłłówna (ur. 6 grudnia 1520 lub 1523 w Wilnie, zm. 8 maja 1551 w Krakowie) – druga żona Zygmunta Augusta, królowa polska, wielka księżna litewska.

    Dalszą integrację przerwały rozbiory, w wyniku których tereny Rzeczypospolitej zostały rozczłonkowane i znalazły się w granicach trzech europejskich mocarstw – Austrii, Prus i Rosji.

    Mimo rozmaitych inicjatyw politycznych takich jak działalność Hotelu Lambert w czasie zaborów, czy też inicjatywa budowy federacji tuż po I wojnie światowej zaproponowana przez Józefa Piłsudskiego, próby restytucji państwa dualistycznego nie powiodły się. Przez większą część okresu międzywojennego, aż do roku 1938, gdy nawiązano stosunki dyplomatyczne, Polska i Litwa pozostawały nawet formalnie w stanie wojny. Kwestią sporną stała się przynależność Wilna i terenów tzw. Litwy Środkowej, której podporządkowaniu Polsce sprzeciwiał się rząd w Kownie.

    Narodowy socjalizm (niem. Nationalsozialismus), nazizm (skrót od Nationalsozialismus), czasem określany również jako hitleryzm (od nazwiska Adolfa Hitlera) – rasistowska, antykomunistyczna i antysemicka ideologia Niemieckiej Narodowosocjalistycznej Partii Robotników (NSDAP). Niemiecka skrajna odmiana faszyzmu, opierająca się na biologicznym rasizmie, w szczególności na antysemityzmie, czerpiąca z haseł zarówno nacjonalistycznych, jak i socjalnych, trudna do jednoznacznego uplasowania na klasycznej osi prawica-lewica. Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w totalitarnych Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945.Vytautas Landsbergis (ur. 18 października 1932 w Kownie) – litewski polityk i muzykolog, głowa Państwa Litewskiego w latach 1990–1992, poseł i eurodeputowany.

    Po wybuchu II wojny światowej tereny te zostały przyznane Litwie przez ZSRR (1939), jednak już wkrótce całe terytorium tej republiki zostało przez Związek Radziecki anektowane. Po zakończeniu wojny, zarówno Polska, jak i Litwa, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, znalazły się w bloku państw socjalistycznych. W tej sytuacji kwestia stosunków polsko-litewskich formalnie nie istniała, a związana z nią problematyka poruszana była jedynie wśród środowisk emigracyjnych. Zmianę przyniósł dopiero upadek bloku wschodniego – w tym częściowo wolne wybory w Polsce w 1989 i odzyskanie niepodległości przez Litwę w 1991 r. Obecnie obydwa państwa starają się rozwijać dobrosąsiedzką współpracę.

    Słucz (ukr. Случ) – rzeka na Ukrainie, prawy dopływ Horynia, o długości 451 km i powierzchni dorzecza 13 900 km².Jadwiga Andegaweńska (ur. między 3 października 1373 a 18 lutego 1374 w Budzie, zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, król Polski od 1384, święta Kościoła katolickiego, patronka Polski.

    Spis treści

  • 1 Polska i Litwa przed 1385 rokiem
  • 1.1 Zmagania o Ruś Halicką
  • 1.2 Podboje Litwinów
  • 1.3 Zagrożenie krzyżackie
  • 1.4 Inne przyczyny zbliżenia polsko-litewskiego
  • 2 Lata 1385–1569
  • 2.1 Unia w Krewie
  • 2.2 Unia wileńsko-radomska
  • 2.3 Wielka wojna z zakonem krzyżackim
  • 2.4 Unia horodelska
  • 2.5 Unia grodzieńska
  • 2.6 Unia krakowsko-wileńska
  • 2.7 Unia mielnicka
  • 2.8 Próby zacieśnienia związku
  • 3 Lata 1569–1795
  • 3.1 Unia lubelska i jej następstwa
  • 3.1.1 Przygotowania do prac nad nową formułą związku
  • 3.1.2 Ustanowienie unii
  • 3.1.2.1 Początek obrad
  • 3.1.2.2 Włączenie ziem ruskich do Korony
  • 3.1.2.3 Druga faza wspólnych obrad
  • 3.1.3 Rzeczpospolita Obojga Narodów
  • 3.2 Wiek XVII – początki oligarchii magnackiej
  • 3.3 Wiek XVIII
  • 3.3.1 Konstytucja 3 maja i rozbiory
  • 4 Okres zaborów
  • 4.1 Litewskie odrodzenie narodowe
  • 4.2 Koncepcje polityczne emigracji
  • 5 Okres dwudziestolecia międzywojennego
  • 5.1 Powstanie niepodległej Litwy i Białorusi
  • 5.2 Okres wojny polsko-bolszewickiej
  • 5.3 Spór o Wileńszczyznę
  • 5.3.1 Reakcje
  • 5.4 Utworzenie Litwy Środkowej
  • 5.5 Stan do 1938
  • 6 Okres II wojny światowej
  • 6.1 Pakt Ribbentrop-Mołotow
  • 6.2 Następstwa paktu
  • 6.3 Lata 1941–1945
  • 7 Lata 1945–1990
  • 7.1 Nowy układ geopolityczny
  • 7.2 Wymiana ludności
  • 7.3 Rola emigracji w kształtowaniu wzajemnych stosunków
  • 7.4 Szansa na zmiany
  • 8 Okres po 1990 roku
  • 8.1 Instytucjonalizacja współpracy
  • 8.2 Liczebność mniejszości
  • 9 Kalendarium najważniejszych wydarzeń w historii stosunków polsko-litewskich
  • 10 Zobacz też
  • 11 Przypisy
  • 12 Bibliografia
  • 13 Linki zewnętrzne
  • Polska i Litwa przed 1385 rokiem[ | edytuj kod]

    Kazimierz III Wielki – król Polski

    Państwo litewskie powstało w połowie XIII wieku. Początkowo panowała w nim tzw. demokracja plemienna (wiecowa). Stopniowo ważną pozycję zyskiwali lokalni możnowładcy, zwani kunigasami. W roku 1240 na Litwie było pięciu głównych kunigasów, lecz jeden z nich – Mendog (lit. Mindaugas) – doprowadził do marginalizacji czterech pozostałych i w praktyce stał się jedynowładcą Auksztoty (lit. Aukštaitija). Książę Mendog przyłączył do ziem rdzennej pogańskiej Litwy prawosławne terytoria ruskie – Ruś Czarną i Ziemię Połocką. Zawarł także sojusz z Krzyżakami, przy poparciu których przyjął chrzest (1251) i uzyskał koronę królewską (1253), jednak społeczeństwo Litwy pozostało pogańskie, gdyż warunkiem pełnego podporządkowania się księciu przez Żmudzinów było zaprzestanie chrystianizacji kraju. Z drugiej strony dochodziło do polsko-litewskich walk, głównie na terenach przygranicznych. Gdy Litwinom udało się pokonać Jaćwingów znaleźli się oni w bezpośrednim sąsiedztwie terytoriów Mazowsza. W 1262 miał miejsce najazd zbrojny, w wyniku którego śmierć poniósł Siemowit I mazowiecki, a do niewoli litewskiej trafił jego syn – Konrad II czerski.

    Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po 1701, wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego.Wojna domowa w Rosji – wojna domowa rozpoczęta w wyniku rewolucji październikowej w 1917 roku i ustanowienia przez bolszewików nowej władzy państwowej w Rosji. Zwolenników nowej władzy określano jako "czerwonych", a przeciwników jako "białych". Niekiedy za datę rozpoczęcia wojny uważa się datę podpisania traktatu brzeskiego (3 marca 1918) – podpisanie tego aktu rzeczywiście spowodowało narastanie oporu oraz zagwarantowało zewnętrzną interwencję i wsparcie sił Ententy po stronie "białych". Za zakończenie wojny domowej jest uważane zajęcie przez Armię Czerwoną Krymu w 1920 roku. Na Dalekim Wschodzie walki trwały jednak do 25 października 1922 roku (zdobycie Władywostoku). W Jakucji starcia zbrojne miały miejsce jeszcze w 1923 roku, a na Półwyspie Czukockim – do połowy 1924 roku.

    Po śmierci Mendoga kolejni władcy litewscy kontynuowali proces umacniania państwowości. Prowadzili także aktywną politykę dynastyczną – Trojden (lit. Traidenis), jeden z następców Mendoga, wydał swoją córkę Gaudemundę Zofię za Bolesława II, księcia mazowieckiego.

    Trwały też najazdy na ziemie polskie – w 1294 r., w wyniku jednej z litewskich wypraw poległ kolejny z książąt – Kazimierz II łęczycki. W tym czasie więziono również jednego z władców ziemi dobrzyńskiej – Siemowita dobrzyńskiego. W 1316 władzę na Litwie objął Giedymin (lit. Gediminas), za czasów którego zawiązał się pierwszy sojusz polsko-litewski (1325). Do jego zawarcia doszło pomiędzy królem Polski Władysławem I Łokietkiem a Giedyminem. Przymierze zostało poparte ślubem zawartym pomiędzy córką władcy Litwy – Aldoną i synem Władysława – Kazimierzem III Wielkim. Jednocześnie doszło do mariażu jednego z książąt płockich, Wacława, z inną córką Giedymina – Elżbietą. Sojusz zaowocował dwiema wspólnymi wyprawami przeciw Nowej Marchii, lecz spowodował zarazem oburzenie w Rzeszy, gdyż uznano go za sprzymierzanie się z poganami. W konsekwencji tego Władysław Łokietek powziął decyzję o zerwaniu sojuszu.

    Chanat Krymski (Qırım Hanlığı) – historyczne państwo feudalne na Półwyspie Krymskim, istniejące od XV do XVIII wieku, pod panowaniem tatarskich chanów.Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Siedziba powiatu malborskiego.

    Zmagania o Ruś Halicką[ | edytuj kod]

    W latach 1349–1350 doszło do intensywnych walk polsko-litewskich. Przyczyną sporu stało się zainteresowanie obu państw zwiększeniem wpływów na Rusi Halickiej. W wyniku splądrowania Sandomierszczyzny król Kazimierz postanowił ulec i zawarł pokój. Jednak już w 1351 podjął wspólną z Węgrami wyprawę odwetową. Doszło wtedy do porozumienia z Kiejstutem (lit. Kęstutis), który zgodził się na przyjęcie od Węgrów chrztu, lecz jego ucieczka przekreśliła te zamiary. Do kolejnego starcia doszło w 1352, gdy wojska polskie bezskutecznie usiłowały opanować Bełz. W wyniku włączenia się do konfliktu Tatarów, zawarto dwuletni rozejm. W 1355 następna polska wyprawa zajęła Włodzimierz. Działaniom króla polskiego sprzyjały spory między książętami litewskimi. Zmagania o Ruś Halicką nie przeszkodziły Kazimierzowi w zaaranżowaniu zawartego w 1360 małżeństwa wnuka królewskiego, Kaźka Słupskiego z córką Olgierda Giedyminowica (lit. Algirdas), Kenną. Król chciał w ten sposób przygotować sojusz polsko-litewski, bowiem przewidywał, że po śmierci bezdzietnego wówczas Ludwika Węgierskiego tron polski przypadnie Kaźkowi i Kennie. Tak się jednak nie stało. W 1366 podjęto atak przeciw Lubartowi. Zawarty w tym roku pokój okazał się trwały – ziemia łucka przypadła Lubartowi, zaś bełska i chełmska – innemu litewskiemu księciu, Jerzemu Narymuntowiczowi.

    Augustinas Voldemaras (ur. 16 kwietnia 1883, zm. 16 maja 1942 w więzieniu w Moskwie) – litewski historyk i nacjonalistyczny działacz polityczny, dwukrotny premier Litwy w okresie międzywojennym.Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów – symbol unii Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Czterodzielny herb o czerwonym tle zawierał dwa pola przedstawiające białego Orła w koronie, czyli symbol Korony i dwa z wizerunkiem Pogoni - herbu Litwy. Na tarczy sercowej znajdował się najczęściej herb rodowy panującego monarchy.

    Podboje Litwinów[ | edytuj kod]

    Kiejstut – wielki książę litewski

    Tymczasem Litwini kontynuowali ekspansję na osłabione przez najazd mongolski księstwa ruskie. Giedymin opanował Podlasie, Polesie, Wołyń i Witebszczyznę. Po jego śmierci i krótkim panowaniu Jawnuty (lit. Jaunutis) rządy objęli Olgierd i Kiejstut. Olgierd podbijał ziemie ruskie: Podole, Kijowszczyznę, część Rusi Zaleskiej, a Kiejstut bronił zachodnich granic przed najazdami krzyżackimi. Po śmierci Olgierda władzę przejął jego syn – Jagiełło, który początkowo współrządził ze swym stryjem – Kiejstutem, władającym Księstwem Trockim.

    Sanacja (łac. sanatio – uzdrowienie) – potoczna nazwa rządzącego obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, powstała w związku z głoszonym przez Józefa Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” życia publicznego w Polsce, wysuwanym w toku przygotowań i w okresie przewrotu majowego 1926.Ryga (łot. Rīga, niem. Riga, lit. Ryga, est. Riia, liw. Rīgõ, fin. Riika, jidysz ריגע, Rige, ros. Рига, Riga, ukr. Рига, Ryha) – stolica Łotwy, miasto położone nad rzeką Dźwiną w pobliżu jej ujścia do Bałtyku w Zatoce Ryskiej. Jest głównym ośrodkiem gospodarczo-przemysłowym, komunikacyjnym (port morski, lotniczy i węzeł kolejowy Ryga Centralna), kulturalnym i naukowym kraju. Posiada liczne zabytki, w tym jeszcze z czasów średniowiecza. Jest wpisana na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO. Stanowi jedno z największych w Europie skupisk architektury secesyjnej.

    Zagrożenie krzyżackie[ | edytuj kod]

    W międzyczasie na arenie pojawiło się nowe zagrożenie zarówno dla Litwy, jak i dla Polski. Od 1202 roku na terenie Inflant rozwijało się państwo zakonu kawalerów mieczowych, pozostające od 1237 roku w unii z groźnym państwem zakonu krzyżackiego. Oba państwa powiększały swe terytoria kosztem plemion pogańskich, w końcu pojawiło się z ich strony żądanie przejęcia Żmudzi, która stała na przeszkodzie połączeniu terytoriów.

    Ziemie Zabrane, prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa Rzeczypospolitej zagarnięte w latach 1772–1795 przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów, tereny zaboru rosyjskiego z wyłączeniem terytorium Królestwa Polskiego.Strefa osiedlenia 1791–1917 (ros. Черта оседлости) – nazwa zachodniej części imperium rosyjskiego, gdzie pozwolono zamieszkiwać Żydom.

    Jagiełło (lit. Jogaila Algirdaitis) początkowo skupił się raczej na umacnianiu pozycji w Auksztocie (lit. Aukštaitija) i na podbitych ziemiach ruskich, ale nadal pozostawał pod presją krzyżacką. W 1382 roku w niejasnych okolicznościach umarł Kiejstut, którego następcą powinien zostać Witold (lit. Vytautas), jednak Jagiełło nie chciał łatwo rezygnować ze spuścizny po swym stryju. W obliczu zagrożenia agresją zakonu doszło w roku 1382 do zawarcia traktatu, w którym Litwa odstępowała Krzyżakom część Żmudzi (lit. Žemaitija) i zobowiązywała się do chrztu w ciągu trwania podpisanego na cztery lata rozejmu. Jagiełło znalazł się w trudnej sytuacji, co potwierdza ranga poczynionych przez niego ustępstw. Chcąc ratować kraj, musiał zwrócić się do któregoś z europejskich państw, które byłoby skłonne wprowadzić go do wspólnoty chrześcijańskiej. Jako że Wielkie Księstwo Moskiewskie pozostawało w strefie obrządku wschodniego, a zbliżenie w tej sytuacji z państwem zakonu spotkałoby się ze złym przyjęciem przez bojarów, Jagiełło postanowił zwrócić się ku Polsce. Już w 1383 roku nadał lubelskim kupcom w Wilnie szereg przywilejów, czym zyskał sobie ich przychylność.

    Polesie (845) – kraina geograficzna i historyczna, leżąca głównie na terytorium obecnej Białorusi i Ukrainy, oraz częściowo Polski i Rosji. Stanowi południowo-zachodnią część Niżu Wschodnioeuropejskiego.Władysław II Jagiełło (ur. ok. 1362 lub ok. 1352, zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377–1381 i 1382–1401, król Polski 1386-1434 i najwyższy książę litewski 1401–1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

    Inne przyczyny zbliżenia polsko-litewskiego[ | edytuj kod]

    Rozwój państwa zakonu krzyżackiego w latach 1260–1410

    Bez wątpienia w tym czasie sytuacja geopolityczna sprzyjała sojuszowi polsko-litewskiemu, gdyż oba państwa łączyło coraz więcej wspólnych interesów, jak choćby chęć odzyskania ziem utraconych w wyniku ekspansji krzyżackiej, dążenie do umocnienia swych wpływów na terytoriach ruskich, a także przyczyny ekonomiczne. Według Oskara Haleckiego główną przesłanką do podpisania unii i utworzenia federacji polsko-litewskiej było uniknięcie konfrontacji zbrojnej obu państw na ziemiach ruskich, do których oba kraje rościły swoje pretensje.

    Radzymin – miasto w woj. mazowieckim, w powiecie wołomińskim, miasto położone ok. 10 km od Wołomina i ok. 17 km od granic Warszawy 25 km od jej centrum. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Radzymin. Miasto wchodzi w skład Aglomeracji warszawskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. warszawskiego.David Lloyd George, 1. hrabia Lloyd George of Dwyfor (ur. 17 stycznia 1863 w Manchesterze, Anglia, zm. 26 marca 1945 w Tŷ Newydd, Llanystumdwy, Walia), premier Wielkiej Brytanii w latach 1916-1922 i minister wojny w 1916 r.

    Dodatkowo stronę polską motywowała dbałość o rozszerzanie wpływów Kościoła. Trudno ustalić jednoznacznie od kogo wyszła inicjatywa nawiązania ścisłych kontaktów. Wiadomo, że dążyła do tego część takich rodów jak Tarnowscy, Melsztyńscy, czy Kurozwęccy, którzy decydowali wówczas o kierunkach polskiej polityki zagranicznej. Z drugiej strony na uroczystości koronacyjne Jadwigi w styczniu 1385 zjawiło się wielkie poselstwo litewskie, ze Skirgiełłą (lit. Skirgaila) na czele, które oficjalnie zwróciło się z prośbą o rękę młodej królowej. W wyniku przeprowadzonych wtedy rozmów osiągnięto wstępne porozumienie co do kształtu i warunków przyszłego układu.

    Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.Rada Jedności Narodowej – reprezentacja polityczna Polskiego Państwa Podziemnego powstała z 8 stycznia na 9 stycznia 1944 w wyniku przekształcenia Krajowej Reprezentacji Politycznej, działała do 1 lipca 1945.

    Główne przyczyny zbliżenia polsko-litewskiego w 2. połowie XIV wieku:

  • ze strony Litwy;
  • ultimatum krzyżackie w kwestii chrztu;
  • moskiewska akcja „zbierania ziem ruskich” i związane z tym zagrożenie;
  • względy ekonomiczne;
  • ze strony Polski;
  • chęć osłabienia państwa zakonu i dążenie do odzyskania utraconych ziem;
  • dążenie do przerwania niszczących najazdów litewskich na wschodnie ziemie polskie;
  • chęć utrzymania dominującej pozycji na Rusi Halickiej;
  • dbałość o rozszerzanie wpływów Kościoła;
  • obawy związane z kierowaniem krajem przez małoletnią Jadwigę w okresie napiętych stosunków z groźnymi sąsiadami;
  • względy ekonomiczne.
  • Lata 1385–1569[ | edytuj kod]

    Chrzest Litwy, Jan Matejko

    Unia w Krewie[ | edytuj kod]

    Polska i Litwa w latach 1386–1434
     Osobny artykuł: Unia w Krewie.

    W tych warunkach 14 sierpnia 1385 roku doszło do zawarcia pierwszej unii polsko-litewskiej w miejscowości Krewo. Na mocy tego układu Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest w obrządku katolickim wraz z książętami i ludem Litwy.

    Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410 w czasie trwania wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

    11 stycznia 1386 roku na zamku w Wołkowysku zawarto umowę, na mocy której Jagiełło miał objąć polską koronę i Jadwigę Andegaweńską za żonę. 15 lutego Jagiełło przyjął imię Władysława, zaś Świdrygiełło (lit. Švitrigaila), Korygiełło i Witold, odpowiednio – Bolesława, Kazimierza i Aleksandra. 18 lutego nastąpił ślub, a 4 marca odbyła się uroczysta koronacja. Ze ślubem związany był także następny punkt, którym było zobowiązanie się strony litewskiej do zapłaty Habsburgom odszkodowania w wysokości 200 tysięcy florenów za zerwanie umów o małżeństwie Jadwigi z Wilhelmem. Dodatkowo Litwa zobowiązała się zwolnić wszystkich polskich jeńców, a Jagiełło, jako przyszły mąż Jadwigi i król Polski zobowiązał się do odzyskania utraconych przez Polskę ziem i utrzymania ścisłego sojuszu. Ponadto zapowiedziano wcielenie ziem Księstwa do Królestwa Polskiego, jednak bez podawania terminu, czy zasad ewentualnej inkorporacji. W związku z pozostaniem Jagiełły na terytorium Polski, na namiestnika Litwy wyznaczono Skirgiełłę, który funkcję tę sprawował do roku 1392, gdy zastąpił go Witold, a on sam przejął zarząd nad ziemiami ruskimi. W 1387 erygowano biskupstwo w Wilnie, podległe arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Unia krewska, w praktyce unia personalna, oznaczała pogłębienie się orientacji polskiej polityki zagranicznej na wschód. Przyniosła także zasadniczą zmianę sił we Europie Wschodniej oraz wzmocnienie Królestwa Polskiego.

    Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.Oskar Halecki (ur. 26 maja 1891 w Wiedniu, zm. 17 września 1973 w White Plains koło Nowego Jorku) – historyk polski, mediewista - bizantynolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i uczelni zagranicznych, członek PAU, działacz emigracyjny, kawaler Wielkiego Krzyża Łaski i Dewocji kawalerów maltańskich od 1955 roku.

    W 1387 roku Jagiełło wydał pierwszy przywilej stanowy dla bojarów litewskich zwalniający ich od danin i posług na rzecz wielkiego księcia – chciał dzięki temu pozyskać ich przychylność dla unii z Polską i nowej wiary katolickiej. Nie obyło się jednak bez problemów – przeciw Jagielle wystąpiła opozycja na czele z jego kuzynem, Witoldem Kiejstutowiczem, który w imię obrony ojczyzny i w obawie przed hegemonią Polski zwrócił się o pomoc w stronę Krzyżaków. Jagiełło, pragnąc zażegnania konfliktu, doprowadził w roku 1392 do kompromisowego porozumienia znanego jako ugoda w Ostrowie, na mocy której Witold otrzymał księstwo Trockie i namiestnictwo nad Litwą. W zamian za to zerwał kontakty z Krzyżakami i uznał Jagiełłę za swego zwierzchnika. Od roku 1395 Witold zaczął tytułować się wielkim księciem, dzięki temu zyskiwał sobie coraz większą przychylność wśród litewskich bojarów. W 1399 roku zmarła Jadwiga Andegaweńska, co stało się powodem, by uczynić Jagiełłę jedynym królem Polski. W tym samym roku fakt ten został potwierdzony przez szlachtę, natomiast kwestia relacji Polska-Litwa zaczęła wymagać nowych regulacji.

    Unia Europejska, UE – gospodarczo-polityczny związek 27 demokratycznych państw europejskich. Unia powstała 1 listopada 1993 roku – na mocy podpisanego 7 lutego 1992 traktatu z Maastricht – jako efekt wieloletniego procesu integracji politycznej, gospodarczej i społecznej. Korzenie współczesnej integracji europejskiej sięgają okresu powojennego i ograniczały się do 6 państw zachodnioeuropejskich. Państwa te tworzyły wiele form i mechanizmów współpracy, powoływały organizacje, instytucje i organy, których celem było wzmocnienie jedności między nimi. W 1993 nadrzędną wobec wszystkich poprzednich organizacji została Unia Europejska, sama otrzymując nieznaną wcześniej hybrydową formułę sui generis. Europa Środkowa – region położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic. Pojęcie rozumiane jest różnie w zależności od okresu historycznego.

    Unia wileńsko-radomska[ | edytuj kod]

    Witold – wielki książę litewski, portret imaginacyjny z XVIII wieku
     Osobny artykuł: Unia wileńsko-radomska.

    Początek XV wieku przyniósł drugą w historii unię polsko-litewską. Nowe porozumienie nazwane zostało unią wileńsko-radomską, gdyż szlachta obu państw potwierdziła jego postanowienia w tychże miastach. Na jego mocy Władysław Jagiełło otrzymał tytuł Supremus Dux Lithuaniae, a Witold Magnus Dux Lithuaniae. Ustalono także, że w przypadku śmierci Jagiełły tron polski ma zostać obsadzony w porozumieniu ze stroną litewską, natomiast, gdyby pierwszy zmarł Witold – Litwa miałaby mieć nowego wielkiego księcia wyznaczonego przez Jagiełłę. Unia ta, podobnie jak unia krewska zachowywała odrębność obu państw.

    Ruch egzekucyjny (znany także pod hasłem egzekucji praw, egzekucji dóbr, popularyści, zamoyczycy) – ruch polityczny średniej szlachty w XVI w., w Polsce (a później w Rzeczypospolitej Obojga Narodów), którego celem było przeprowadzenie reform w dziedzinie sądownictwa, skarbowości i wojska. Reformy te zmierzały do umocnienia państwa i ograniczenia wpływów magnaterii i duchowieństwa. Ruch czasowo, choć nie zawsze, stawał się ważnym sojusznikiem króla.Stanisław Bułak-Bałachowicz (błr.: Станіслаў Булак-Балаховіч, Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič, ros. Станислав Никодимович Булак-Балахович; ur. 10 lutego 1883 r. w Mejsztach w powiecie nowoaleksandrowskim (Powiat brasławski), zm. 10 maja 1940 r. w Warszawie) – białoruski wojskowy, oficer kawalerii Armii Imperium Rosyjskiego, generał major Białej Armii, dowódca ochotniczych oddziałów walczących w składzie Wojska Polskiego II RP w 1920 i 1939 r. Brat Józefa Bułak-Bałachowicza.

    Kolejne lata to okres nasilającego się konfliktu z zakonem krzyżackim. W tym czasie najmłodszy brat Jagiełły, Świdrygiełło zbuntował się przeciw władzy Witolda i szukał porozumienia z Krzyżakami. Doprowadziło to do zatargu krzyżacko-litewskiego, lecz strony zawarły pokój w Raciążku, co stało się okazją do pierwszej ważniejszej manifestacji wspólnego, polsko-litewskiego stanowiska w danej sprawie, gdyż Witold przekazał Krzyżakom polskie postulaty w kwestii Pomorza Gdańskiego. Porozumienie okazało się jednak przejściowe i w 1409 roku doszło do wybuchu wielkiej wojny z zakonem krzyżackim, w której Litwa i Polska wystąpiły wspólnie.

    Polskie ultimatum wobec Litwy – ultimatum wysunięte 17 marca 1938 roku. Dotyczyło polskiego żądania normalizacji stosunków dyplomatycznych pomiędzy Polską a Litwą; zostało przyjęte przez rząd litewski 19 marca tegoż roku.Auksztota (lit. Aukštaitija), Litwa właściwa – kraina historyczna i region etnograficzny na Litwie, na Nizinie Środkowolitewskiej i Pojezierzu Wileńskim, w dorzeczu górnej i środkowej Wilii, nad Niewiażą, Świętą i Muszą, ze stolicą w Poniewieżu; historyczny ośrodek ekspansji państwa litewskiego.

    Wielka wojna z zakonem krzyżackim[ | edytuj kod]

    Mapa kampanii grunwaldzkiej 1410 roku

    W 1407 r. wielkim mistrzem zakonu został Ulrich von Jungingen – zwolennik nieustępliwego traktowania Polski i Litwy i reprezentant prowojennego stronnictwa wśród Krzyżaków. W 1408 przekazał Gotlandię na rzecz Eryka Pomorskiego, co oznaczało tworzenie sprzyjającej sytuacji politycznej do prowadzenia podbojów. Z drugiej strony Jagiełło zawarł pokój z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Początek konfrontacji zbrojnej był już tylko kwestią czasu – bezpośrednim pretekstem stał się wybuch antykrzyżackiego powstania na Żmudzi, wspieranego przez Litwę. Strona Polska natychmiast zaoferowała Witoldowi pomoc, w wypadku krzyżackiego ataku, wobec czego 6 sierpnia 1409 Ulrich von Jungingen wypowiedział Polsce wojnę. Działania wojenne rozpoczęły się wtargnięciem Krzyżaków na ziemię dobrzyńską, a w październiku podpisano rozejm do 24 czerwca 1410. Obie strony postanowiły w tym czasie przygotować się do walnej rozprawy. Poczyniono również odpowiednie zabiegi dyplomatyczne, próbując zdyskredytować oponenta – Krzyżacy przedstawiali konflikt jako krucjatę przeciw pogaństwu, uzyskali też wsparcie władców Czech i Węgier oraz licznych książąt niemieckich. Polska mogła liczyć na pomoc hospodara mołdawskiego i oddziałów tatarskich Dżelal-ed-Dina. Litwinom udało się w maju 1410 potwierdzić zawarcie pokoju z Krzyżakami inflanckimi, co uszczupliło siły wroga w decydującym momencie. Plan polsko-litewski zakładał koncentrację wojsk na południe od państwa zakonnego i marsz na Malbork. 30 czerwca siły polskie przekroczyły Wisłę i w okolicach Czerwińska połączyły się z Litwinami. Krzyżacy skoncentrowali swoją armię pod Kurzętnikiem, ale do starcia ostatecznie nie doszło. 13 lipca Jagiełło otrzymał akt wypowiedzenia wojny od Zygmunta Luksemburskiego, ale nie wpłynęło to zasadniczo na zmianę planów. 15 lipca doszło do walnego rozstrzygnięcia – bitwy pod Grunwaldem. Połączone siły polsko-litewsko-rusko-tatarskie, liczniejsze, ale gorzej uzbrojone od krzyżackich, odniosły pełne zwycięstwo. W ich ręce dostało się 50 chorągwi wroga, działa oraz obóz z zapasami. Skala zwycięstwa była dość niespodziewana, jednak nie udało się doprowadzić do zajęcia Malborka. Po długich rokowaniach zawarto pokój w Toruniu (1 lutego 1411). Wspólne zwycięstwo Polaków i Litwinów sprawiło jednak, że świadomość obopólnych korzyści z pozostawania w ścisłym sojuszu wzrosła. Pojawiła się też szansa na rozwiązanie kwestii krzyżackiej w przyszłości.

    Wojciech Roszkowski (ur. 20 czerwca 1947 w Warszawie) – polski ekonomista i historyk, profesor nauk humanistycznych, poseł do Parlamentu Europejskiego VI kadencji.Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy – obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.
     Zapoznaj się również z: stosunki polsko-krzyżackie.

    Unia horodelska[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Unia horodelska.

    W roku 1413 w Horodle zawarto kolejną unię między Polską i Litwą. Jednym z jej długofalowych następstw stało się upodobnienie litewskiej struktury administracyjnej do schematów polskich. W zasadzie postanowienia unii były podobne do wileńsko-radomskiej, ale pojawiły się także nowe przepisy, dzięki którym bojarzy uzyskali podobne prawa co szlachta polska. Nastąpiło również przyjęcie 47 katolickich rodów bojarskich do herbów polskich. Ustalono także, by kontynuować unię, nawet po wygaśnięciu rodu Jagiełły. Zachowano też instytucję wielkiego księcia, mimo podtrzymania przepisu o inkorporacji Wielkiego Księstwa:

    Gediminas Vagnorius (ur. 10 czerwca 1957 w rejonie płungiańskim) – litewski polityk, dwukrotny premier (w latach 1991–1992 i 1996–1999), poseł na Sejm przez cztery kadencje (1990–2004), ekonomista.Saksonia, Wolny Kraj Saksonia (łac. Saxonia; niem. Freistaat Sachsen; górnołuż. Swobodny stat Sakska; dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Stolicą jest Drezno. Obecnie niewielki skrawek historycznej Saksonii znajduje się w Polsce, w województwie dolnośląskim (okolice Bogatyni). Republika Saksonii jest spółką prawa publicznego. Reprezentuje ją premier Stanislaw Tillich.
    .mw-parser-output div.cytat{display:table;padding:0}.mw-parser-output div.cytat.box{margin-top:0.5em;margin-bottom:0.8em;border:1px solid #aaa;background:#f9f9f9}.mw-parser-output div.cytat>blockquote{margin:0;padding:0.5em 1.5em}.mw-parser-output div.cytat-zrodlo{text-align:right;padding:0 1em 0.5em 1.5em}.mw-parser-output div.cytat-zrodlo::before{content:"— "}.mw-parser-output div.cytat.cudzysłów>blockquote{display:table}.mw-parser-output div.cytat.klasyczny::before{float:left;content:"";background-image:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Quote-alpha.png/20px-Quote-alpha.png");background-repeat:no-repeat;background-position:top right;width:2em;height:2em;margin:0.5em 0.5em 0.5em 0.5em}.mw-parser-output div.cytat.klasyczny>blockquote{border:1px solid #ccc;background:white;color:#333;padding-left:3em}.mw-parser-output div.cytat.cudzysłów>blockquote::before{display:table-cell;color:rgb(178,183,242);font:bold 40px"Times New Roman",serif;vertical-align:bottom;content:"„";padding-right:0.1em}.mw-parser-output div.cytat.cudzysłów>blockquote::after{display:table-cell;color:rgb(178,183,242);font:bold 40px"Times New Roman",serif;vertical-align:top;content:"”";padding-left:0.1em}.mw-parser-output div.cytat.środek{margin:0 auto}.mw-parser-output div.cytat.prawy{float:right;clear:right;margin-left:1.4em}.mw-parser-output div.cytat.lewy{float:left;clear:left;margin-right:1.4em}.mw-parser-output div.cytat.prawy:not([style]),.mw-parser-output div.cytat.lewy:not([style]){max-width:25em}

    ziemie litewskie [...] zgodnie z wolą, zezwoleniem i zgodą baronów, panów, bojarów ponownie wcielamy, [...] przywłaszczamy, [...] sprzymierzamy i na wieki jednoczymy ze wspomnianym Królestwem Polskim

    Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski), Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 300) – traktat pokojowy zawarty przez Polskę i RFSRR oraz USRR, ratyfikowany przez Naczelnika Państwa 16 kwietnia 1921; obowiązywał od 30 kwietnia 1921, tj. wymiany dokumentów ratyfikacyjnych przez strony. Podpisanie traktatu miało miejsce 18 marca 1921 o godz. 20.30 w pałacu Czarnogłowców w Rydze.Traktaty lokarneńskie, również traktat w Locarno, traktat locarneński lub układ w Locarno – kilka odrębnych układów opracowanych i parafowanych 16 października 1925 roku w szwajcarskiej miejscowości Locarno. Były podsumowaniem międzynarodowej konferencji rozpoczętej 5 października 1925 r., zwołanej z inicjatywy Niemiec.
    Władysław II Jagiełło – król Polski, najwyższy książę litewski w latach 1401–1434, wielki książę litewski w latach 1377–1381 i 1382–1401, przedstawienie na tryptyku Matki Boskiej Bolesnej w katedrze wawelskiej z drugiej połowy XV wieku

    Po śmierci Witolda władzę na Litwie miał objąć ten, którego „król polski lub jego następcy za radą prałatów i baronów Polski i ziem Litwy uznają za godnego wyboru, ustanowienia i umieszczenia”. Strona polska natomiast zobowiązała się, że „bez prawowitych następców” nie obierze swojego władcy bez porozumienia i zgody wielkiego księcia i bojarów.

    Bolszewicy (ros. большевики) – określenie grupy członków Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, która na II Zjeździe tej partii w 1903 roku, uznała się za większościową frakcję w partii, a swoich przeciwników określiła mienszewikami.Mały traktat wersalski – traktat podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Polskę po I wojnie światowej łącznie z traktatem wersalskim i jako warunek jego zawarcia. Gwarantował poszanowanie i obronę praw mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę (Dz. U. z 1920 r. Nr 110, poz. 728). W aneksie II traktatu Polska zobowiązała się do wzięcia odpowiedzialności za część długu publicznego i wszystkie inne zobowiązania finansowe państwa rosyjskiego. Zakres odpowiedzialności miała określić osobna Konwencja zawarta pomiędzy Polską a Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi.

    Ponadto po podpisaniu unii pojawiła się możliwość uszlachetnienia rodów bojarskich poprzez nadanie herbu przez władcę. Wybrane rody szlacheckie dokonywały adopcji części bojarów. Wcześniej pojęcie szlachectwa było właściwie na Litwie nieznane.

    Kolejne lata rządów Witolda to okres szczytu potęgi Litwy w Europie Wschodniej. Jej zwierzchnictwo uznał m.in. Nowogród oraz chanat krymski. Litwa znacznie się usamodzielniła, jej pozycja i siła wzrosła do tego stopnia, że zachwiała unią z Polską. W 1422 roku po kolejnej wojnie z Krzyżakami, na mocy pokoju w Melnie, Litwa odzyskała Żmudź.

    Władysław I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, zm. 2 marca 1333 w Krakowie) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/1309 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 20 stycznia 1320 roku, król Polski (był pierwszym władcą Polski koronowanym w Krakowie, w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława), od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw – przejście, przeprawa przez rzekę; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg – Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

    W 1428 roku Witold rozpoczął starania o koronację. Jego plany poparł Władysław Jagiełło, lecz pod warunkiem, że po śmierci kuzyna koronę przejąłby syn Jagiełły, gdyż Witold nie posiadał męskiego potomstwa. 6 stycznia 1429 roku rozpoczął się zjazd w Łucku, na którym spotkali się m.in. Władysław Jagiełło, Witold i Zygmunt Luksemburczyk. Próbował on przejąć inicjatywę w kwestii ewentualnej koronacji, gdyż zależało mu na rozbiciu sojuszu polsko-litewskiego. Na posiedzeniu obu rad projekt podniesienia Litwy do rangi królestwa został entuzjastycznie przyjęty przez stronę litewską, natomiast panowie koronni jednomyślnie go odrzucali, kwestionując prawo Luksemburczyka do dysponowania koronami. Ostro wypowiedział się Zbigniew Oleśnicki, próbując wskazać intrygę Zygmunta. W końcu panowie polscy zerwali obrady, oddalając tym samym sprawę koronacji. W 1430 roku Witold zmarł.

    Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis, biał. Казімір I Ягелончык (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Pomorze Gdańskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii, przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.Zbrodnia w Koniuchach – masakra dokonana na co najmniej 38 polskich mieszkańcach (mężczyznach, kobietach i dzieciach; najmłodsze miało 2 lata) wsi Koniuchy (dziś na terenie Litwy, dawniej w II Rzeczypospolitej w województwie nowogródzkim w powiecie lidzkim) dokonane 29 stycznia 1944 przez partyzantów radzieckich (Rosjan i Litwinów) i żydowskich. W czasie pogromu we wsi spalono większość domów, oprócz zamordowanych co najmniej kilkunastu mieszkańców zostało rannych, a przynajmniej jedna osoba z nich zmarła następnie z ran. Przed atakiem wieś zamieszkana była przez około 300 polskich mieszkańców, istniało w niej około 60 zabudowań. Partyzanci radzieccy wcześniej często rekwirowali mieszkańcom wsi żywność, ubrania i bydło, dlatego też tutejsi mieszkańcy powołali niewielki ochotniczy oddział samoobrony.

    Wielkim księciem litewskim został brat Jagiełły – Świdrygiełło. Stało się to jednak bez porozumienia ze stroną polską, co oznaczało złamanie zasad unii horodelskiej. Panowie koronni okazali gotowość do uznania nowego księcia w zamian za ustępstwa terytorialne w postaci Podola i Wołynia, jednak nowy władca odmówił. Niebawem Świdrygiełło rozpoczął starania o koronację, co dodatkowo zaostrzyło spór. Postanowił poszukać wsparcia u Zygmunta Luksemburczyka i Krzyżaków, czego rezultatem był wybuch wojny polsko-litewskiej w lipcu 1431. Wojska księcia, wspierane posiłkami krzyżackimi, uderzyły na Kujawy i Wielkopolskę, ale 13 września 1431 doznały sporych strat w bitwie pod Dąbkami. Tymczasem zadziałać postanowili panowie litewscy wyznania katolickiego, którzy w 1432 swoim księciem okrzyknęli Zygmunta Kiejstutowicza (lit. Žygimantas Kęstutaitis), cieszącego się poparciem w Polsce.

    Święte Cesarstwo Rzymskie (łac. Sacrum Romanum Imperium lub Sacrum Imperium Romanum (S.I.R.) od 1254, niem. Heiliges Römisches Reich, potocznie (od 1441) łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae, niem. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) – nazwa państwa stanowiącego kontynuację cesarstwa zachodniorzymskiego, odwołująca się zarówno do idei jak i kształtu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy. Składało się formalnie z rdzenia którym było Królestwo Niemieckie oraz z równoprawnych mu formalnie Królestwa Włoch (de facto do 1648) i Królestwa Burgundii (od 1032, de facto do 1378).Pokój buczacki – traktat pokojowy, podpisany 16 lub 18 października 1672 w Buczaczu pomiędzy Imperium Osmańskim i Rzecząpospolitą, który zakładał oddanie we władanie Turcji wschodnich ziem Polski.

    Unia grodzieńska[ | edytuj kod]

    Polska i Litwa w 1466 roku
     Osobny artykuł: Unia grodzieńska.

    W 1432 roku odnowiono w Grodnie unię, która zrównała w prawach bojarów obu wyznań. W 1435 nastąpił polityczny koniec Świdrygiełły, który mimo wsparcia Krzyżaków został pokonany. Rok wcześniej zmarł Władysław Jagiełło. Na tron polski wybrano jego syna – Władysława, nazwanego później Warneńczykiem. Zmiana nastąpiła również na Litwie, kiedy zamordowanego w 1440 roku Zygmunta Kiejstutowicza zastąpił brat polskiego króla, Kazimierz IV Jagiellończyk. Został on przez niego wyznaczony na namiestnika, lecz bojarzy obwołali go wielkim księciem. Stało się to jednak bez porozumienia ze szlachtą polską, co w praktyce oznaczało zerwanie unii.

    Witebsk (biał. Віцебск, ros. Витебск) – miasto położone w północno-wschodniej części Białorusi, nad rzeką Dźwiną.Bełz (ukr. Белз, jid. בעלז) – obecnie miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, rejon sokalski, nad rzeką Sołokiją, dopływem Bugu; 2400 mieszkańców (2004). Położony przy samej granicy z Polską.

    W 1444 roku Władysław podjął antyturecką wyprawę, podczas której poległ. Szlachta polska zwróciła się do Kazimierza Jagiellończyka z propozycją objęcia władzy na tronie krakowskim, na co ten się zgodził, ale dopiero po dwóch latach zwłoki, co umocniło jego pozycję wobec możnowładców. 17 września 1446 roku wydał akt regulujący stosunki polsko-litewskie na zasadzie równorzędności. Później zagwarantował także nienaruszalność litewskich granic i praw bojarów obu wyznań oraz obsadzanie litewskich urzędów przez Litwinów. Oznaczało to przywrócenie unii.

    Powstanie sejneńskie – polskie powstanie, zorganizowane przez POW, przeciw litewskiej administracji na Sejneńszczyźnie w dniach 23-28 sierpnia 1919.Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

    25 czerwca 1447 roku arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Wincenty Kot w Katedrze Wawelskiej dokonał aktu koronacji Kazimierza Jagiellończyka na króla Polski. Rozpoczęło to okres świetności rodu Jagiellonów, którzy panowali wówczas w Polsce, Czechach i na Węgrzech oraz Litwie. Ziemie, którymi władali opierały się o trzy morza – Bałtyk, Adriatyk i Morze Czarne. Okres panowania Kazimierza Jagiellończyka w Polsce to czas rozkwitu kultury i sztuki, ale przede wszystkim zwycięskiej wojny z zakonem krzyżackim, co doprowadziło do zmiany układu sił w regionie, a także do odzyskania Pomorza Gdańskiego, co z kolei miało niezwykle pozytywny wpływ na rozwój gospodarczy kraju w następnych latach.

    Zakon krzyżacki – pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zakon krzyżacki, zakon niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Theutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Sprowadzony, by zapewnić bezpieczeństwo ewangelizacji Prusów, opanował militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem formację państwową Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich. Ukraińcy są (obok Rosjan i Białorusinów) potomkami Rusinów, zamieszkujących Ruś Kijowską .

    W roku 1492 Kazimierz Jagiellończyk zmarł, władzę zaś przejęli jego synowie – w Krakowie Jan Olbracht, w WilnieAleksander Jagiellończyk. Podział władzy był równoznaczny z kolejnym przerwaniem unii między obydwoma państwami.

    Unia krakowsko-wileńska[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Unia krakowsko-wileńska.

    Sojusz polsko-litewski trwał nadal, lecz nie był już tak ścisły. Oba państwa nadal wspierały się w swych posunięciach dyplomatycznych, a także udzielały sobie pomocy militarnej, jednak rosnące zagrożenia końca XV wieku zmotywowały obie strony do zawarcia nowego porozumienia, które zacieśniłoby związek i zapobiegło ewentualnemu rozpadowi na wypadek przedłużającego się stanu, gdy nie istniała unia personalna.

    Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.Hajsyn (ukr. Гайсин) – miasto na Ukrainie, w obwodzie winnickim, siedziba rejonu hajsyńskiego. Był miastem królewskim Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

    W tych warunkach doszło w 1499 roku do podpisania unii krakowsko-wileńskiej zwanej też układem wileńskim. Była ono nawiązaniem do unii horodelskiej z 1413 roku, lecz pomijało przepis o inkorporacji Litwy. Jej główne postanowienia to zobowiązanie do wzajemnej pomocy militarnej, wypowiadanie wojny państwu trzeciemu wyłącznie za zgodą obu stron oraz udział drugiej strony w wybieraniu władcy jednego z państw. Unia ta była zatem legitymizacją stanu trwającego od czasu panowania Kazimierza Jagiellończyka, czyli ścisłego sojuszu dwóch suwerennych państw.

    Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją. Od zachodu ma ponadto dostęp do Morza Bałtyckiego.Unia w Krewie – akt wydany 14 sierpnia 1385 roku przez Jagiełłę, regulujący stosunek Korony Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. Jego rezultatem było włączenie w 1386 roku Litwy do Królestwa Polskiego jako jego części składowej.

    Unia mielnicka[ | edytuj kod]

    Polska i Litwa w 1526 r.
    Herb rodowy Jagiellonów
     Osobny artykuł: Unia mielnicka.

    W 1501 roku zmarł Jan Olbracht. Stworzyła się sytuacja, w której podjęto decyzję o budowie jednego wspólnego państwa. Zawarcie nowego porozumienia nastąpiło w tym samym roku, gdy na mocy zawartej między Polską a Litwą unii mielnickiej, królem Polski został dotychczasowy wielki książę litewski – Aleksander Jagiellończyk. Władca zgodził się na przepis, dotyczący połączenia Litwy i Polski w jedno „nierozerwalne ciało, aby był jeden lud, jeden naród, jedno braterstwo i wspólne narady”. Od tej pory król miał być wybierany przez senatorów obu krajów, co stało w sprzeczności z dotychczasową dziedzicznością praw Jagiellonów do tronu litewskiego i praw polskiej szlachty do elekcji własnego króla. Aleksander zastrzegł jednak, że postanowienia unii wejdą jednak w życie dopiero po uzyskaniu akceptacji społeczeństwa litewskiego. Zgoda taka nigdy jednak nie nastąpiła, gdyż na Litwie nie było sejmików wojewódzkich, a sejm litewski został przez króla oczyszczony ze zwolenników unii. W 1506 Aleksander zmarł, a panowanie objął, wyznaczony przez niego na następcę, jego brat – Zygmunt Stary.

    Zygmunt Luksemburski (Luksemburczyk), (ur. 14 lub 15 lutego 1368 w Norymberdze, zm. 9 grudnia 1437 w Znojmie) – elektor (margrabia) brandenburski od 1378, król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, Święty Cesarz Rzymski od 1433, król czeski od 1419 (objął władzę w 1436).Erygowanie (łac. erigo – wznoszę) – pojęcie z prawa kanonicznego Kościoła katolickiego odnoszące się do założenia lub ufundowania kaplicy, kościoła, klasztoru, parafii lub diecezji przez uroczysty dekret biskupa lub Stolicy Apostolskiej.
     Zapoznaj się również z: przywilej mielnicki.

    Próby zacieśnienia związku[ | edytuj kod]

    Pod koniec lat 50. XVI wieku kwestia regulacji stosunków polsko-litewskich zaczęła stawać się przedmiotem szerszej debaty. Było to związane ze świadomością wygasania dynastii Jagiellonów. Problem był o tyle istotny, że do tej pory brakowało odpowiedniego spoiwa instytucjonalnego – unię gwarantowała jedynie osoba wspólnego władcy. Projekt wprowadzenia realnej pojawiał się już od obrad sejmu piotrkowskiego w latach 1547–1548, gdy stał się on jednym z postulatów ruchu egzekucyjnego. Zwolennicy tego pomysłu powoływali się na niezrealizowane przepisy unii krewskiej, jednak każdorazowo spotykali się ze stanowczą reakcją elit Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ich opór wobec zacieśnienia związku nazwano separatyzmem litewskim. Sytuacja geopolityczna sprzyjała jednak postulatorom ściślejszej unii, gdyż Litwa nie była w stanie samodzielnie prowadzić wojny o Inflanty z rosnącą w siłę Rosją, dopuszczającą się ciągłych najazdów. W tych warunkach w 1562 litewskie pospolite ruszenie pod Witebskiem zawiązało konfederację i zażądało od króla zwołania wspólnego sejmu polsko-litewskiego. Perspektywa przeprowadzenia nowych rozstrzygnięć w sprawie unii, wyboru króla i kwestii obronnych stała się oczywista. Zacieśnienie związku przypieczętowały sukcesy militarne Iwana Groźnego, w tym zdobycie przez Rosjan litewskiego Połocka w 1563 r.

    Euroregion – wydzielona jednostka na obszarze dwóch lub więcej państw, forma współpracy transgranicznej pomiędzy regionami państw członkowskich Unii Europejskiej, państw kandydujących oraz regionami ich sąsiadów. W tworzeniu euroregionu uczestniczą przedstawiciele lokalnych i regionalnych władz samorządowych, a niekiedy także inni posłowie społeczni i ekonomiczni regionów przygranicznych. (Zobacz mapkę:Euroregiony w nowym podziale terytorialnym Polski, 1999, GUS, Urząd Statystyczny lub "I-686. Euroregiony na granicach Polski" na stronach internetowych Sejmu).Ruś Czerwona, łac. Ruthenia Rubra lub Russia Rubra – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]




    Warto wiedzieć że... beta

    III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Królestwem Danii i Norwegii, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita Obojga Narodów formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.
    Unia polsko-litewska – związek Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozpoczął się unią w Krewie 14 sierpnia 1385 r. Do 1569 r. była to unia personalna. Na mocy postanowień unii lubelskiej przekształcona została w unię półrealną, nie była to w pełni unia realna, ponieważ odrębne pozostało wojsko i skarb. Jej istnienie zakończyło się wraz z III rozbiorem Polski w 1795 r.
    II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.
    Rosjanie (ros. русские / russkije) – naród wschodniosłowiański, zamieszkujący głównie Rosję oraz inne kraje byłego Związku Radzieckiego, przede wszystkim: Ukrainę, Białoruś, Kazachstan, Uzbekistan, Łotwę, Kirgistan, Estonię, Litwę, Mołdawię i Naddniestrze oraz Turkmenistan. Znaczące diaspory znajdują się w USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Brazylii i Niemczech.
    III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), od 1938 (po Anschlussie Austrii) używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).
    Ulrich von Jungingen (Ulryk von Jungingen) (ur. 1360 w Hohenfels, zm. 15 lipca 1410 pod Grunwaldem) – wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1407-1410.
    Jerzy Łojek ps. Leopold Jerzewski (ur. 3 września 1932 w Warszawie, zm. 7 października 1986 tamże) – polski historyk, działacz opozycji w PRL.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.273 sek.