• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Starorzecze

    Przeczytaj także...
    Wezbranie (wyżówka) – wysoki stan wody w rzece, wywołany zwiększonym zasileniem koryta podczas opadów lub roztopów, spiętrzeniem wody spowodowanym zatorem lodowym lub podwyższeniem bazy drenażu w ujściowym odcinku rzeki podczas sztormu. W polskiej terminologii geograficznej wezbrania przynoszące szkody materialne i społeczne nazywa się powodziami.Erozja denna inaczej erozja wgłębna – erozja prowadząca do pogłębienia koryta rzecznego i doliny rzecznej. Działa przede wszystkim w górnym biegu rzeki, gdzie spadek jest duży i wody mogą wymywać i transportować duże ilości materiału skalnego. Erozja denna odbywa się przede wszystkim na drodze abrazji rzecznej przez tarcie o dno koryta głazami wleczonymi po nim. Efektem erozji dennej jest tworzenie się głębokich, coraz węższych dolin w kształcie litery V o stromych brzegach, stopniowo się osypujących i ulegających złagodzeniu.
    Zdzisław Kajak (ur. 14 grudnia 1929, zm. 16 lipca 2002) – polski hydrobiolog, naukowiec, nauczyciel akademicki i organizator, profesor związany z Uniwersytetem Warszawskim (Wydział Biologii), Instytutem Ekologii PAN, Uniwersytetem w Białymstoku.
    Starorzecze Wisły w okolicach Brzeszcz
    Starorzecze Narwi w okolicach Drozdowa
    Starorzecze w dolinie rzeki Narew (tak zwane jezioro Nieciecz), okolice Drozdowa
    Starorzecze Wisły w rezerwacie Wielka Kępa Ostromecka k. Bydgoszczy
    Starorzecze Wisły na terenie Parku Miejskiego w Toruniu

    Starorzecze (jezioro przyrzeczne, paleomeander) – jezioro leżące na dnie doliny rzecznej, będące fragmentem jej byłego koryta i odcięte wałem przykorytowym od obecnego nurtu. Ma ono zwykle sierpowaty kształt.

    Budowa geologiczna – budowa geologiczna Ziemi jest wynikiem procesów zachodzących w skorupie ziemskiej. Stanowi element epigeosfery, wypadkową zespołu czynników, to jest: litologii, cech strukturalno-teksturalnych oraz tektoniki. Na budowę geologiczną składa się rodzaj skał, ich wiek, wzajemne położenie w skorupie ziemskiej.Rezerwat przyrody Wielka Kępa Ostromecka – rezerwat leśny o powierzchni 27,6 ha, położony w województwie kujawsko-pomorskim, na terenie gminy Dąbrowa Chełmińska.

    Starorzecza powstają najczęściej w dolinach rzek meandrujących poprzez odcięcie szyi meandru. Ulegają one jednak szybkiemu zanikowi przez zamulanie i zasypywanie osadami z wezbrań rzeki oraz przez rozrost roślinności. Ostatecznie może pozostać błotniste zagłębienie zawierające torf.

    Koryto rzeki – najniższa część doliny rzeki, która znajduje się w obrębie jej dna i przez którą okresowo lub ciągle płynie woda dokonując zmian w kształcie powierzchni. Jeśli rzeka ma silny nurt, następuje erozja denna, jeżeli słaby – akumulacja niesionego materiału, a jeśli meandruje, dochodzi do erozji bocznej. Koryto stanowi fragment łożyska rzeki.Torf – skała osadowa powstała w wyniku zachodzących w szczególnych warunkach przemian obumarłych szczątków roślinnych, najmłodszy węgiel kopalny. Zawiera mniej niż 60% węgla.

    W przyrodzie nie ma ani jednego naturalnego koryta rzecznego, które miałoby prostolinijny przebieg na całej długości rzeki. Każdy ciek tworzy zakola i meandry. Raz wytrącona z prostolinijnego biegu woda podlega sile odśrodkowej w tym kierunku, w którym przemieszcza się nurt rzeki. Procesy związane ze zmianami koryt rzecznych wywołane są procesami erozji rzecznej. Ich działalność polega na pogłębianiu i poszerzaniu koryta.

    Wylęgarnia – budynek, zbiornik wodny lub miejsce, w którym pod kontrolą człowieka lub samorodnie następuje wylęganie (czyli okres inkubacyjny) zwierząt hodowlanych np. drobiu lub ryb, a także owadów.Brzeszcze (wil. Brejskia) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brzeszcze. Brzeszcze zostały założone prawdopodobnie w XV wieku przez osadników flamandzkich. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

    Charakterystycznym elementem środowiska w rozwoju każdej rzeki są pozostałości po jej dawnym korycie, czyli tzw. starorzecza. Powstają one w sposób naturalny, jaki i dzięki regulacjom prowadzonym na rzekach. Warunki powstania starorzeczy są ściśle powiązane z procesami erozji. Przewaga erozji bocznej nad erozją denną na danym odcinku rzeki powoduje odcięcie meandrów, tworząc zbiorniki zwane starorzeczami. Nieregulowana rzeka płynie po terenie płaskim wieloma odnogami w sposób bardzo kręty, tworząc głębokie pętle – zakola; brzeg wklęsły jest rozmywany, wypukły – namywany (odkładanie rumowiska), wysokie wody skracają sobie drogę – kształtują nowe, prostsze koryta, pozostawiając częściowo, a czasem całkowicie odcięte starorzecze. Istotny wpływ na kształtowanie się starorzeczy mają takie czynniki jak: budowa geologiczna, hydrologiczny rzeki, a także parametry geomorfometryczne i glebowe oraz zagospodarowanie zlewni.

    Muł (szlam) – niezlityfikowana skała klastyczna, tworząca się w naturalnych zbiornikach wodnych, zbudowana z mieszaniny pyłu i iłu o różnym składzie mineralnym (ziarna o średnicy od 0,01 do 0,1 milimetra) z dodatkiem substancji organicznych. Muł zlityfikowany nosi nazwę mułowca, gdy zaś diageneza doprowadzi do powstania oddzielności łupkowej, mówimy o łupku mulastym.Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu w Toruniu - od północy ograniczony ulicą Bydgoską, od południa Martówką, od zachodu ulicą Przybyszewskiego, od wschodu ulicą Konopnickiej. Jeden z najstarszych publicznych parków miejskich w Polsce. Został założony w 1817 jako park typu angielskiego, początkowo na terenach pocegielnianych, stąd zwany dawniej Parkiem Cegielnia. W początku XX wieku był zwany Laskiem przy Cegielni. Park ostatecznie ukształtowany został w latach dwudziestych XX wieku. W 1997 roku został wpisany do rejestru zabytków. Obejmuje 25 ha (z czego 0,5 ha to układ wodny).

    Starorzecza, które powstały naturalnie często nie mają stałego połączenia z rzeką i zwane są jeziorami rzecznymi. Są one przeważnie niewielkimi i płytkimi akwenami, dzięki czemu szybko ulegają procesowi sukcesji, zarastają roślinnością i zanikają z powierzchni ziemi.

    Starorzecza powstające na skutek działalności hydrotechnicznej w czasie prostowania koryt rzecznych z reguły są połączone z jednej strony z wodami rzeki. Połączenie to bierze udział w wymianie wody między zbiornikiem a rzeką. Meandry odcięte antropogenicznie od rzeki i starorzecza przekształcone w wyniku prac regulacyjnych noszą nazwę zbiorników poregulacyjnych.

    Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.Meander (inaczej zakole) – fragment koryta rzeki o kształcie przypominającym pętlę lub łuk. Jest to forma związana z krętym przebiegiem koryta rzeki, tworzącym zakręty, pętle i nawroty.

    Starorzecza tworzą całkiem odmienny typ biotopu wodnego w porównaniu z korytem rzeki. Przez większość roku są to zbiorniki nieprzepływowe o niewielkiej wymianie wód z wyjątkiem wezbrań powodziowych, mają znacznie bardziej przejrzystą toń na skutek sedymentacji drobnej zawiesiny pomimo zazwyczaj wysokiej trofii ich wód. Wody starorzeczy są też wyraźnie cieplejsze od wody korytowej. Te czynniki powodują, że w starorzeczach bardzo szybko rozwijają się zbiorowiska roślinności wodnej i higrofilnej wód stojących (co często doprowadza do szybkiego procesu ich wypłycania), w tym jeśli chodzi o bentos – zespoły pelofilne. Mogą one też stanowić role schronień dla różnych organizmów, w tym ryb chcących odpocząć w spokojniejszej wodzie, planktonu preferującego spokojniejszy nurt, rolę bogatych żerowisk, wylęgarni i odchowalni wielu organizmów, w tym wielu ryb, głównie fitofilnych, wreszcie – zasilają w pokarm (wynoszony z nich przez wodę) główny nurt rzeki.

    Obszar zalewowy, równina zalewowa – naturalny płaski i szeroki teren, położony bezpośrednio wzdłuż rzeki, stanowiący część doliny rzecznej, zalewany w okresach wezbrań i powodzi, gdy ilość wody prowadzonej przez rzekę przekracza pojemność koryta.Wisła (łac. Vistula) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.

    Ogólnie środowisko starorzeczy wzbogaca wachlarz warunków, a więc i różnorodność, a także bogactwo życiowe rzeki. Po wielkich wodach, gdy główny nurt może być prawie pozbawiony organizmów, środowiska te dostarczają ich rzece i umożliwiają szybkie odradzanie się biocenoz.

    Plankton (gr. planktós – błąkający się) – zespół organizmów żywych unoszących się w wodzie. Nawet jeśli mają narządy ruchu, to są one zbyt słabe, by organizmy te mogły się aktywnie przeciwstawić prądom wodnym i wiatrom, wystarczą natomiast do biernego utrzymywania się w stanie zawieszenia. Zazwyczaj plankton stanowią drobne organizmy, ale zalicza się do niego również meduzy, które mogą mieć znaczne rozmiary. Plankton stanowi pożywienie wielu zwierząt wodnych.Środowisko przyrodnicze (środowisko naturalne) – całokształt ożywionych i nieożywionych składników przyrody, ściśle ze sobą powiązanych, otaczających organizmy żywe. W jego ramach można wyróżnić następujące elementy:

    Sukcesyjnemu wypłycaniu starorzeczy w sposób naturalny może zapobiegać ich przepłukanie i wyniesienie osadu dennego przez wody powodziowe. Największe zagrożenie dla zachowania starorzeczy i ich biocenoz stanowi obwałowanie i ich regulacja. W wyniku działalności człowieka większość dolin rzecznych przestała pełnić naturalne funkcje w środowisku. Regulacja rzek w większości przypadków wiązała się z przebudową koryta rzeki, polegającą na wyprostowaniu, a tym samym skróceniu jej biegu oraz na pogłębieniu koryta. W przekształconych dolinach zahamowana zostaje dynamika naturalnych procesów fluwialnych związanych z regularnymi zalewami przez tzw. wielkie wody, które mogłyby "odświeżyć" starorzecza położone na zawalu oraz powstrzymać procesy ich zamulania. Te nieduże zbiorniki wodne często są traktowane jako odbieralniki różnego rodzaju zanieczyszczeń lub wręcz jako wysypiska śmieci. Dlatego wiele z nich wymaga renaturyzacji.

    Żerowisko – określone miejsce w określonym czasie, w którym zwierzęta zdobywają składniki pokarmowe niezbędne do życia, do ich prawidłowego rozwoju czy rozmnażania. Żerowisko jest nieodłącznym składnikiem niszy ekologicznej organizmów żywych.Powódź – przejściowe zjawisko hydrologiczne polegające na wezbraniu wód rzecznych lub morskich w ciekach wodnych, zbiornikach lub na morzu powodujące po przekroczeniu przez wodę stanu brzegowego zatopienie znacznych obszarów lądu - dolin rzecznych, terenów nadbrzeżnych lub depresyjnych, doprowadzające do wymiernych strat społecznych i materialnych. Jest jedną z najbardziej groźnych i niszczycielskich w skutkach klęsk żywiołowych. Walka z nią jest stale aktualnym problemem ogólnoświatowym. Poważny wpływ na występowanie powodzi ma istniejący układ rzek oraz występująca w poszczególnych okresach roku sytuacja hydrologiczno-meteorologiczna.

    W celu biologicznej aktywacji starorzeczy należy podjąć działania techniczne – wykopy, poszerzenia i pogłębienia fragmentów starorzeczy, a także florystyczne – nasadzenia roślinności, stworzenie ekotonowych stref buforowych w celu zmniejszenia zasilania starorzeczy biogenami spływającymi ze zlewni. Zabudowa rzeki i jej doliny, w której wykorzystuje się różnego rodzaju roślin powinna być stosowana w celach: ochrony koryta przed erozją, umocnienia skarp, regulowania kierunków i rozkładu przepływów na terenach zalewowych. Roślinność przybrzeżna ma także zdolność kumulowania i w czasie suszy powolnego oddawania wody ze swoich systemów korzeniowych. Należy rozważyć zorganizowaną gospodarkę rybacką, a ograniczyć intensywną presję kłusowniczą.

    Biotop (gr. bíos życie, tópos miejsce) – środowisko życia biocenozy, środowiskowa część ekosystemu. Pierwotnie biotopem określano tylko abiotyczne elementy siedliska. Obecnie często rozumiany jest jako siedlisko nieożywione zmienione przez biocenozę. Biotop razem z biocenozą tworzy ekosystem.Czwartorzęd (Q) – najmłodszy okres ery kenozoicznej, który zaczął się 2,588 mln lat temu z końcem neogenu i trwa do dziś. Dzieli się na:

    Pracami renaturyzacyjnymi powinny zostać objęte przede wszystkim starorzecza położone najbliżej rzeki oraz te, których stan jest jeszcze gwarancją na ożywienie i przywrócenie witalności.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Mariusz Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2008, s. 172. ISBN 978-83-226-1809-7.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Maria Jezierska-Madziar Starorzecza jako istotny element ekosystemu rzecznego
  • Katarzyna Glińska-Lewczuk Zmiany morfometryczne starorzeczy jako efekt oddziaływania czynników naturalnych i antropogenicznych
  • Zdzisław Kajak Hydrobiologia. Ekosystemy wód śródlądowych
  • Mariusz Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2008, s. 172. ISBN 978-83-226-1809-7. (pol.)
  • Biocenoza (gr. bios życie i koinós wspólny) – zespół populacji organizmów roślinnych (fitocenoza), zwierzęcych (zoocenoza) i mikroorganizmów (mikrobiocenoza) danego środowiska (biotopu), należących do różnych gatunków, ale powiązanych ze sobą różnorodnymi czynnikami ekologicznymi i zależnościami pokarmowymi, tworzących całość, która pozostaje w przyrodzie w stanie homeostazy (czyli dynamicznej równowagi). Biocenoza oraz biotop, czyli środowisko fizyczne (nieożywione) tworzą ekosystem.Zbiornik poregulacyjny - odcinek dawnego koryta rzecznego, który został odseparowany podczas prac regulacyjnych w dnie doliny. Zbiorniki poregulacyjne są zaliczane do antropogenicznych zbiorników wodnych (jezior antropogenicznych) ponieważ o ostatecznej zmianie środowiska rzecznego na jeziorne zdecydowały techniczne zabiegi regulacyjne, a nie ogół naturalnych procesów fluwialnych, mimo że ich misa została wypreparowana zazwyczaj przez naturalne procesy meandrowania rzeki. Zbiorniki poregulacyjne zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych wspólnych ze starorzeczami jako rodzajem jezior (zbiorników naturalnych).




    Warto wiedzieć że... beta

    Akwen – każdy dowolnie określony fragment powierzchni wodnej. Termin spełniający taką samą funkcję jak teren w odniesieniu do powierzchni lądowej.
    Zawiesina - układ niejednorodny, dwufazowy, w postaci cząstek jednego ciała rozproszonych (faza rozproszona) w drugim ciele (faza rozpraszająca), np. cząstek ciała stałego w gazie lub cząstek cieczy w cieczy. Jeżeli cząstki te są dostatecznie małe, mowa jest o układzie koloidalnym. Gęstość fazy rozproszonej w zawiesinach jest na ogół większa niż gęstość fazy rozpraszającej i z tego powodu rozproszone cząstki fazy stałej mają tendencję do sedymentacji (opadania).
    Mariusz Rzętała (ur. 19 sierpnia 1968 r. w Piastowie) - geograf, nauczyciel akademicki, autor książek popularyzatorskich i naukowych, podróżnik.
    Bentos – zespół organizmów zwierzęcych związanych z dnem środowisk słodkowodnych, zarówno zbiorników wodnych jak i cieków oraz środowisk morskich, w tym także związanych z rozmaitymi strukturami obecnymi na dnie, a więc roślinami (fauna naroślinna), glonami, kamieniami (fauna nakamienna), szczątkami antropogenicznymi. Skład gatunkowy i liczebność bentosu zależy od różnorodnych czynników biotycznych i abiotycznych – m.in. rodzaju zbiornika (słono- lub słodkowodny), głębokości dna, warunków pokarmowych, tlenowych, świetlnych (wpływ na fitobentos), ruchliwości wód, oraz eksploatacji przez drapieżców itp. Pojęcie to wprowadził Ernst Haeckel, obejmując nim organizmy ze wszystkich grup taksonomicznych. Obecnie część bentologów zawęża to pojęcie do zoocenoz dennych określanych też jako zoobentos, ale wyróżniany jest również będący obiektem badań hydrobotaniki fitobentos budowany przez protisty roślinopodobne i rośliny oraz bakteriobentos. Niektóre organizmy zasadniczo bentosowe mogą być odrywane od dna i wchodzić w skład tychoplanktonu.
    Reżim rzeczny (reżym rzeczny, ustrój rzeczny) - charakterystyczny, rytmiczny przebieg zjawisk hydrologicznych w rzece w ciągu roku, ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji.
    Ciek – ogólne określenie wszelkiego rodzaju wód powierzchniowych liniowych, płynących pod wpływem siły ciężkości, płynące stale lub w ciągu dłuższych okresów w wyżłobionych przez siebie łożyskach otwartych. Pojęcie cieku należy łączyć z płynącą wodą i korytem przez nią wyżłobionym.
    Siła odśrodkowa w fizyce – jedna z sił bezwładności występująca w obracających się układach odniesienia. Układy takie zalicza się do układów nieinercjalnych.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.032 sek.