• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Starożytność



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Tukidydes z Aten (gr. Θουκυδίδης ὁ Ἀθηναῖος Thukydides ho Athenaios; ur. między 471 p.n.e. a 460 p.n.e., zm. między 404 p.n.e. a 393 p.n.e.) – grecki historyk.Demokracja – ustrój polityczny i forma sprawowania władzy, w których źródło władzy stanowi wola większości obywateli (sprawują oni rządy bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawicieli).
    Cywilizacje Bliskiego Wschodu od końca epoki brązu do podboju arabskiego[]

    Migracje przełomu II i I tysiąclecia p.n.e. i ich skutki[]

    Egipcjanie (pod wodzą Ramzesa III) walczący z Ludami Morskimi w Delcie Nilu

    Koniec II tysiąclecia p.n.e. (czyli początek epoki żelaza) przyniósł gwałtowne wydarzenia (ich pełny obraz jest obecnie nie do końca jasny i zrozumiały), które zasadniczo zmieniły sytuację na Bliskim Wschodzie. W XIII wieku p.n.e. na terenach zachodniej Anatolii sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu, prawdopodobnie na skutek zmian klimatycznych i głodu. W ostatnich latach tego stulecia inwazja tzw. Ludów Morskich (jak nazywali ich Egipcjanie) doprowadziła do upadku imperium Hetytów oraz królestw Arzawy i Kizzuwatny w Anatolii. Najeźdzcy zniszczyli także potężne miasta syryjskiego wybrzeża: Ugarit, Byblos, Tyr, Sydon oraz liczne ośrodki w głębi lądu takie jak Karkemisz i amoryckie Amurru. Zostali powstrzymani dopiero ok. 1190 p.n.e. w Palestynie przez Ramzesa III, który zwyciężył także ich flotę w delcie Nilu. Jednak w wyniku inwazji Egipt utracił większość swoich posiadłości poza Afryką, a po śmierci Ramzesa pogrążył się w kryzysie. Część najeźdźców osiedliła się na podbitych obszarach, jak np. Filistyni na wybrzeżu Lewantu, i prowadziła politykę ekspansywną. Osłabienie miast-państw w wyniku najazdów oraz spowodowany nimi kryzys ekonomiczny ułatwiły ekspansję na poły koczowniczym ludom semickim, które rozpowszechniły się w Syrii od XII wieku p.n.e.: Hebrajczycy zajęli sporą część Palestyny (wdając się w długie walki z Filistynami), natomiast Aramejczycy (osiedlający się w przeciągu II tysiąclecia na obrzeżach i oazach Pustyni Syryjskiej) zaczęli w XI wieku p.n.e. przenikać do Syrii i północnej Mezopotamii, mieszając się lub zastępując tamtejszą ludność hurycką i hetycką. Powstałe państewka aramejskie przeżywały największy rozkwit w X wieku p.n.e., rozszerzając swoje wpływy na teren osłabionej Asyrii, później jednak sytuacja się odwróciła i Aramejczycy stopniowo ulegali rosnącej potędze państwa nowoasyryjskiego.

    Kuros (stgr. κοῦρος - młodzieniec) - typ posągu w sztuce starożytnej Grecji, przedstawiający stojącego, nagiego młodego mężczyznę z falistymi włosami i zagadkowym uśmiechem (archaiczny uśmiech), z rękoma zawsze opuszczonymi wzdłuż ciała i lewą nogą wysuniętą lekko do przodu. Ten typ posągu był charakterystyczny dla drobnej i monumentalnej sztuki greckiej okresu archaicznego (około 640-430 p.n.e.).Alemanowie, Alamanowie – germański związek plemienny; od III wieku n.e. prowadzący najazdy na zachodnie prowincje cesarstwa rzymskiego.

    O ile osadnictwo aramejskie w Syrii i północnej Mezopotamii pozwoliło na ponowne ożywienie cywilizacyjne tego obszaru, o tyle zniszczenia w Anatolii miały trwalszy charakter – spora część miast tego obszaru powróciła do gospodarki rolnej, przetrwało tylko kilka ośrodków. W XII wieku p.n.e. do Azji Mniejszej przybyli przez Hellespont Frygijczycy, lud z Bałkanów mówiący językiem z grupy indoeuropejskich, którzy osiedlili się w centrum półwyspu. W tym czasie Asyria została zaatakowana z Anatolii przez lud Muszki (identyfikowany z Frygijczykami), który pokonał dopiero Tiglatpilesar I. W tym okresie we wschodniej Anatolii zaczęło rozwijać się państwo Urartu.

    Gutejowie (Gutejczycy, Gutowie) – starożytny lud wywodzący się z gór Zagros (dzisiejszy zachodni Iran), o nieznanej bliżej przynależności etnicznej. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. doprowadził on do upadku imperium akadyjskiego przejmując na ponad stulecie kontrolę nad terenami środkowej i południowej Mezopotamii.Legion albo legia (łac. legio) – podstawowa i największa jednostka taktyczna armii rzymskiej złożona przede wszystkim z ciężkozbrojnej piechoty. Odpowiednik współczesnej dywizji. W pierwszych trzech wiekach imperium armia rzymska liczyła od 25 do 34 legionów. W wyprawach legionów uczestniczyli również kamieniarze, cieśle, inżynierowie i inni rzemieślnicy.

    Gwałtowne wydarzenia miały też miejsce w centralnej i południowej Mezopotamii, naciskanej od zachodu przez Aramejczyków; najazd Elamitów pod wodzą władcy Szutruknahhunte II położył kres rządom dynastii kasyckiej, zastąpionej potem przez II dynastię z Isin.

    Fenicja i jej kolonie[]

     Osobny artykuł: Fenicja.
     Osobny artykuł: Kartagina.
    Mapa fenickich szlaków handlowych

    Upadek mykeńskiej potęgi morskiej, imperium hetyckiego oraz jego sprzymierzeńców w północnej Syrii (Karkemisz, Ugarit), a także osłabienie Egiptu spowodowało powstanie na początku XII wieku p.n.e. próżni politycznej na terenach Lewantu oraz handlowej we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Sytuację wykorzystały fenickie ośrodki miejskie, takie jak Arwad, Byblos, Sydon i Tyr, które zaczęły szybko odbudowywać się po wydarzeniach późnej epoki brązu i bogacić się na handlu z Egiptem. Nie stworzyły one jednolitego państwa, lecz zespół niezależnych miast-państw. Ok. 1100 roku p.n.e. północna Fenicja została najechana przez Tiglatpilesara I, jednak po jego śmierci zagrożenie asyryjskie na tym terenie zanikło na dwa stulecia. Z kolei od południa Fenicjanom zagrażali Filistyni, co doprowadziło do zawarcia w X wieku p.n.e. przymierza pomiędzy Tyrem i Izraelem. W tym właśnie okresie (za rządów Hirama I) Tyr zyskał przewagę nad innymi miastami Fenicji i poszerzył obszar swojego panowania. W IX wieku p.n.e. w obliczu nowego zagrożenia ze strony Asyrii większe ośrodki fenickie zdecydowały się płacić daninę, co pozwoliło zachować im niepodległość do połowy VIII wieku p.n.e. Jednak później w wyniku starć z Tiglatpilesarem III, Asarhaddonem i Aszurbanipalem utraciły niezależność i przestały odgrywać poważną rolę polityczną w regionie.

    Szlak bursztynowy – szlak handlowy między europejskimi krajami basenu Morza Śródziemnego a ziemiami leżącymi na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego. W znaczeniu węższym jest to przebieg tras zorganizowanych wypraw po bursztyn, nasilonych od I wieku n.e.Chosrow (Chosroes) I Anoszirwan, również Chozroes I (pahl. O nieśmiertelnej duszy) lub Sprawiedliwy – władca Persji w latach 531 - 579 z dynastii sasanidzkiej, syn Kawada I, walczył z chrześcijaństwem. Jako następca tronu, dzięki podstępowi, rozgromił w 528 lub 529 roku mazdakitów i zgładził Mazdaka.

    Ok. XI wieku p.n.e. Fenicjanie organizowali morskie wyprawy handlowe na Zachód, tworząc dla siebie przystanie, które po pewnym czasie przekształcały się w osady (niezależne od macierzystych miast). W początkowej fazie ekspansji ważną rolę odgrywał Cypr, później fenickie kolonie powstały przede wszystkim w północnej Afryce (Utyka, Kartagina), Hiszpanii (Kadyks) oraz na licznych wyspach (m.in. Sycylia, Sardynia, Malta). Asyryjski napór z końca VIII wieku p.n.e. mógł się przyczynić do zmiany charakteru ekspansji z przede wszyskim handlowej na bardziej osadniczą. Dzięki napływowi ludności ze Wschodu wzrosło znaczenie Kartaginy (założonej przez Tyr ok. 814 p.n.e.), która w obliczu zagrożenia greckiego w zachodniej części Morza Śródziemnego, zaczęła zakładać własne kolonie w strategicznych miejscach (m.in. Ibiza na Balearach), a w VI-V wieku p.n.e. osiągnęła status imperium, stając się głównym (w wyniku politycznego upadku miast Lewantu) ośrodkiem fenickim. Została pokonana dopiero przez Rzymian w wyniku toczonych w III i II wieku p.n.e. wojen punickich, samo miasto doszczętnie zniszczono w 146 p.n.e.

    Autochton (stgr. αὐτόχθων autochthon – "z tej ziemi", "tuziemiec", "tubylec") – człowiek należący do rdzennej ludności danego obszaru, np. Indianie amerykańscy czy australijscy aborygeni.Jęczmień (Hordeum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. W zależności od podziału wyróżnia się od 20 do 25 gatunków tego rodzaju traw jednorocznych lub trwałych. Pochodzi ze stref umiarkowanych półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Hordeum vulgare L.. 17 października 2012 r. tygodnik Nature poinformował, że brytyjscy naukowcy rozszyfrowali genom jęczmienia.

    Fenicjanie słynęli z doskonałej sztuki okrętowej oraz rzemiosła, zwłaszcza z produktów luksusowych ze szkła, kruszców, metali oraz kości słoniowej. Bardzo cenione były fenickie tkaniny barwione purpurą pozyskiwaną z morskich mięczaków. Fenicjanie jako pierwsi rozwinęli ok. 1000 p.n.e. pismo alfabetyczne, przejęte później i zmodyfikowane przez Greków, a potem Rzymian. Ich religia była politeistyczna i antropomorficzna, zbliżona do innych religii semickich regionu; czczono m.in. Baala, Asztarte, Melkarta i kilkadziesiąt innych bóstw.

    Herakliusz (łac. Flavius Heraclius, gr. Ηρακλειος – Herakleios, ur. ok. 574, zm. 11 lutego 641) – cesarz wschodniorzymski (bizantyjski) panujący w latach 610–641. Syn Herakliusza – egzarchy afrykańskiego z Kartaginy, założyciel dynastii heraklijskiej.Okres archaiczny w historii starożytnej Grecji mieści się między tzw. "wiekami ciemnymi" cywilizacji greckiej a jej okresem klasycznym, obejmując przedział czasu od VIII wieku p.n.e. do wojen perskich (początek V wieku p.n.e.). W okresie archaicznym Grecy nawiązali szerszy kontakt z innymi cywilizacjami, stworzyli zręby nowych ustrojów politycznych, poznali alfabet, skolonizowali znaczną część wybrzeża Morza Śródziemnego. W okresie tym pojawiły się w Grecji zaczątki zachodniej nauki, filozofii i historiografii. Był to także okres wielkiego rozkwitu greckiej sztuki i literatury (szczególnie epiki Homera i Hezjoda oraz liryki).

    Dominacja Asyrii[]

     Osobny artykuł: Asyria.
    Mapa Asyrii w okresie nowoasyryjskim (934-612 p.n.e.)

    Asyria aktywnie zaczęła wpisywać się w dzieje Mezopotamii na pocz. XVIII w. p.n.e., pod rządami Szamszi-Adada I. W ciągu następnych kilku wieków kraj ten przeżywał zmienne losy, tracąc swą niezależnośc na rzecz Babilonii (państwo starobabilońskie Hammurabiego), a potem Mitanni. Jako niepodległe państwo Asyria zaczęła odradzać się dopiero w poł. XIV w. p.n.e. za czasów panowania Aszur-uballita I. Następcy Aszuruballita I rozszerzyli panowanie asyryjskie aż po Eufrat, wyprawiali się do Babilonii, jak również na Wyżynę Armeńską. Pod koniec II tys. p.n.e. wraz z napływem koczowniczych Aramejczyków nastały dla Asyrii ciemne wieki. Władcą asyryjskim, który rozpoczął długi okres wychodzenia Asyrii z okresu słabości był Aszur-dan II (934-912 p.n.e.). Jeden z kolejnych władców, Aszurnasirpal II (883-859 p.n.e.), drogą militarnych podbojów otworzył swoim następcom drogę do Syrii i Morza Śródziemnego. Większość wypraw Salmanasara III (858-824 p.n.e.) – następcy Aszurnasirpala II – skierowana była właśnie w stronę Syrii, choć armia asyryjska wyprawiała się tez do Cylicji, Babilonii, a także kraju Nairi w okolicach jeziora Wan. Po śmierci Salmanasara III nastąpił trwający pół wieku okres słabości i wojen domowych. Dominującą pozycję Asyrii na Bliskim Wschodzie przywrócił Tiglat-Pileser III (744-727 p.n.e.) – król reformator. Pokonał on swoich wrogów, koronował się na władcę Babilonii, ustanowił kontrolę nad Syrią. Podstawą jego sukcesów były gruntowne reformy wewnątrz państwa oraz powołanie armii zawodowej. Kolejnym wybitnym władcą asyryjskim był Sargon II (721-705 p.n.e.). Kontynuował on ekspansję asyryjską na zachód (umocnienie kontroli nad Syrią i podbój Palestyny), południe (zmusił do ucieczki króla Babilonii Marduk-apla-iddinę II i koronował się na króla Babilonu) i północ (w ósmym roku panowania wyprawił się przeciwko państwu Urartu, zdobył i złupił wiele miast, wywiózł do Asyrii posąg Haldiego – boga Urartyjczyków). Pod koniec rządów Sargona II Asyria panowała nad znacznym obszarem Bliskiego Wschodu. Imperium Asyryjskie rozciągało się od granic Egiptu i wybrzeża Morza Śródziemnego po góry Zagros na wschodzie i od gór Taurus po Zatokę Perską. Następca Sargona II, Sennacheryb (704-681 p.n.e.), kontynuował – choć z mniejszymi sukcesami – politykę podbojów swego ojca. Mając dość ciągłych buntów w Babilonii zdecydował się na radykalne posunięcie, którego nie dopuścił się żaden z jego poprzedników: splądrował i spalił okryte sławą święte miasto Babilon, niszcząc posągi bogów, świątynie i pałace. Po śmierci Sennacheryba – zasztyletowanego przez swego syna – doszło do konfliktu o sukcesję. Ostatecznie na tronie zasiadł jego najmłodszy syn – Asarhaddon (680-669 p.n.e.), który panowanie swe rozpoczął od pobożnego uczynku mającego być zadośćuczynieniem za grzech ojca – odbudowy Babilonu. Wielokrotnie wyprawiać się musiał do Syrii i Palestyny, by tłumić wybuchające tam wciąż rewolty. Na północnych i wschodnich granicach imperium z sukcesami odpierał ataki Scytów i Kimmeriów – koczowniczych plemion, które przywędrowały w VIII i VII w. p.n.e. z nadczarnomorskich stepów. Największym sukcesem militarnym Asarhaddona było jednak przekroczenie granicy Egiptu i zdobycie jego stolicy – Memfis. Było to jednak zwycięstwo krótkotrwałe, gduż już po dwóch latach udało się Egipcjanom odzyskać utracone terytorium. Po śmierci Asarhaddona na tronie asyryjskim w Niniwie zasiadł jego syn Aszurbanipal (668-627 p.n.e.). Udało mu się odzyskać kontrolę nad Egiptem, a armia asyryjska dotarła do Teb. Przez następnych kilka lat Aszurbanipal uwikłany był w konflikty na południu Mezopotamii: z Elamem i Babilonią. Walcząc z Elamem udało mu się odnieść wielkie zwycięstwo – spustoszył cały kraj, a stolica Elamu Suza została zdobyta i złupiona. Do kolejnego konfliktu doszło w Babilonii. Zasiadający na tronie Babilonu brat Aszurbanipala, Szamasz-szuma-ukin, zerwał z polityką lojalności wobec brata i nawoływał do zawiązania koalicji przeciw Asyrii. Po kilku latach wojny oblężony w swym pałacu Szamasz-szuma-ukin zginął w płomieniach. Za panowania Aszurbanipala imperium osiągnęło szczyt sukcesów, a zarazem zaczęło zbliżać się do klęski i upadku. Kolos asyryjski stał bowiem na glinianych nogach: ciągłe wojny, bunty w prowincjach, spory sukcesyjne i wojny domowe bardzo osłabiły państwo. Śmierć Aszurbanipala w 627 r. p.n.e. pociągnęła za sobą zamieszki. Koncentracja armii asyryjskiej na froncie egipskim osłabiła wschodnią granicę imperium, za którą wyrósł groźny przeciwnik Asyrii – państwo Medów. W 614 r. p.n.e. armia Medów prowadzona przez Kyaksaresa najechała Asyrię i zniszczyła Aszur. W 612 r. p.n.e. pod naciskiem sprzymierzonych wojsk medyjskich i babilońskich upadła Niniwa. Armia pod dowództwem Aszuruballita II wycofała się do Harranu, gdzie wygasł ostatni opór asyryjski. Schedę po Imperium Asyryjskim przejęli Babilończycy i Medowie, zaczynając nowy rozdział w historii starożytnego Bliskiego Wschodu.

    Afryka Północna – region Afryki, obejmujący północną część kontynentu. Zazwyczaj do krajów Afryki Północnej zalicza się:Germania – nazwa nadana przez starożytnych Rzymian ziemiom na wschód od Renu i na północ od górnego i środkowego Dunaju. Obszary te były zamieszkane przez Germanów, a także inne niegermańskie ludy.

    Achemenidzi[]

    Największy zasięg terytorialny państwa Achemenidów
     Osobny artykuł: Achemenidzi.

    Po upadku Asyrii Bliski Wschód stał się areną rywalizacji trzech mocarstw, Babilonii, Medii i Egiptu XXVI dynastii, przy czym zwycięstwo pod Karkemisz pozwoliło Nabuchodonozorowi II (605 – 562 p.n.e.) na zachowanie dla siebie większości asyryjskiego imperium. Po jego śmierci państwo Chaldejczyków osłabło jednak, a do decydujących dla przyszłości regionu wydarzeń doszło w Medii, gdzie Cyrus (559 – 529 p.n.e.), pochodzący z panującego nad Persami rodu Achemenidów, w roku 550 p.n.e. obalił króla Astyagesa (585 – 550 p.n.e.) i przejął jego państwo. W roku 546 p.n.e. podbił on Lidię, a w roku 539 p.n.e. wykorzystując niepopularność króla Nabonida (556 – 539 p.n.e.) zajął Babilonię. W ten sposób, podbijając później także znaczną część Azji Środkowej, Cyrus "ufundował najrozleglejsze imperium jakie do tej pory widział świat" Syn Cyrusa, Kambyzes (529 – 522 p.n.e.), do zdobyczy ojca w roku 525 p.n.e. dodał jeszcze Egipt, a szczyt potęgi Achemenidzi osiągnęli za panowania Dariusza (522 – 486 p.n.e.). Zreformował on administrację i sądownictwo, przeprowadził unifikację miar i wag, uporządkował system podatkowy i próbował zaprowadzić ład w systemie monetarnym. Ekspansję Persów zahamowały dopiero niepomyślne wojny z Grekami na Zachodzie. Za panowania Kserksesa I (486 – 465 p.n.e.) rozpoczął się powolny schyłek imperium Achemenidów, którego przyczyną nie była jednak przegrana wojna z Grekami, lecz kryzys wewnętrzny. Stopniowo coraz większą rolę w rządzeniu zaczął odgrywać harem, co nie sprzyjało racjonalnej polityce. Jednocześnie polityka tezauryzacji pieniądza i jego wypływ za granicę doprowadziła do braku monety, co wywołało poważną deflację. W IV w. p.n.e. państwo perskie jest już ogarnięte kryzysem gospodarczym. Za pomocą swojego złota Achemenidzi byli jeszcze w stanie wpłynąć na wynik wojny peloponeskiej, w której poparli Spartę, a następnie tę samą Spartę pokonać przy pomocy innych państw greckich i w 386 p.n.e. odzyskać zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej. Niemniej w 404 p.n.e. od imperium odpadł zbuntowany Egipt i zaczęły wstrząsać nim bunty kolejnych ludów i satrapów. Wszystkie zostały ostatecznie stłumione, a w roku 343 p.n.e. Artakserkses III (359 – 336 p.n.e.) odzyskał także Egipt. Jednak państwo Achemenidów wyszło z nich bardzo osłabione i uległo militarnemu geniuszowi króla Macedonii Aleksandra (336 – 323 p.n.e.), który w ciągu czterech lat pokonał główne siły perskie i w 330 p.n.e. doprowadził do śmierci ostatniego Achemenidy, Dariusza III (336 – 330 p.n.e.). Jednym z powodów dla których Achemenidzi byli zdolni do dwustoletniego panowania nad wieloma ludami i kulturami była względna tolerancja dla odmiennych zwyczajów i wierzeń, choć zmniejszała się ona wraz z odchodzeniem od tradycyjnej religii irańskiej na rzecz monoteistycznego zaratusztrianizmu. Imperium dzieliło się na satrapie, których namiestnicy cieszyli się duża dozą niezależności. Rolę lingua franca ogromnego państwa pełnił język aramejski, chyba najczęściej używany przez administrację.

    Ekwowie (starogrecki Αἴκουοι lub Αἴκοι, łac. Aequi) – starożytny lud italski żyjący w górzystym środkowym regionie Półwyspu Apenińskiego, na północnym wschodzie od Lacjum i w Środkowych Apeninach, na południe od dzisiejszej miejscowości Rieti i na północ od jeziora Fucine. Istnieli już zanim powstał Rzym. Około 500 roku p.n.e. Ekwowie rozprzestrzenili się na zachód, stanowiąc zagrożenie dla Rzymu i Lacjum. Długo walczyli z Rzymianami o niepodległość, jednak w rezultacie zostali przez nich podbici (od około 430 r. p.n.e. do 300 r. p.n.e. odbywał się proces romanizacji). Ich tereny zwane Ekwium - stały się koloniami rzymskimi.Amoryci (sum. MAR.TU, akad. Amurru) – lud semicki, pokrewny Kananejczykom, który na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. opanował większość Mezopotamii i rozległe obszary Syrii. Spowodowali oni upadek sumero-akadyjskiego państwa III dynastii z Ur, tworząc na jego gruzach szereg zwalczających się państewek, z których ostatecznie zwycięzcą okazał się Babilon Hammurabiego. Amoryci przejęli kulturę sumero-akadyjską i stworzyli podstawy państw babilońskiego i asyryjskiego.

    Partowie[]

    Królestwo Partów
     Osobny artykuł: Królestwo Partów.

    "Nie było głębszej cezury w pięciu tysiącach lat historii Bliskiego i Środkowego Wschodu niż podbój Aleksandra Wielkiego i każdy archeologiczny obiekt, który został stworzony po tym czasie, nosi na sobie znamię hellenizmu". Odnosi się to w szczególności do sztuki i mennictwa, jednak w sferze polityki dziedzictwo hellenizmu było mniej trwałe, i ostatecznie ograniczyło się do terytoriów na zachód od Eufratu (zobacz też poniżej epoka hellenistyczna). Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. jego państwo rozpadło się. Wschodnie prowincje dawnego imperium Achemenidów opanowali Seleucydzi, jednak już w połowie III w. p.n.e. ich państwo zaczęło ulegać dezintegracji. W Baktrii powstało hellenistyczne Królestwo Greko-Baktryjskie, a satrapię Partii zajęli wschodnioirańscy koczownicy, Parnowie. Od Partii Parnowie zaczęli się nazywać Partami, i pod taką nazwą przeszli do historii. Udało im się obronić swoją niezależność przed Seleucydami i Mitrydates I (171 -138 p.n.e.) wykorzystał ich osłabienie oraz rozpad monarchii Greków Baktryjskich i zjednoczył pod swoją władzą większość ziem irańskich oraz Mezopotamię. Władzy Partów rzucili jednak wyzwanie koczownicy ze wschodu. Fraates II (138 – 128 p.n.e.) zginął w walce z Sakami, a Artabanus I (138 – 124 p.n.e.) w walce z Yuezhi. Dopiero Mitrydates II ustabilizował wschodnią granicę, ostatecznie opanował Mezopotamię, oraz osadził na tronie Armenii Tigranesa II. Po śmierci Mitrydatesa nastąpił okres chaosu – pierwszym królem o silniejszej władzy był dopiero Orodes II (57- 37 p.n.e.). W roku 53 p.n.e. jego armia zadała Rzymianom druzgocącą klęskę w bitwie pod Carrhae, co rozpoczęło trwającą niemal trzy stulecia rywalizację dwóch mocarstw. Pewien kompromis osiągnięto za Wologazesa I (51- ok. 78 n.e.), kiedy jego brat Tiridates I (54 – 59, 62 – 72) został królem Armenii, formalnie uznając jednak zwierzchność Rzymu. Po śmierci Wologazesa królestwo Partów było wstrząsane ciągłymi walkami pretendentów do władzy, tak że nie było w stanie przeciwstawić się inwazjom Rzymian – w latach 114, 197 i 216 zajmowali oni nawet stolicę, Ktezyfon. Państwo Partów miało charakter na poły feudalny, ze stosunkowo słabą władzą centralną. Obejmowało liczne satrapie, wolne miasta oraz zależne księstwa i królestwa uznające zwierzchnictwo dynastii Arsacydów, tytułujących się, wzorem Achemenidów, Wielkimi Królami i Królami Królów. Ponadto Partowie musieli prowadzić wojnę na dwa fronty, ciągle zagrożeni przez koczowników ze wschodu. Paradoksalnie, za Partów, przynajmniej we wczesnym okresie ich panowania, nastąpił proces hellenizacji mający głębszy charakter niż za Seleucydów, czego świadectwem był tytuł filohellena wybijany na monetach ich władców. Począwszy jednak od I wieku naszej ery trend ten uległ odwróceniu, na rzecz kultywowania tradycji czysto irańskich. W sferze gospodarczej ważnym wydarzeniem okresu partyjskiego był początek funkcjonowania jedwabnego szlaku, zaś w sferze religijnej rozwój instytucji zaratusztriańskich, przy generalnie tolerancyjnej polityce wobec różnych religii. W roku 220 jeden z wasali Arsacydów, władca Farsu Ardaszir, zbuntował się przeciwko nim, wykorzystując wyczerpanie kolejną wojną domową i wojną z Rzymem. W 224 roku pokonał on i zabił ostatniego króla Partów Artabanusa IV (213 – 224), tym samym zakładając fundament pod nową dynastię Sasanidów.

    Sztuka – dziedzina działalności ludzkiej uprawiana przez artystów. Nie istnieje jedna spójna, ogólnie przyjęta definicja sztuki, gdyż jej granice są redefiniowane w sposób ciągły, w każdej chwili może pojawić się dzieło, które w arbitralnie przyjętej, domkniętej definicji się nie mieści. Sztuka spełnia rozmaite funkcje, m.in. estetyczne, społeczne, dydaktyczne, terapeutyczne, jednak nie stanowią one o jej istocie.Zatoka Perska (per. خليج فارس – Chalidż-e Fars, arab. الخليج العربي – Al-Chalidż al-Arabi) – zatoka Morza Arabskiego, wcinająca się między Półwysep Arabski a wybrzeże Iranu. Tradycyjnie nazywana jest zatoką, ale ze względu na jej powierzchnię (233 000 km²) można by ją uznać także za morze śródlądowe. Z Morzem Arabskim połączona jest poprzez Cieśninę Ormuz i Zatokę Omańską.

    Sasanidzi[]

     Osobny artykuł: Sasanidzi.
    Imperium perskie za czasów Sasanidów: terytorium przez większość jego istnienia (ciemna zieleń) i zasięg krótkotrwałych największych zdobyczy (jasna zieleń)

    Na początku III wieku n.e. państwo Partów uległo poważnemu osłabieniu w wyniku ciężkich wojen z Rzymem. W 220 roku na terenie Farsu doszło do buntu – Ardaszir I wypowiedział posłuszeństwo Artabanowi IV, pokonał jego wojska (w 224) i przejął władzę, zapoczątkowując nową dynastię Sasanidów. Nowe państwo nawiązywało do tradycji Persji za rządów Achemenidów (przywrócono m.in. tytuł króla królów oraz inne instytucje perskie), dążyło do odzyskania dawnej świetności odrzucając tradycję grecką i wpływy rzymskie. W przeciwieństwie do Partów władcy z dynastii Sasanidów postawili na silną centralizację władzy, uprzywilejowaną pozycję uzyskał zaratusztrianizm, który później stał się właściwie religią państwową (zdarzały się prześladowania innych wyznań). Sasanidzi dysponowali silną armią i prowadzili ekspansywną politykę – już za Ardaszira I wybuchła wojna z Rzymem, a za jego następcy Szapura I Persom udało się wziąć do niewoli cesarza Waleriana (sytuację uratował Odenatus władca Palmyry, który wyparł Sasanidów). Po śmierci Szapura I (272) nastąpił okres zamętu spowodowany niepokojami religijnymi i walkami wewnątrz dynastii. Stabilizację przyniosły długie rządy Szapura II (309-379), który prowadził szereg udanych wojen z Rzymem oraz na wschodzie, poszerzając granicę państwa, jednak wraz z jego śmiercią nastąpił długotrwały kryzys trwający aż do VI wieku. W tym czasie trwały walki o władzę pomiędzy arystokracją, klerem i monarchią, władcy często ginęli w wyniku spisków. W drugiej połowie V wieku poważnym zagrożeniem stali się koczownicy z Azji ŚrodkowejHeftalici. W 531 roku władzę objął Chosrow I, który przeprowadził udane reformy (zapoczątkowane jeszcze przez poprzednika Kawada I) wojskowe, administracyjne i fiskalne. Pokonał Heftalitów, odparł niedawnych sprzymierzeńców – Turków i toczył zwycięskie wojny z Bizancjum. Za jego rządów państwo przeżywało także rozkwit kulturalny i gospodarczy. Jego wnuk Chosrow II rozpoczął w 602 długotrwałą wojnę z Bizancjum, w czasie której Sasanidzi zajęli Syrię, Palestynę i Egipt, kilkakrotnie zagrozili samemu Konstantynopolowi, jednak od 622 skuteczne działania cesarza Herakliusza przechyliły szalę zwycięstwa na stronę cesarstwa (pokój zawarto w 628 – Sasanidzi wycofali się z zajętych terytoriów). Chosrow II został obalony i zamordowany, wybuchła wojna domowa, w wyniku której na tronie zasiadł ośmioletni Jezdegerd III. Zdezorganizowany i wyczerpany wojnami kraj stał się łatwym łupem dla zjednoczonych przez Mahometa Arabów, którzy w kilku bitwach pokonali Sasanidów (król zginął w 651 roku) i przejęli władzę w państwie.

    Mitraizm – kult solarnego boga Mitry; był kultem misteryjnym znanym początkowo w Azji Przedniej, później rozprzestrzenił się na całe cesarstwo rzymskie.Kryzys III wieku – szereg wydarzeń politycznych, militarnych, gospodarczych, i społecznych w dziejach cesarstwa rzymskiego, które miały miejsce między zamordowaniem cesarza Aleksandra Sewera w roku 235 a objęciem władzy przez Dioklecjana w roku 284.

    Osiągnięcia cywilizacyjne Persji Sasanidów miały ogromny wpływ na kształtującą się kulturę islamską.

    Grecja[]

     Osobny artykuł: Starożytna Grecja.

    Prehistoria[]

    W okresie kończącym ostatnie zlodowacenie (ok. 12 tys. lat p.n.e.) odnajdujemy w Grecji, czyli w południowej części półwyspu Bałkańskiego, ślady łowców-zbieraczy. W neolicie (od 6500 p.n.e.) pojawiają się pierwsze ślady uprawy roślin i hodowli zwierząt, umiejętności być może przyniesionych z zachodniej Anatolii, gdyż znanych już wcześniej na Bliskim Wschodzie. Od początku III tysiąclecia p.n.e. w Grecji zaczynają rozpowszechniać się narzędzia produkowane z brązu, cywilizacja (tzw. wczesnego okresu helladzkiego) staje się bardziej zaawansowana (pozostając jednak w tyle za współczesnymi jej kulturami Bliskiego Wschodu). W tym samym okresie na wyspach Cykladach rozwijała się tzw. kultura cykladzka, znana przede wszystkim z charakterystycznych figurek przedstawiających głównie kobiety. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. osiedla w Grecji zostają zniszczone, podobnie jak miało to miejsce w innych rejonach Europy w tym samym czasie. Historycy łączą te gwałtowne wydarzenia, jak i następujące potem półwiecze stagnacji (tzw. średni okres helladzki), z przybyciem do centralnej i południowej Grecji ludów posługujących się językiem należącym do grupy indoeuropejskich, wczesną formą języka greckiego. Na podstawie badań pozostałości kultury materialnej (ceramika), datę pojawienia się przybyszy przesuwa się czasami do ok. 1900 p.n.e., a według innej teorii nawet do 1600 p.n.e. Ślady językowe cywilizacji wczesnego okresu helladzkiego przetrwały w nazwach niektórych miejsc oraz zwierząt i roślin. Nowi mieszkańcy Grecji znali rolnictwo i hodowlę, ich społeczeństwo było patriarchalne, hierarchiczne, zorganizowane w klany i plemiona. Głównym bóstwem ich religii był potężny Zeus.

    Porządek joński to jeden z trzech podstawowych porządków architektonicznych występujących w architekturze starożytnej Grecji. Ma dwie odmiany: attycką i małoazjatycką, różniące się przede wszystkim detalami bazy i belkowania. Powstał w Azji Mniejszej na przełomie VII i VI w. p.n.e. pod wpływem budownictwa ludów Wschodu.Ur (sum. uri2/urim2(ŠEŠ.UNUG) lub uri5/urim5(ŠEŠ.AB)) – starożytne miasto w południowej Mezopotamii, w XXI w. p.n.e. stolica imperium III dynastii z Ur; obecnie stanowisko archeologiczne Tall al-Mukajjar w Iraku, położone ok. 15 mil (24 km) na południowy zachód od miasta Nasirijja; przez niektórych badaczy identyfikowane z Ur chaldejskim – biblijnym miastem Abrahama.

    Zastój cywilizacyjny (aczkolwiek nie całkowity) średniego okresu helladzkiego (trwającego do początków XVI wieku p.n.e.) był prawdopodobnie długim procesem przystosowawczym, kiedy to dwie kultury: rodzima i nowo-przybyła, stopniowo stapiały się w jedną, która w późnym okresie helladzkim, m.in. na skutek kontaktów z zaawansowaną cywilizacją Krety, a także z Bliskim Wschodem, wykształciła wysoką kulturę mykeńską.

    Nairi – asyryjska nazwa grupy plemion na terytorium starożytnego państwa Urartu. Określenie to funkcjonowało w XIII–XI wieku p.n.e. Niektóre obiekty geograficzne zachowały rdzeń "Nairi" także w późniejszych tekstach asyryjskich, na przykład jezioro Wan nazywane było "morzem krainy Nairi" – tâmtu ša mât Nairi. Niektórzy badacze pierwszej połowy XX wieku uznawali asyryjskie słowo "Nairi" za nazwę plemion huryckich. Tłumaczyłoby to pochodzenie Urartyjczyków od Hurytów. Badania lingwistyczne, prowadzone w drugiej połowie XX wieku, wykazały, że języki urartyjski i hurycki są ze sobą spokrewnione, co potwierdziło dotychczasową teorię. Niewielka ilość odkrytych źródel pisanych nie pozwala na jednoznaczne określenie składu etnicznego plemion Nairi oraz zasięgu terytorialnego obszaru, który zamieszkiwały.Cesarstwo zachodniorzymskie – zachodnia część cesarstwa rzymskiego, rządzona przez osobnego cesarza (lub cesarzy) od czasu utworzenia tetrarchii w 285 roku, formalnie niezależna od cześci wschodniej po śmierci cesarza Teodozjusza I w 395. Obejmowała Italię, Galię, Hiszpanię, Brytanię, Dalmację i część Afryki Północnej na zachód od Cyrenajki. W V wieku cesarstwo zachodniorzymskie przeżywało trudności związane z najazdami ludów barbarzyńskich i rozkładem struktur państwowych, co doprowadziło do upadku państwa w 476 roku.

    Cywilizacja minojska i mykeńska[]

     Osobne artykuły: Kultura minojskaKultura mykeńska.
    Malowidła ścienne z ruin pałacu w Knossos

    Cywilizacja minojska rozwijająca się na wyspie Krecie, weszła w szczytową fazę rozwoju z końcem III tysiąclecia p.n.e. Wtedy powstały ośrodki miejskie (najbardziej znane jest Knossos) z charakterystycznymi dużymi pałacami, pełniącymi rolę centrów życia społecznego, politycznego, gospodarczego oraz prawdopodobnie religijnego. Ok. 1700 p.n.e. pałace zostały zniszczone na skutek trzęsienia ziemi bądź najazdu, jednak szybko je odbudowano, większe i wzbogacone o duże freski. Podstawą bogactwa Krety był handel, zarówno wewnętrzny, jak i z ludami wschodniej części Morza Śródziemnego. Społeczeństwo podzielone było na klasy społeczne, istniało niewolnictwo. Na Krecie powstały hieroglificzne systemy pisma (m.in. do dziś w większości nie rozszyfrowane pismo linearne A). Sztuka minojska wykazuje wpływy egipskie i lewantyńskie, jednak rozwinęła unikalne cechy, zachowały się m.in. charakterystyczne kolorowe freski. Wysoka kultura Krety emanowała na sąsiednie obszary, jej wpływy są szczególnie widoczne na wyspach Morza Egejskiego, wybrzeżach Azji Mniejszej, a także w Grecji.

    Aszur-uballit II (akad. Aššur-uballiṭ, tłum. „bóg Aszur ożywił/obdarzył życiem”) – ostatni król Asyrii. Generał, który po śmierci Sin-szar-iszkuna w 612 roku p.n.e. kontynuował walkę o ocalenie resztek państwa asyryjskiego w oparciu o Egipt, w zamian za Syrię, Fenicję i Judę.Soczewica jadalna (Lens culinaris Medik.) – gatunek rośliny jednorocznej lub dwuletniej z rodziny bobowatych. Rodzime obszary jego występowania to Grecja, Azja Zachodnia, Azja Środkowa, Kaukaz, Pakistan. Jest uprawiany w wielu krajach świata. W Polsce jest uprawiany, czasami (rzadko) dziczejący (efemerofit).

    W XVI wieku p.n.e. w Grecji kontynentalnej uformowała się kultura nazwana od jednego z ważniejszych ośrodków mykeńską. Mykeńczycy (niekiedy identyfikowani z występującymi u Homera Achajami) byli wojowniczym ludem, podboje i piractwo stanowiło część źródeł ich dochodów. Między 1500 a 1450 p.n.e. podbili minojską Kretę i z Knossos władali większością wyspy, jednak ok. 1375 p.n.e. pałac w Knossos został zniszczony, a mykeńska teraz wyspa straciła na znaczeniu. Mykeńczycy przejęli od Kreteńczyków część kultury, religii oraz pismo w zmienionej formie (tzw. pismo linearne B). W (XIV wieku p.n.e.) w Grecji pojawiły się nowe, bogate pałace, wzorowane na minojskich, aczkolwiek mniejsze i lepiej ufortyfikowane. Trwający do końca XIII wieku p.n.e. okres, to szczyt rozwoju cywilizacji mykeńskiej. Rozwinęła handel śródziemnomorski sięgający na zachodzie Sardynii, ślady osadnictwa znajdowane są na azjatyckim wybrzeżu Morza Egejskiego oraz na wyspach m.in.Rodos i Cyprze. W XII wieku p.n.e. nastąpił kres mykeńskiej cywilizacji, wiele jej ośrodków zostało zniszczonych, zniknęły wytwory jej kultury. Przyczyny tych zdarzeń są nadal przedmiotem debaty naukowej, jednak dwie teorie wymieniane są najczęściej: najazd (Ludów Morza lub Dorów) albo problemy wewnętrzne skutkujące gwałtownymi przemianami społecznymi. Grecja weszła w okres swojej historii zwany Ciemnymi Wiekami charakteryzujący się ogólną zapaścią cywilizacyjną, zmniejszeniem populacji, zanikiem używania pisma i niewielką ilością znalezisk archeologicznych z tej epoki.

    Ramzes III – faraon, władca starożytnego Egiptu z XX dynastii, z okresu Nowego Państwa. Syn Setnachta i królowej TiymerenIset (Teje ukochana przez Izydę). Panował prawdopodobnie w latach 1183–1152 p.n.e. (lub 1187/1186–1156/1155 p.n.e.). Wstąpił na tron w dniu III Szemu 26 dniu. Według papirusu Harris I, panował 31 lat i 41 dni. Ramzes III od początku swego panowania naśladował swego wielkiego imiennika, Ramzesa II. Przejawiało się to w tytulaturze jaką przyjął, w nadawaniu swym synom imion synów Ramzesa II, dążeniu do dorównania Ramzesowi II w przedsięwzięciach budowlanych oraz akcjach militarnych.Asarhaddon, właśc. Aszur-aha-iddina (akad. Aššur-aha-iddina, biblijny Asarhaddon) – król Asyrii z dynastii Sargonidów, syn Sennacheryba; panował w latach 680-669 p.n.e.

    Okres archaiczny[]

    Waza z lat 560-550 p.n.e. przedstawiająca walczących hoplitów

    W VIII wieku p.n.e. proces odradzania się greckiej cywilizacji znacznie przyspieszył. Wzrost populacji doprowadził do ponownego zasiedlenia dawnych ośrodków, rozrostu istniejących i zakładania nowych. Charakterystyka geograficzna większości obszaru Grecji doprowadziła do kształtowania się (także poprzez synojkizm) miast-państw – poleis, obejmujących ośrodek miejski wraz z przylegającymi obszarami. Z biegiem czasu zmienia się forma władzy, lokalnych królów zastępują oligarchie, później następuje wiek tyranów, podczas którego licznymi poleis rządzili samozwańcy, zwykle dzięki szerokiemu poparciu ludności. Pod koniec okresu archaicznego pojawia się demokracja, forma rządów dopuszczająca do decydowania o losach polis szerszą grupę jej obywateli. Wykształca się charakterystyczna forma organizacji armii – wolni obywatele polis tworzą ciężkozbrojną piechotę (pojedynczy żołnierz zwany jest hoplitą), walczącą w zwartej formacji zwanej falangą. Okres archaiczny jest widownią wielu walk pomiędzy poszczególnymi polis, na potęgi wyrastają Ateny, Sparta, także Korynt i Teby.

    Arzawa – nazwa regionu lub królestwa w zachodniej Anatolii. W II tysiącleciu p.n.e. zachodni sąsiad państwa Hetytów. Po upadku Hetytów znana jako Lidia.Kyaksares (Cyaxares, Hvakhshathra, staropers.: Uwachszatra, akad.: Umakisztar) – władca państwa Medów (625–585 p.n.e.). Jego synem był Astyages – ostatni władca Medów.

    VIII wiek p.n.e. to także początki procesu osiedlania się Greków na nowych terenach – tzw. Wielkiej kolonizacji. W całym basenie Morza Śródziemnego (i Czarnego) powstają nowe osiedla, zwykle niezależne, ale zachowujące polityczne i handlowe więzi z macierzystym polis. Niektóre z nich jak np. Syrakuzy czy Tarent, stały się ważnymi ośrodkami greckiej cywilizacji. Kształtują się instytucje panhelleńskie, wspólne dla wszystkich Greków: wyrocznia w świątyni Apollina w Delfach ściąga pielgrzymów ze wszystkich poleis, od 776 p.n.e. co cztery lata organizowane są igrzyska w Olimpii, od VI wieku p.n.e. podobne imprezy odbywają się także w trzech innym miastach.

    Pergamon, Królestwo Pergamońskie (też Pergameńskie) – państwo hellenistyczne w zachodniej części Azji Mniejszej ze stolicą w mieście Pergamon, istniejące w latach 283-133 p.n.e. i rządzone przez dynastię Attalidów. Od około 236 p.n.e. było królestwem rządzonym przez króla (basileusa).Sycylia (wł., łac. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 710 km²), leżąca na południowy zachód od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska. Zamieszkuje ją około 5 milionów mieszkańców.

    Sztuka staje się bardziej wyrafinowana, otwiera się na wpływy fenickie i asyryjskie – pojawiają się m.in. charakterystyczne zdobione naczynia ceramiczne, wzorowane na egipskich rzeźby kurosów, a w dziedzinie architektury kamienne świątynie otoczone kolumnadą. Wprawdzie pismo mykeńskie zostało utracone, ale Grecy adaptują na potrzeby swojego języka alfabet fenicki – pojawiają się źródła pisane. Na początku okresu archaicznego spisane zostają, krążące do tej pory jako poezja śpiewana, dwa wielkie eposy przypisywane Homerowi: Iliada i Odyseja. W VI wieku p.n.e. w Jonii pojawiają się próby naukowego wyjaśnienia rzeczywistości – tzw. presokratycy dają początek greckiej nauce i filozofii.

    Półwysep Bałkański (Bałkany) – półwysep położony w południowo-wschodniej części Europy. Jego granice wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski Kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu, np. linia prosta styczna do brzegów Adriatyku i Morza Czarnego, a także linia łącząca Triest z Odesą.Ajschylos, Aischylos z Eleusis, Eschyl (gr. Αἰσχύλος Aischýlos), (ur. 525 p.n.e. w Eleusis, zm. 456 p.n.e. na Sycylii) – jeden z najwybitniejszych (obok Sofoklesa i Eurypidesa) tragików ateńskich, powszechnie uważany za rzeczywistego twórcę tragedii greckiej - wprowadził na scenę drugiego aktora, przyczynił się do rozwoju dialogu i akcji scenicznej, ograniczył rolę chóru, wprowadził do tragedii akcję dziejącą się poza sceną.

    Okres klasyczny[]

    Partenon – świątynia Ateny na Akropolu

    Początek V wieku p.n.e. przyniósł Grecji konflikt z potężnym imperium perskim. W 499 p.n.e. poleis Jonii na czele z Miletem zbuntowały się przeciwko perskiej władzy, otrzymały pomoc od Aten, ale w 494 p.n.e. powstanie upadło. Dariusz I postanowił ukarać Greków z Europy, lecz wysłana przez niego armia poniosła spektakularną klęskę pod Maratonem w 490 p.n.e. Syn Dariusza, Kserkses I, ponowił próbę zdobycia Grecji w 480 p.n.e., ale jego flota doznała porażki pod Salaminą, a armia lądowa przegrała pod Platejami z połączonymi siłami Aten i Sparty. Po wyeliminowaniu zagrożenia ze strony Persji rozpoczął się w Grecji okres dążeń poszczególnych poleis do hegemonii – dominacji nad jak największą liczbą innych miast. Atenom, potędze morskiej i handlowej, udało się skupić wiele poleis w kontrolowanym przez siebie Związku Morskim (powstałym w 478 p.n.e.) i tym samym wydatnie umocnić swoją pozycję polityczną, militarną i ekonomiczną (największy rozkwit przeżywały za rządów Peryklesa). To doprowadziło do konfliktu z kierującą Związkiem Peloponeskim Spartą. Wybuchły dwie wojny peloponeskie (w latach 459-446 p.n.e. i 431-404 p.n.e.), z których druga zakończyła się zwycięstwem Sparty (przy wsparciu Persów) i uzyskaniem przez nią hegemonii. Jednak już kilka lat później wojna koryncka (395-387 p.n.e.) osłabiła jej pozycję (pozwoliła także Persom ponownie odzyskać kontrolę nad Jonią), a porażka pod Leuktrami w 371 p.n.e. z Tebami zepchnęła Spartę do drugorzędnej roli. Druga połowa IV wieku p.n.e. to stopniowy wzrost znaczenia zreformowanej przez Filipa II Macedonii, uwieńczony pokonaniem w 338 p.n.e. pod Cheroneją połączonych sił Aten i Teb. Utworzony potem przez Filipa Związek Koryncki, zrzeszający zdecydowaną większość poleis (poza Spartą), był w rzeczywistości narzędziem macedońskiej dominacji w Grecji. Śmierć Filipa w 336 p.n.e. wywołała bunt w Grecji, szybko jednak uśmierzony przez jego syna Aleksandra, który następnie w 334 p.n.e. rozpoczął wojnę z Persją, zakończoną całkowitym podbojem ogromnego imperium Achemenidów (oraz Egiptu i części Indii). Śmierć Aleksandra, nazwanego Wielkim, w 323 p.n.e. pozostawiła rozległe państwo bez wyraźnego następcy.

    Grupa Laokoona – starożytna rzeźba, będąca według części badaczy dziełem greckim z okresu hellenistycznego, według innych – rzymską kopią hellenistycznego oryginału. W związku z tymi wątpliwościami datowanie dzieła jest różne i rozciąga się między II wiekiem p.n.e. a I wiekiem n.e. Istnieje także hipoteza, uznająca Grupę Laokoona za fałszerstwo autorstwa Michała Anioła. Obecnie rzeźba znajduje się w Muzeach Watykańskich (Museo Pio-Clementino).Wandalowie – grupa plemion wschodniogermańskich, zamieszkująca przed Wielką wędrówką ludów Europę Środkową (dzielili się na Silingów i Hasdingów, część badaczy jako wandalskie zalicza też plemiona Wiktofalów, Lakringów i Hariów). W noc sylwestrową 406 roku wraz ze Swebami i Alanami przekroczyli zamarznięty Ren w pobliżu Moguncji, po czym przez trzy lata pustoszyli Galię. W trakcie dalszej wędrówki po Cesarstwie dotarli do Północnej Afryki, gdzie po zdobyciu Kartaginy założyli swoje własne państwo (439 r.). Przetrwało ono sto lat i zostało ostatecznie podbite przez Cesarstwo Bizantyńskie w latach 533-534.

    Okres klasyczny uznawany jest za szczytową fazę rozwoju politycznego, duchowego i materialnego starożytnych Greków. Już u progu tego okresu w większości znaczących poleis panowały formy rządów angażujące w sprawowanie władzy mniejszą (oligarchia) lub większą (demokracja) grupę obywateli (choć monarchia przetrwała na peryferiach greckiego świata, czy też w Sparcie). Prowadzone wojny zmieniły charakter z lokalnych konfliktów na wielkoskalowe starcia między koalicjami wielu miast, lub z wrogiem zewnętrznym. Wprawdzie podstawą armii pozostał obywatel polis – hoplita walczący w szyku falangi, ale zaszły zmiany w taktyce (zwłaszcza w IV wieku p.n.e.), zaczęli także pojawiać się najemnicy (zaciągani np. przez bogate Ateny). Nadal trwała kolonizacja, choć na mniejszą skalę niż w okresie archaicznym. Znacząco rozwinęła się sztuka, głównym jej ośrodkiem w świecie greckim stały się Ateny. W architekturze szeroko stosowano porządek joński (m.in. w budowlach powstałych na Akropolu w Atenach), później koryncki, budowle stały się bardziej monumentalne, powstały pierwsze kamienne teatry. Rzeźby (i płaskorzeźby) zyskały na realizmie, dynamice przedstawianych scen i postaci, poziomie szczegółowości. Rozwinęło się malarstwo, a pod jego wpływem sztuka mozaikarska. Rozkwit przeżywała literatura szczególnie poezja i dramat (Ajschylos, Eurypides, Sofokles), także historiografia (Herodot, Tukidydes, Ksenofont).

    Bitwa pod Platejami – starcie zbrojne, które miało miejsce podczas drugiej wojny perskiej (480–449 p.n.e.) w 479 p.n.e.Bułgarzy – naród z grupy południowych Słowian, zamieszkujący głównie Bułgarię, w mniejszej liczbie także Macedonię, Grecję, Ukrainę i Mołdawię.

    Okres hellenistyczny[]

    Grupa Laokoona – rzeźba z okresu hellenistycznego
     Osobny artykuł: Epoka hellenistyczna.

    Do walki o podział schedy po Aleksandrze Wielkim stanęli jego dowódcy – tzw. diadochowie. Po ponad czterdziestu latach wojen wyłoniły się trzy większe państwa, które bez większych zmian miały przetrwać następny wiek:

    Pięciu dobrych cesarzy to władcy imperium rzymskiego, którzy panowali w latach 96-180. Byli to w kolejności chronologicznej:Purpura (z łac purpura, z gr. πορφύρα (porphyra)) – naturalny barwnik o zakresie barw od intensywnie czerwonego do fioletu, także w głębokich odcieniach zbliżonych do barwy śliwki czy do koloru granatowego. Uzyskiwany był z żyjących w Morzu Śródziemnym mięczaków z gatunków (łac.) Purpura haemastoma oraz Murex trunculus (szkarłatniki i rozkolce). Jeden z najstarszych wymienianych w źródłach historycznych barwników. Także określenie barw odpowiadających tym, które można uzyskać z zastosowaniem tego barwnika. Potocznie w polszczyźnie purpurę kojarzy się z czerwienią, chociaż wiele jej odmian daleko odbiega od czystej czerwieni.
  • Macedonia, rządzona przez dynastę Antygonidów, kontrolująca Grecję
  • Egipt Ptolemeuszy
  • Imperium Seleucydów, rozciągające się w szczytowym okresie od Azji Mniejszej po granice Indii
  • Ukształtowanie się powyższego podziału politycznego (uzupełnionego później przez mniejsze państwa jak np. Pergamon czy Baktria) nie zakończyło konfliktów. Seleucydzi i Ptolemeusze stoczyli szereg wojen syryjskich o panowanie nad obszarem Lewantu. Antygonidzi rządzący Macedonią włączali się w niektóre z tych konfliktów, musieli także przez cały okres istnienia swojego państwa toczyć walki o kontrolę nad Grecją, gdzie z czasem powstały szersze organizacje polityczne: Związek Etolski i Związek Achajski. III wiek p.n.e. to wzrost potęgi Rzymu, który od końca tego stulecia zaczął ingerować w sprawy Grecji. Wieki II i I p.n.e. to dominacja Rzymu w wschodnim rejonie Morza Śródziemnego i stopniowe anektowanie poszczególnych państw hellenistycznych, zakończone w 30 p.n.e. przyłączeniem Egiptu. Wschodnie tereny imperium Seleucydów (wraz z Mezopotamią) wpadły w ręce Partów w II wieku p.n.e.

    Kodeks Hammurabiego − babiloński zbiór praw zredagowany i spisany w XVIII w. p.n.e. za panowania króla Hammurabiego, szóstego przedstawiciela I dynastii z Babilonu.Bitwa w lesie Teutoburskim (niem. Schlacht im Teutoburger Wald lub Varusschlacht również Hermannsschlacht) – bitwa stoczona jesienią 9 roku n.e. pomiędzy plemionami germańskimi pod wodzą Arminiusza, wodza ze szczepu Cherusków, a wciągnietymi w zasadzkę trzema legionami rzymskimi (XVII, XVIII, XIX) dowodzonymi przez Publiusza Kwinktyliusza Warusa.

    Charakterystyczną cechą epoki hellenistycznej było rozszerzenie się kultury Grecji klasycznej na obszary podbitej monarchii perskiej (w wyniku kolonizacji trwającej do połowy III wieku p.n.e.), jej zetknięcie się ze starszymi cywilizacjami Wschodu, pojawienie się nowych prądów w religii, filozofii i sztuce, rozwój nauki. Na znaczeniu zyskały nowe ośrodki miejskie takie jak Aleksandria, Antiochia czy Seleucja nad Tygrysem, rozpowszechniła się odmiana greki – koine.

    Ostrogoci, Goci wschodni lub Greutungowie (dosł. "ludzie stepu") – jedno z plemion germańskich. W 378 r. n.e. Ostrogoci wspomogli Wizygotów w bitwie pod Adrianopolem, w wyniku której zginął cesarz rzymski Walens. Nowy cesarz zgodził się na zamieszkanie przez Ostrogotów Dacji i Mezji pod warunkiem, że nie będą nękać Konstantynopola.Hodowla – zespół zabiegów i procesów w wytwarzanych sztucznie optymalnych warunkach dla rozwoju hodowanego zwierzęcia bądź rośliny, mający na celu otrzymanie w warunkach stworzonych przez człowieka organizmów żywych (np. doświadczalnych w nauce).

    Mimo upadku hellenistycznych organizmów państwowych, elementy kultury tego okresu przetrwały w Cesarstwie rzymskim i w państwie Partów.

    Rzym[]

     Osobny artykuł: Starożytny Rzym.

    Italia przedrzymska. Etruskowie[]

     Osobny artykuł: Etruskowie.
    Etruski sarkofag (późny VI wiek p.n.e.)

    Pierwotnie Italię zamieszkiwały prawdopodobnie ludy nieindoeuropejskie (być może ich potomkami byli żyjący później Ligurowie). W II tysiącleciu p.n.e. zaczęły pojawiać się plemiona mówiące językami indoeuropejskimi, głównie Italikowie (wśród których byli m.in. Latynowie, Sabinowie, Ekwowie, Wolskowie oraz Umbrowie i Samnici), ale także ludy ilirysjkie. Ich przybycie wiąże się zwykle z pojawieniem się na Półwyspie Apenińskim techniki produkcji brązu. Epoka żelaza rozpoczęła się w Italii na początku I tysiąclecia p.n.e. – był to także okres intensywnego przemieszczania się ludów oraz zmiany w ich obyczajach (rozpowszechnienie się palenia zwłok, zwłacza w północnej Italii i Lacjum). Przedstawiciele cywilizacji tego okresu żyli w grupach plemiennych, charakteryzujących się ustrojem rodowym typu patriarchalnego.

    Persowie – starożytny lud pochodzenia irańskiego, współcześnie zaś naród zamieszkujący głównie obszar Iranu (dawniej znanego jako Persja).Sparta (gr. Σπάρτη Spártē, Λακεδαίμων Lakedaímōn, Lacedemon) – starożytne miasto oraz terytorium polis w południowej Grecji, na półwyspie Peloponez, główny ośrodek miejski Lakonii.
    Europa około roku 220 p.n.e.

    W VIII wieku p.n.e. pojawiły się w Italii dwie wysoko rozwinięte cywilizacje: na południu półwyspu i na Sycylii swoje kolonie zakładały greckie poleis, w Etrurii rozwijały się miasta Etrusków, których największe znaczenie polityczne przypada na okres od połowy VII wieku p.n.e. do początku V wieku p.n.e. W tym czasie obszar ich panowania rozciągał się od podnóża Alp na północy do Kampanii na południu (panowali m.in. nad Lacjum i Rzymem), a silna flota w sojuszu z Kartaginą skutecznie walczyła o dominację na morzu z koloniami greckimi. Jednak w V wieku p.n.e. Etruskowie utracili przewagę morską nad Grekami, Samnici zajęli Kampanię, a na Nizinę Padańską wkroczyli Galowie. Spod etruskiego panowania wyzwolił się Rzym, który zaczął wyrastać na italską potęgę, stopniowo podporządkowując sobie tereny byłych zwierzchników i innych ludów półwyspu. Ostatnie wolne miasto Etrusków (Volsinii) zdobyli Rzymianie w 264 p.n.e. Etruskowie nie tworzyli scentralizowanego państwa, raczej sojusz wielu miast-państw rządzonych przez królów. Społeczeństwo było zróżnicowane klasowo, istniała arystokracja, mająca na swoich usługach niewolników oraz ludność zależną, zajmującą się uprawą roli w wielkich majątkach ziemskich. Kobiety posiadały stosunkowo (w porównaniu z Grecją i Rzymem) wysoką pozycję społeczną. Podstawą gospodarki było zaawansowane technicznie rolnictwo, etruskie narzędzia i wyroby z brązu znane były w całej Italii, na wysokim poziomie stała urbanistyka (będącą pod silnym wpływem greckim) i sztuka (m.in. realistyczne rzeźby z terakoty, rzeźba portretowa, sarkofagi). Oryginalna kultura Etrusków oraz elementy ich cywilizacji przetrwały upadek polityczny i odcisnęły wyraźny ślad na Rzymianach.

    Katarakta – rodzaj progu rzecznego zbudowanego ze skał bardzo odpornych na erozję, sąsiadujących ze skałami mniej odpornymi, wyżłobionymi głębiej przez rzekę. Na styku tych dwóch rodzajów skał powstaje rodzaj zapory pokonywanej przez wodę w gwałtowny sposób. Katarakty są tworzone zazwyczaj ze skał krystalicznych w obrębie zwartych koryt rzecznych (np. na Nilu, Huang He). Są poważnymi barierami w żegludze rzecznej i najczęściej bywają spławne jedynie w porze deszczowej. Termin ten używany jest najczęściej w odniesieniu do rzek Afryki.Kambyzes II (staroperskie Kanbuzhiya, zm. w lipcu 522 p.n.e.) – król Persji od 529 p.n.e., syn Cyrusa II Wielkiego, pochodził z dynastii Achemenidów.

    Republika rzymska[]

     Osobny artykuł: Republika rzymska.
    Obszar republiki rzymskiej za rządów Juliusza Cezara

    Opis historii Rzymu od Eneasza do założenia Rzymu przez Romulusa w 753 p.n.e., jaki znajdujemy u różnych autorów antycznych, traktowany jest obecnie wyłącznie jako legenda. Jednak późniejsze dzieje miasta – rządy królów, a zwłaszcza panowanie ostatnich trzech władców pochodzenia etruskiego – według współczesnych historyków mogło już rzeczywiście mieć miejsce. Według tradycji w roku 509/508 p.n.e. mieszkańcy wygnali ostatniego króla i w mieście wprowadzono ustrój republikański z konsulami jako najwyższymi urzędnikami, lecz niektórzy historycy przesuwają datę tego wydarzenia na pierwszą połowę V wieku p.n.e. W sferze politycznej niemal całe V i IV stulecie p.n.e. wypełnił konflikt między dwiema grupami społecznymi: patrycjuszami i plebejuszami. Plebejusze walczyli o dostęp do urzędów, prawo do użytkowania zdobycznej ziemi, ochronę przed wierzycielami i spisanie przyznanych praw – ich reprezentantem był trybun ludowy, patrycjusze z kolei pragnęli zachować jak najwięcej przywilejów dla siebie. Spora część plebejskich postulatów została spełniona przed początkiem III wieku p.n.e., mimo tego ustrój polityczny republiki przybrał raczej oligarchiczny charakter. Ogromną władzę w państwie skupił senat, a największe znaczenie uzyskali z biegiem czasu nobilowie.

    Tadmur (arab. تدمر, trb. Tadmur, trl. Tadmur, starożytna Palmyra) - miasto w Syrii, w muhafazie Hims. Według danych szacunkowych na rok 2010 liczy 61 465 mieszkańców.Aszurbanipal, Asurbanipal, właśc. Aszur-bani-apli (akad. Aššur-bāni-apli, tłum. "bóg Aszur jest twórcą syna pierworodnego"), w tradycji greckiej Sardanapal, w tradycji biblijnej Asnefar bądź Asnappar – król Asyrii z dynastii Sargonidów; syn Asarhaddona; założyciel słynnej biblioteki w Niniwie; panował w latach 669-631 p.n.e.; pomimo rozruchów wewnętrznych utrzymał państwo w granicach od Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego.

    Już od początków republiki Rzym toczył z okolicznymi ludami walki, które stopniowo doprowadziły do opanowania przez miasto nad Tybrem całej Italii. Pokonani zostali m.in. Etruskowie, Samnici i greckie poleis na Półwyspie Apenińskim (ostatni Tarent poddał się w 272 p.n.e.). Rzymianie konfiskowali podbitym ludom część ziemi i uzależniali stosując różne formy sojuszu lub zwierzchnictwa, a w strategicznych miejscach zakładali kolonie. W ten sposób powstała na terenie Italii (z wyłączeniem Niziny Padańskiej opanowanej przez Galów) luźna federacja państewek pod wyraźnym przewodnictwem Rzymu. W 264 p.n.e. republika wdała się w konflikt z potężną Kartaginą, byłą fenicką kolonią położoną na terenach dzisiejszej Tunezji, kontrolującą zachodnią część Morza Śródziemnego. Owocem starcia były trzy wojny punickie (ostatnia zakończyła się zniszczeniem Kartaginy w 146 p.n.e.) i opanowanie przez Rzym m.in. Sycylii, Hiszpanii i części północnej Afryki. Koniec III wieku p.n.e. to początek interwencji republiki na wschodzie, efektem których było podporządkowanie w II wieku p.n.e. Macedonii i Grecji właściwej, a później części terenów hellenistycznych monarchii w Azji. Podboje ogromnych obszarów ułatwiła liczna i świetnie zorganizowana armia, podstawę której stanowiła ciężka piechota złożona z obywateli rzymskich, zorganizowana w legiony dowodzone zwykle przez konsulów.

    Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.Do pierwszych wystąpień niewolników dochodziło już na początku II w. p.n.e. Jednak największe powstanie wybuchło w 138 p.n.e. na Sycylii, gdzie znajdowało się wówczas wielkie skupisko niewolników. Pretekstem do powstania stał się bunt niewolników w posiadłościach Damiflosa. Niewolnicy zamordowali pana wraz z żoną i spalili ich dom. Do buntowników szybko dołączyli następni, głównie Syryjczycy, wśród których przywódcą obwołano Eunusa. Został on ogłoszony królem i przyjął imię Antioch. Centrum królestwa niewolników od tej pory stanowiła Enna. Działalność powstańców skierowana była przeciwko bogatym (niszczyli wielkie majątki), jednak nie przeciwko niewolnictwu jako systemowi. Zbuntowani niewolnicy założyli własne państwo oparte na systemie niewolniczym, wyzwolono jedynie tych, którzy przyłączyli się do powstania. Powstanie trwało 6 lat. W 132 p.n.e. Rzymianie wysłali na Sycylię armię pod wodzą konsula Publiusza Repilusza, która zdobyła Ennę i Tauromenium. Przywódcę powstania wtrącono do więzienia, gdzie zmarł. Wielu niewolników zostało straconych.

    Wojny i szybki rozrost obszaru państwa rzymskiego doprowadziły do głębokich zmian społecznych. Właściciele wielkich majątków często zagaraniali pozostawioną bez opieki ziemię (rolnicy walczyli przez wiele lat w armii). Ogromny napływ niewolników oraz tanie towary z nowo zdobytych prowincji powodowały dalsze ubożenie chłopstwa, co w końcu odbiło się negatywnie na liczbie rekrutów (w wojsku rzymskim obowiązywał cenzus majątkowy). Duża część ludności wiejskiej, pozbawiona możliwości zarobku, przenosiła się do miast (zwłaszacza Rzymu) zasilając tamtejszy proletarii. Na znaczeniu i bogactwie zyskali ekwici, stając się konkurencją polityczną dla nobilów (którzy także umocnili swoją pozycję w wyniku podbojów). Duże rozwarstwienie społeczne było przyczyną konfliktów. Trybunowie ludowi Tyberiusz i Gajusz Grakchowie próbowali przeprowadzić reformę agrarną, jednak obaj zginęli z rąk przeciwników. Wybuchały wielkie powstania niewolników, niezadowolonych ze swojego losu, z trudem tłumione przez armię. W latach 90-88 p.n.e. trwała ciężka wojna domowa ze zbuntowanymi italskimi sprzymierzeńcami, domagającymi się dla siebie praw przynależnych tylko Rzymianom.

    Plebejusze (łac. plebes - lud) – w starożytnym Rzymie warstwa społeczna, prawdopodobnie wywodząca się od ludów pobliskich, podbitych terenów lub osiedlających się w Rzymie.Gaius Iulius Caesar Germanicus, (ur. 31 sierpnia 12 n.e., zm. 24 stycznia 41 n.e.) – cesarz rzymski od 18 marca 37 r. Oficjalna tytulatura: Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus.

    Pod koniec II wieku p.n.e. Gajusz Mariusz przeprowadził reformę wojskową, tworząc de facto armię zawodową i dopuszczając do służby najbiedniejszych. Znacznie wzrosła pozycja dowódców armii, którzy poprzez podział łupów, obietnice nadania ziemi weterenanom, czy zdolności przywódcze, potrafili zaskarbić sobie bezgraniczne zaufanie własnych żołnierzy. Taka sytuacja umożliwiała sięganie po pełnię władzy w państwie przy poparciu (i działaniach) oddanej armii. Precedensem była dyktatura Sulli w latach 82-79 p.n.e.. W roku 60 p.n.e. trzej dowódcy: Cezar, Pompejusz i Krassus podzielili między sobą władzę w republice zawierając tajny pakt (tzw. I triumwirat). W 49 p.n.e. Cezar (mający już za sobą podbój Galli) wkroczył do Italii na czele swoich legionów i po kilku latach wojny domowej pokonał Pompejusza, zostając dożywotnim dyktatorem.

    Ilirowie – starożytny lud indoeuropejski zamieszkujący u schyłku epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza (głównie w okresie halsztackim) zachodnie Bałkany, dokładniej tereny między wschodnim wybrzeżem Morza Adriatyckiego a środkowym Dunajem oraz obszary wschodnich Alp. Od V wieku p.n.e. organizowali liczne państewka plemienne (m.in. Dardanowie, Autariaci, Dalmatowie, Liburnowie ) na czele których stali książęta.Akropol (gr. ἀκρόπολις akrópolis, od ἄκρος akros ‘najwyższy’ i πόλις pólis ‘miasto’) – w starożytnej Grecji osiedle, miasto lub jego część znajdująca się na wysokim wzgórzu, cytadela z pałacami i świątyniami.

    Cesarstwo okresu pryncypatu[]

     Osobny artykuł: Cesarstwo Rzymskie.
    Obszar cesarstwa rzymskiego i nazwy prowincji w roku 117 n.e.

    Zabójstwo Cezara w 44 p.n.e. doprowadziło do kilkunastu lat walk o panowanie nad imperium, z których zwycięsko wyszedł Oktawian – adoptowany syn Cezara i jego spadkobierca, pokonując ostatecznie w 30 p.n.e. Marka Antoniusza. Zwycięzca stał się pierwszym cesarzem rzymskim; wprowadzony przez niego ustrój polityczny był formą dyktatury wojskowej (podstawą władzy była kontrola nad armią), ale z zachowaniem pozorów istnienia republiki. Oktawian występował jako pierwszy na liście senatorów (princeps senatus), stąd nazwa tej formy rządów – pryncypat, otrzymał także od senatu (złożonego ze swoich stronników) przydomek Augustus (czyli "wywyższony przez bóstwo"), oraz skupiał w swoim ręku szereg godności i specjalnych pełnomocnictw, zapewniających mu najwyższą władzę w państwie. Podzielił się jednak z senatem władzą nad prowincjami, grupując je w senatorskie (zwykle bezpieczne, bez stacjonujących legionów) i cesarskie, kontrolowane przez siebie. W sferze obyczajów i kultury starał się propagować tradycyjne rzymskie cnoty, surową moralność, patriotyzm, dyscyplinę – wprowadzał ustawy przeciwko zbytkowi, rozwiązłości, bezdzietności. Dążył do odrodzenia starej rzymskiej religii, przedstawiając jednocześnie elementy kultu samej osoby cesarza (po śmierci został uznany przez senat za boga). Za rządów Oktawiana działało wielu wybitnych twórców m.in. pisarze i poeci: Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, historyk Liwiusz, architekt Witruwiusz, przeprowadzono znaczącą rozbudowę Rzymu.

    Wizygoci, Goci zachodni lub Terwingowie (dosł. "leśni ludzie") – lud germański, odłam Gotów. W IV wieku przyjęli arianizm (dzięki Biblii przetłumaczonej przez Wulfilę na język gocki).Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς, łac. Christianitas) – monoteistyczna religia objawienia, bazująca na nauczaniu Jezusa Chrystusa zawartym w kanonicznych ewangeliach. Jej wyznawcy uznają w nim obiecanego Mesjasza i Zbawiciela, który ustanowił Królestwo Boże poprzez swoje Zmartwychwstanie. Kanon wiary chrześcijańskiej został spisany w Nowym Testamencie i przekazywany jest przez Kościoły.

    Za panowania Augusta i jego następców z dynastii julijsko-klaudyjskiej Rzym kontynuował podboje w Europie (Hiszpania, Brytania, rejony Dunaju i Renu). Ekspansja w Germanii została zahamowana po masakrze rzymskich legionów w Lesie Teutoburskim w 9 p.n.e. W połowie I wieku poszerzono obszar imperium w Afryce Północnej i wznowiono walki z Partami (o kontrolę nad Armenią). Panowanie pierwszej dynastii cesarzy rzymskich to okres względnego spokoju i dobrobytu w państwie, mimo dramatycznych niekiedy wydarzeń w samym Rzymie (np. rządy Kaliguli). Po śmierci Nerona w 68 roku n.e. rozgorzały walki o tron, z których zwycięsko wyszedł Wespazjan, zapoczątkowując dynastię Flawiuszów. Za panowania dynastii Antoninów (96-192 n.e.), zwłaszcza tzw. pięciu dobrych cesarzy, nastąpił okres stabilizacji, podczas którego sukcesja następowała bez rozlewu krwi. Trajan poszerzył granice państwa na wschodzie, jednak jego następca Hadrian zrezygnował z części zdobyczy terytorialnych i skoncentrował się na obronności kraju oraz reformach wewnętrznych. Marek Aureliusz przez cały okres swego panowania musiał już bronić granic cesarstwa – na wschodzie przed Partami, a nad Dunajem przed plemionami barbarzyńskimi. Rządy jego syna Kommodusa (180-192) uważa się za początek poważnego kryzysu w państwie.

    Grecja – to kraj o urozmaiconej powierzchni leżący w Europie Południowej, a dokładnie jej południowo-wschodniej części. Grecja zajmuje południową część Półwyspu Bałkańskiego. Z trzech stron oblewają ją morza (Morze Jońskie od zachodu, Morze Śródziemne od południa, Morze Egejskie od wschodu i Morze Kreteńskie od północnej strony wyspy Kreta).Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.

    Pierwsze dwa wieki cesarstwa to znaczący rozwój gospodarczy prowincji – po okresie grabieży i wyzysku późnej republiki odrodził się bogaty Wschód, nastąpiła intensywna romanizacja Hiszpanii i Galii. Dzięki stabilizacji politycznej rozwijał się handel wewnętrzny jak i zewnętrzny (m.in. bursztynowy szlak). W rolnictwie nastąpił wzrost skali produkcji, źródłem siły roboczej stał się, obok niewolnictwa, coraz popularniejszy kolonat. Sytuacja prawna niewolników uległa poprawie (m.in. zakazano ich zabijania). Rozwinęły się miasta, przede wszystkim Rzym, ale też dawne poleis hellenistyczne na wschodzie i nowo zakładane miasta w prowincjach zachodnich. Cesarze częściej nadawali prawa i obywatelstwo ludności pozaitalskiej, coraz szerzej dopuszczano do stanowisk we władzy centralnej przedstawicieli prowincji (za Antoninów połowę senatu stanowili ludzie spoza Italii). Rozrost liczby legionów i kłopoty z pozyskaniem odpowiedniej liczby rekrutów doprowadziły do zmian w strukturze armii (dotąd w przeważającej mierze pochodzenia italskiego) – Hadrian zezwolił na uzupełnienia z ludności miejscowej, wiążąc tym samym mocniej poszczególne legiony z prowincją, w której przebywały. W sferze religijnej duże znaczenie zyskały kulty bóstw wschodnich (Izydy, Serapisa, Kybele), przede wszystkim Mitry, zaczęło rozwijać się także chrześcijaństwo, popularna była astrologia.

    Morze Egejskie (gr. Αιγαίο Πέλαγος - Egeo Pelagos, łac. Mare Aegeum) – morze we wschodniej części Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Bałkańskim, Azją Mniejszą a wyspami Kretą, Karpathos i Rodos. Poprzez cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i Morzem Czarnym, a przez Kanał Koryncki z Morzem Jońskim. Linia brzegowa tego morza jest doskonale rozwinięta (liczne półwyspy i zatoki), a powierzchnię wodną urozmaicają liczne wyspy (archipelagi Cykladów, Dodekanezu, Sporadów Północnych, pojedyncze wyspy: Eubea, Chios, Lemnos, Lesbos, Samotraka, Imroz i inne). Dodatkowo wyróżniono więc trzy akweny: Morze Trackie na północy, Morze Mirtejskie i Kreteńskie na południu. Pochodzenie nazwy jest najczęściej wiązane z postacią Egeusza, mitycznego króla Aten.Hatti (Ha-at-ti) – nazwa krainy historycznej z epoki brązu zamieszkanej przez lud Hatti (czasem zwany Protohetytami lub Hatytami) w okresie od trzeciego tysiąclecia p.n.e. do drugiego tysiąclecia p.n.e., później wyparci przez Hetytów. Stolicą w obu okresach było miasto Hattusa (Hattusas), którego ruiny znajdują się obecnie w północno-centralnej Turcji. Pierwszym władcą Hatti był Hatusili. W Hatti głównymi bogami byli Taru – Bóg Burzy oraz jego małżonka Tahattanuiti. Hatti jest zwana "krajem tysiąca bogów"; ten przydomek zyskała przez swoje podboje, bowiem Hetyci łączyli ze sobą podobne bóstwa oraz kultury. Po pewnym czasie bogów można było liczyć w tysiącach.

    Cesarstwo okresu dominatu[]

    Podział cesarstwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie oraz kierunki inwazji plemion barbarzyńskich

    Lata 193284 można traktować jako okres przejściowy od pryncypatu do nowej formy rządów zwanej dominatem. Po śmierci Kommodusa w 192 i krótkim panowaniu Pertynaksa oraz Didiusza Julianusa do władzy doszedł Septymiusz Sewer. Za rządów jego i założonej przez niego dynastii (193235) nastąpił wzrost liczebny i dalsza prowincjalizacja armii, kosztem senatu umocnił się stan ekwitów, nadano obywatelstwo całej wolnej ludności imperium (za rządów Karakalli), ale osłabiona została niezależność i pozycja miast. Za Septymiusza prowadzone były jeszcze podboje na wschodzie (cesarz przyłączył Mezopotamię), ale ostatni Sewer prowadził już ciężkie walki obronne. Zamordowanie Aleksandra Sewera w 235 zapoczątkowało długi okres zamętu (w wyniku ciągłych zamachów żaden z cesarzy tego okresu nie dożył spokojnej starości) i osłabienia władzy centralnej, połączony z najazdami Germanów, Sarmatów oraz perskich Sasanidów (którzy przejęli władzę od Partów). Pozycję zewnętrzną Rzymu udało się odbudować dopiero cesarzom ilirysjkim (w dużej mierze dzięki reformom wojskowym i politycznym Galiena), jednak państwo pogrążone było w głębokim kryzysie społeczno-ekonomicznym, którego objawami były m.in. słaba moneta, zubożenie szerokich warstw społeczeństwa i wysokie obciążenia fiskalne.

    Ligurowie - w starożytności ludy północno-zachodniej Italii, obejmującej północną Toskanię, Ligurię, Piemont, Korsykę oraz część Lombardii. Teksty antyczne wspominają również o Ligurach w okolicach dzisiejszej Marsylii we Francji. Z plemion liguryjskich najbardziej znane są:Publiusz Eliusz Hadrian (Publius Aelius Hadrianus; ur. 24 stycznia 76 w Itálice lub Rzymie, zm. 10 lipca 138 w Bajach) – w latach 117-138 cesarz rzymski. Po śmierci został zaliczony w poczet bogów.

    W 284 władzę przejął Dioklecjan, który zreorganizował system rządów w cesarstwie (początki dominatu), znacząco umacniając pozycję cesarza i wprowadzając m.in. tetrarchię. Część reform nie utrzymała się długo po jego śmierci, ale została przygotowana droga do absolutnej władzy cesarskiej, która znalazła najpełniejszy wyraz w panowaniu Konstantyna Wielkiego, który współrządził w państwie od 306 roku, a jedynowładcą stał się w 324. Konstantyn nadał chrześcijaństwu, który zdążyło już się umocnić (mimo częstych dotąd prześladowań – po raz ostatni za rządów Dioklecjana), status religii uprzywilejowanej. W 330 roku przeniósł stolicę imperium do Konstantynopola. W obliczu trudności gospodarczych wprowadził radykalne reformy – m.in. dziedziczne przywiązanie części ludności do zawodu (kolonów przywiązano do ziemi), kontynuował podporządkowywanie coraz większych obszarów gospodarki decyzjom państwa. Przeprowadził reformę administracji i wojska, jednak rozrost biurokracji, instytucji państwa, wystawny tryb życia dworu i wyższych urzędników prowadził do wzrostu obciążenia fiskalnego i wyzysku ludności imperium. Następcy kontynuowali jego politykę, w państwie rosła rola Kościoła katolickiego (z wyjątkiem krótkiego okresu panowania Juliana Apostaty) – Teodozjusz I (379-395) uczynił katolicyzm religią państwową, aktywnie zwalczał herezje (np. popularny arianizm) i religie pogańskie oraz związane z nimi obyczaje czy instytucje (np. greckie igrzyska olimpijskie).

    Cywilizacja – poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którymi jednostki identyfikują się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości.Hieroglify (stgr. ἱερογλυφικά hieroglyphika, dosł. święte znaki) – najwcześniejszy rodzaj pisma starożytnego Egiptu, obok pisma hieratycznego i demotycznego. Nazwa wywodzi się (podobnie jak nazwa władcy – faraona) z greki i oznacza święte znaki. Ponieważ Hellenowie nie mogli ich zrozumieć, nie przypuszczali że służą do pisania.

    W drugiej połowie IV wieku rozpoczęła się w Europie wielka wędrówka ludów – przybywający z Azji Hunowie atakowali i pchali na zachód inne plemiona barbarzyńskie, które z kolei przekraczały granice cesarstwa. Atak na wszystkich granicach imperium (na wschodzie ponownie zagrozili Sasanidzi) pokazał, że jeden ośrodek władzy nie jest w stanie sprawnie bronić ogromnego państwa – wyraźny podział na dwie części wystąpił już za rządów Walentyniana I (364-375) i Walensa (364-378), utrwalił się po śmierci Teodozjusza I w 395 (cesarstwo podzielono na łacińskie zachodniorzymskie i bardziej zhellenizowane wschodniorzymskie). W 378 roku Wizygoci, którzy parę lat wcześniej osiedlili się w granicach imperium nad Dunajem, rozgromili w bitwie pod Adrianopolem armię rzymską, łamiąc militarną potęgę cesarstwa. Na początku V wieku ogromne ilości Germanów, Alanów i innych ludów przekroczyły Ren, wdzierając się do Galii, a później Hiszpanii i północnej Afryki. W 410 roku Wizygoci dowodzeni przez Alaryka zdobyli i złupili Rzym – państwo zachodniorzymskie zaczęło się rozpadać. Krótki okres odrodzenia siły militarnej przyniosły jeszcze działania patrycjusza Aecjusza, który w 451 pokonał razem z germańskimi sojusznikami Hunów, dowodzonych przez Attylę. Ostateczny upadek polityczny cesarstwa zachodniego nastąpił w 476 roku, pod koniec wieku Italia dostała się w ręce Ostrogotów rządzonych przez Teodoryka Wielkiego. Cesarstwo wschodnie znajdujące się w lepszej sytuacji przetrwało, kontynuowało tradycje rzymskie. Za rządów Justyniana Wielkiego (527-565) podjęto udaną, choć krótkotrwała próbę odzyskania części terenów zachodnich, jednak od połowy VI wieku ciężka walka z Sasanidami, najazdy Słowian, plemion tureckich, Bułgarów i później Awarów zagroziły istnieniu państwa. Reformy Herakliusza na początku VII wieku doprowadziły do odzyskania silnej pozycji, ale już w nowej, odbiegającej od cesarstwa rzymskiego, formie.

    Cyklady (gr. Κυκλάδες Kikládes) – archipelag znajdujący się w południowo-zachodniej części Morza Egejskiego, u południowo-wschodnich wybrzeży Grecji. Cyklady to także jedna z prefektur (nomosów) w regionie administracyjnym Wyspy Egejskie Południowe, ze stolicą w Ermupolis na wyspie Síros.Bitwa pod Karkemisz – starcie zbrojne, które miało miejsce w 605 roku p.n.e. Bitwa zakończyła się zwycięstwem wojsk babilońskich pod wodzą Nabuchodonozora II nad armią egipską dowodzoną przez Necho II.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Karim Szahir - (również Karim Szahr), stadium rozwoju tzw. protoneolitu Zagrosu, następuje po kulturze/fazie Zawi Szemi Szanidar. Najwcześniej datowane znaleziska tej kultury pochodzą z poł. IX tys. p.n.e. jednak okres pełnego rozwoju tej kultury następuje na przełomie IX i VIII tys. p.n.e. Kultura ta trwała około 1500 lat, rozwinięto osadnictwo i produkcję żywności, podjęto pierwsze próby wytwarzania ceramiki. Od połowy VII tys. p.n.e. na terenie Zagrosu kończy się protoneolit i rozpoczyna się etap wczesnoneolityczny.
    Kizzuwatna lub Kizzuwadna – nazwa starożytnego królestwa istniejącego w II tysiącleciu p.n.e.. Położone było na wyżynach południowo-wschodniej Anatolii, niedaleko zatoki Aleksandretty. Otoczone było górami Taurus i rzeką Ceyhan. Stolica tego królestwa było Kummanni. W czasach późniejszym ten obszar był znany pod nazwą Cylicja.
    Pismo – system umownych znaków, za pomocą których przedstawiany jest język mówiony. Jako jeden z ludzkich wynalazków intelektualnych jest środkiem porozumiewania się oraz odzwierciedleniem mowy i myśli. Zanim powstało pismo, do przekazywania mowy służyły obrazki, różne środki mnemotechniczne oraz zrozumiałe dla danej społeczności, przedtem uzgodnione i odpowiednio spreparowane, symbole. Pismo ewoluowało od najstarszego stadium – piktografii, poprzez ideografię, pismo analityczne, aż do najmłodszego – pisma fonetycznego.
    Bitwa pod Kadesz – bitwa pomiędzy wojskami egipskimi a hetyckimi, która miała miejsce w piątym roku panowania faraona Ramzesa II.
    Filozofia przedsokratejska – okres w filozofii starożytnej przed wystąpieniem Sokratesa, obejmujący filozofów przyrody i często ujmowanych w osobną kategorię sofistów.
    Sztuka starożytnej Grecji – okres archaiczny – najstarszy z trzech etapów rozwoju sztuki w rejonie basenu Morza Egejskiego. Początki sięgają najazdu Dorów na Peloponez w XII wieku p.n.e. i wiązanego z nim upadku kultury mykeńskiej. Wydarzenia kończące ten pierwszy okres związane są z początkiem II wojny perskiej, a ściślej z bitwą pod Salaminą oraz zniszczeniem Aten w 480 p.n.e. Okres archaiczny dzielony jest umownie na cztery mniejsze przedziały czasowe, które noszą nazwy:
    Politeizm (z stgr. πολύς polys - "liczny" + θεός theos - "bóg"; wielobóstwo) – wiara w istnienie wielu bogów (np. przedchrześcijańska religia Słowian, religia starożytnej Grecji, starożytnego Egiptu, wierzenia Azteków, shintō, neopogaństwo). Według islamu, politeizm (szirk) jest ciężkim grzechem; w podobnym tonie wypowiada się również Biblia.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.538 sek.