Stare decisis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stare decisis (szerzej: stare decisis et non quieta movere, czyli: pozostań przy podjętej decyzji) – łacińska zasada, która w systemie prawa common law oznacza, że wcześniejsze decyzje sądów muszą być przestrzegane przez sędziów orzekających w sprawach późniejszych.

Separate but equal (pl. odosobnieni, lecz równi) – termin opisujący system segregacji, który usprawiedliwia udostępnianie różnym grupom społecznym osobnych usług i dóbr, jednak o identycznej jakości.System prawa kontynentalnego (łac. ius civile) – system funkcjonowania prawa typowy dla krajów Europy kontynentalnej, obecny także w krajach Ameryki Łacińskiej, Szkocji i Luizjanie.

Zasada stare decisis powoduje, że:

  • Decyzja sądu wyższej instancji jest wiążąca dla sądów niższej instancji. Wyrok sądu apelacyjnego jest wiążący dla sądów mu podległych i niego samego. Wyrok sądu najwyższego jest wiążący dla sądów mu podległych i nie wiążący dla niego samego.
  • Sąd nie powinien zmieniać swoich własnych decyzji, chyba że istnieje ku temu ważna przyczyna.
  • Jest ona gwarancją ciągłości prawa i przewidywalności orzeczeń. Nie oznacza to jednak, że nie stosuje się wyjątków od tej zasady, ponieważ ich brak mógłby skutkować, z jednej strony, niemożnością odejścia od złych decyzji, z drugiej zaś, permanentnym obowiązywaniem skostniałych przepisów. Do takich wyjątków należą overruling (unieważnienie precedensu) oraz distinguishing (wyróżnienie precedensu).

    Segregacja rasowa (oddzielenie) – rodzaj sformalizowanej, zinstytucjonalizowanej dyskryminacji opartej na kryterium rasy, której cechą charakterystyczną jest oddzielenie jednej rasy od drugiej. Separacja może mieć charakter geograficzny, ale zazwyczaj była stosowana poprzez świadczenie usług za pomocą oddzielnych instytucji, jak szkoły czy transport publiczny.Overruling (overriding) – unieważnienie precedensu. Zgodnie z zasadą stare decisis Sąd Najwyższy ma prawo do unieważniania precedensów ustanowionych przez sąd apelacyjny oraz swoich własnych wcześniejszych wyroków sądowych. W pewnych wyjątkowych okolicznościach również sąd apelacyjny może unieważnić swój poprzedni precedens. Kwestia ta wygląda nieco odmiennie w Stanach Zjednoczonych. Na skutek unieważnienia, dawny precedens przestaje istnieć, a dokładnie jego ratio decidendi i nie może odtąd stanowić podstawy prawnej dla rozstrzygania późniejszych spraw sądowych. Unieważnienie może być zarówno wyraźne jak i dorozumiane, wyróżnia się jeszcze antycypacyjną postać overruling.

    Przykładem odejścia od zasady stare decisis jest np. w USA orzeczenie Sądu Najwyższego USA Plessy v. Ferguson (1896) – usankcjonowało ono zasadę separate but equal, czyli system segregacji rasowej. Zostało uchylone wyrokiem w sprawie Brown v. Board of Education (1954). Po szeregu spraw związanych z równouprawnieniem afroamerykanów SN USA orzekł, że jeśli wszyscy są równi wobec prawa (a tak stanowi Konstytucja USA) to zasada separate but equal nie ma prawa obowiązywać. Tym samym po ponad 50 latach zniesiono segregację rasową.

    Leading case (inaczej watershed case) - sprawa wiodąca, czyli precedens, który dał początek serii późniejszych orzeczeń sądowych, w których powielono lub rozwinięto przyjęte w nim rozwiązaniaModel precedensu - model precedensu to sposób w jaki zwykło się postrzegać wyrok sądowy w danej kulturze prawnej. Najbardziej znane są rule-model i model z analogii. Możliwe są także model naturalny, model z zasad oraz model rezultatu.

    Zasada stare decisis nie jest z zasady stosowana w krajach w których panuje system prawa kontynentalnego. Uważa się bowiem, że narusza ona niezawisłość sędziów oraz zasadę, że podlegają oni tylko ustawie, a także pośrednio wkracza w kompetencję legislatur do tworzenia prawa. Jednakowoż większość tych systemów uznaje zasadę jurisprudence constante, która głosi, że pomimo swej niezawisłości sędziowie powinni wyrokować w przewidywalny i nie chaotyczny sposób.

    System prawa kontynentalnego (łac. ius civile) – system funkcjonowania prawa typowy dla krajów Europy kontynentalnej, obecny także w krajach Ameryki Łacińskiej, Szkocji i Luizjanie.Per incuriam – jest to zarzut który można podnieść w sytuacji, gdy sąd wydając precedensowy wyrok nie wspominał w ogóle w treści uzasadnienia o wiążącym go precedensie lub ustawie. W konsekwencji podniesienie tego zarzutu zmierza do wykazania, że dany precedens nie może być z tych powodów uznawany za prawnie wiążący.

    Zasada stare decisis wygląda również odmiennie w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. W tych pierwszych jej działanie komplikuje podwójny system sądowy (sądownictwo stanowe i federalne), z kolei w tej drugiej fakt członkostwa w Unii Europejskiej.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • case of first impression
  • ratio decidendi
  • obiter dictum
  • model precedensu
  • podziały precedensów
  • doktryna precedensu
  • overruling
  • distinguishing
  • leading case
  • civil law
  • norma prawna precedensu
  • per incuriam
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 21–22.
    2. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 21–28.
    3. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 77–92.
    4. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 93–106.
    5. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 23–25, 88–89.
    6. Maciej Koszowski, Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009, s. 53–54, 85–88.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Maciej Koszowski: Anglosaska doktryna precedensu: Porównanie z polską praktyką orzeczniczą. Warszawa: Warszawska Firma Wydawnicza, 2009. ISBN 978-83-61748-04-5.
  • Distinguishing – różnicowanie precedensu, polega na odmowie zastosowania w aktualnie rozpoznawanej sprawie wiążącego dla niej precedensu z powodu, iż fakty sprawy precedensowej różnią się istotnie od tych w sprawie obecnej. Zgodnie z zasadą stare decisis z distinguishing może skorzystać każdy sąd niezależnie od miejsca jakie zajmuje w hierarchii sądowej. Oznacza to, że różnicować precedens ustanowiony przez Sąd Najwyższy jest władny nawet sąd pierwszej instancji. Distinguishing może przybrać zarówno postać wyraźną jak i dorozumianą. Istnieją też inne niż dysanalogia ujęcia istoty wyróżniania precedensu.Common law (dosł. z ang. "prawo wspólne", pol. "prawo precedensowe") – porządek prawny charakterystyczny dla krajów anglosaskich (m.in. Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Australii, Nowej Zelandii).




    Warto wiedzieć że... beta

    Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych (ang. Supreme Court of the United States) – głowa władzy sądowniczej w systemie trójwładzy funkcjonującym w Stanach Zjednoczonych, obok władzy wykonawczej (prezydenta) i ustawodawczej (Kongresu). Jest sądem najwyższej instancji w sprawach podlegających prawu federalnemu. Jego zadaniem jest zagwarantowanie, że wszystkie działania władzy wykonawczej i ustawodawczej są zgodne z konstytucją.
    Case of first impression (sprawa jeszcze nie rozpoznana) - termin prawny charakterystyczny dla systemu common law. Oznacza on taką sprawę sądową dla której brak jest wiążącego precedensu. Innymi słowy sprawę, w której nie zapadł wcześniej żaden wyrok sądowy, który mógłby posłużyć jako wiążący wzór do rozstrzygniecia aktualnie rozpatrywanego przypadku.
    Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina, Latinus sermo) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym.

    Reklama