• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Skartabellat

    Przeczytaj także...
    Indygenat (z łac. indigena – krajowiec, tubylec; krajowy, swojski) – uznanie obcego szlachectwa i nadanie rodowi szlacheckiemu, wobec którego stosowano indygenat, przywilejów szlacheckich w państwie uznającym.Sołtys (z niem. Schuldheiß, Schultheiß, Scholtis, Schulte(s) i Schulz(e), sędzia, ten, który wskazuje winnego; forma zlatynizowana scultetus) – osoba będąca przedstawicielem lokalnej społeczności, przeważnie wiejskiej. Jego rola począwszy od średniowiecza ulegała poważnym zmianom i od 1990 roku w Polsce jest organem wykonawczym sołectwa.
    Oswald Marian Balzer (ur. 23 stycznia 1858 w Chodorowie, zm. 11 stycznia 1933 we Lwowie) – polski historyk ustroju i prawa polskiego.

    Skartabellat (scartabellat) – instytucja niepełnego szlachectwa. Jako niższa szlachta skartabellowie funkcjonowali w Polsce średniowiecznej, nazywani wówczas świerczałkami. Później część z nich uzyskuje paritas (łac. równość) ze szlachtą właściwą, a część spada do warstwy sołtysiej. Ponownie skartabellat pojawił się w uchwale o uszlachceniu Mikołaja Hadziewicza z 1654 w końcowym zdaniu salvis legibus de scartabellis sancitis (zachowując ustawy o skartabellacie). Pojęcie to skonkretyzowały pacta conventa 1669 roku, ograniczenie polegało na tym, iż nowo nobilitowani nie mieli aż do trzeciego pokolenia prawa piastowania urzędów oraz sprawowania funkcji poselskich. Nazwę skartabellus (czyli szlachcic nowokreowany) Sebastian Petrycy wywodził w XVI w. z łacińskiego ex charta bellicus co oznaczało z prawa na szlachectwo sobie danego wojujący (dosł. z karty walczący), natomiast Joachim Lelewel tłumaczył to wyrazem włoskim scartabellare (papiery przerzucać), co nasuwa skojarzenie z niemieckim określeniem Briefadel lub Papieradel.

    Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, bibliograf, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk i działacz polityczny.Zygmunt Gloger herbu Prus II, pseud. Pruski, Prus, Ziemianin, Sąsiad, Hreczkosiej (ur. 3 listopada 1845 w Tyborach-Kamiance, zm. 16 sierpnia 1910 w Warszawie) – polski historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, krajoznawca.

    Skartabellów dostarczało głównie mieszczaństwo. Nobilitacje niekiedy zawierały zapis o częściowym lub całkowitym braku skartabellatu (praeciso scartabellatu), szczególnie w przypadku nadań za zasługi wojenne. W prawodawstwie polskim roku 1817 ostatecznie zostały zniesione wszelkie wzmianki i przepisy o skartabellach. W języku niemieckim odpowiednikiem skartabella był Papieradel, jedna z nazw "szlachectwa z nadania", Briefadel. Szlachta z nadania posiadała pełne prawa dopiero od chwili immatrykulacji w danym landzie czy prowincji.

    Pacta conventa (z łac. warunki uzgodnione) – Umowa o charakterze publicznoprawnym podpisywana w czasie sejmu koronacyjnego przez każdego nowo wybranego w drodze wolnej elekcji króla. Umowy te redagowane były w czasie sejmu elekcyjnego przez reprezentantów sejmu i senatu oraz przez reprezentantów wszystkich kandydatów na tron Rzeczypospolitej z osobna. W pactach conwentach znajdowały się osobiste zobowiązania króla.Nobilitacja (z łac.), poza popularnym znaczeniem słownikowym – uszlachcenie, czyli przejście do stanu szlacheckiego osoby (szlachectwo osobiste) lub osoby i jej rodziny (szlachectwo dziedziczne), niemających dotąd tytułu szlacheckiego. Nobilitacji dokonywała osoba panująca, panujący nadawał także danej rodzinie herb. Często uszlachceniu towarzyszyła też adopcja do istniejącego rodu heraldycznego. W Polsce niechęć szlachty do nadmiernego rozszerzania stanu szlacheckiego spowodowała od końca XVI wieku zanik automatycznej nobilitacji królewskiej na prośbę przez adoptującego, również ograniczyła nobilitacje królewskie. W obu przypadkach wymagana była początkowo wiedza, a później i zgoda Sejmu Rzeczypospolitej. Niektórzy polscy władcy (m.in. Stanisław Leszczyński, Stanisław August Poniatowski) obchodzili te ograniczenia, stosując tzw. nobilitacje sekretne, bez potwierdzenia sejmowego. Taka nobilitacja nie dawała faktycznie żadnych prerogatyw polskiego szlachectwa, i była stosowana głównie wobec cudzoziemców. Bez zgody sejmu niektórzy królowie nadawali także szlachectwo osobiste, bez prawa dziedziczenia, nadając tytuł Kawalera Złotej Ostrogi. Nobilitacje, także te sekretne, stanowiły często sposób zasilenia skarbca monarszego lub zjednania stronników. Dlatego m.in. prawo do nobilitacji uzurpowali sobie także np. biskupi krakowscy, jako książęta siewierscy.

    Przypisy

    1. Volumina legum t.4 s.211n.
    2. Vol. leg. t.5 s.15n.
    3. Ograniczenie poselstw do szlachty rodowitej wprowadzono w 1662 (Vol. leg. t.4 s.395) było to jednak pojęciem mało precyzyjnym.
    4. Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego: skartabel.
    5. Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, T. 4 : Skartabell
    6. Ukazem z 16/28 października 1817, Dziennik praw Królestwa Polskiego. T. 4, nr 16 s.33n

    Zobacz też[]

  • Adopcja herbowa
  • Nobilitacja
  • Indygenat
  • Nagana szlachectwa
  • Włodycy
  • Bibliografia[]

  • Oswald Balzer, Skartabelat w ustroju szlachetstwa polskiego Krakow 1911
  • Włodycy – warstwa drobnego rycerstwa w Polsce w XIV - XV wieku. Istota i pochodzenie włodyków stanowią przedmiot naukowych sporów. Zapewne mianem tym określano w Polsce wszystkich rycerzy (dostojników oraz drobne rycerstwo). W okresie formowania się stanu szlacheckiego (od połowy XIII w.), słabsze ekonomicznie jednostki spośród stanu rycerskiego (być może też tzw. rycerstwo służebne) utworzyły grupę społeczną usytuowaną poniżej szlachty, dobrze widoczną w Małopolsce, mało wyraźnie na Mazowszu, nieobecną w Wielkopolsce. Główszczyzna za zabicie włodyki była dwukrotnie niższa niż za rycerza a dwa razy wyższa niż za woja kreowanego z sołtysa lub kmiecia (militi autem creato de sculteto vel de kmethone) zwanego panoszą. Wraz z rozwojem przywilejów stanowych w XV wieku, nastąpił zanik włodyków, którzy bądź przeszli do stanu szlacheckiego (zwłaszcza przenosząc się na Ruś), bądź znaleźli się w stanie mieszczańskim lub chłopskim.Adopcja herbowa – urzędowe uznanie osoby o pochodzeniu nieszlacheckim za członka swojego rodu i nadanie mu własnego herbu. Sam herb był często przy tym odmieniany. Była to jedna z wcześniejszych form nobilitacji.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Ukaz (ros. указ) – w dawnej i obecnej Rosji dekret, edykt lub akt prawny wyższego rzędu wydawany przez cara lub prezydenta, a w czasach istnienia ZSRR przez najwyższe organy państwowe. Ukaz jako nazwa aktu prawnego występuje obecnie również w państwach byłego ZSRR, np. Ukrainie lub Tatarstanie (najczęściej w formie dekretu głowy państwa).
    Szlachta (ze starodolnoniemieckiego Slahta; współcz. niem. Geschlecht) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.
    Sebastian Petrycy z Pilzna inna forma nazwiska: Sebastianus Petricius Pilsnanus, (ur. 1554 w Pilźnie, zm. 22 kwietnia lub 7 grudnia 1626 w Krakowie) – polski lekarz, pisarz medyczny, filozof i tłumacz.
    Aleksander Brückner (ur. 29 stycznia 1856 w Brzeżanach, zm. 24 maja 1939 w Berlinie) – polski profesor, filolog i slawista, historyk literatury i kultury polskiej.
    Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina, Latinus sermo) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym.
    Immatrykulacja (łac. immatriculare – „wciągnąć do spisu”) – akt przyjęcia w poczet studentów uczelni; także uroczystość przyjęcia nowych studentów na I rok studiów.
    Nagana szlachectwa – środek prawny, służący do zakwestionowania szlacheckiego pochodzenia pozwanego. Miał on odgrodzić stan szlachecki od innych. Skutkiem niemożności udowodnienia swojego szlacheckiego pochodzenia było przeniesienie 1/2 majątku z osoby naganianej na osobę naganiającą. Często używano tego środka prawnego do niecnych celów, m.in. do przenikania do stanu szlacheckiego osób zamożnych poprzez przekupywanie świadków oraz do odbierania części majątku osoby niewątpliwie szlacheckiego pochodzenia, która nie była w stanie tego udowodnić, wskutek braku świadków czy dokumentów. Statuty Kazimierza Wielkiego wprowadzały obowiązek udowodnienia prawdziwości swojego szlacheckiego pochodzenia poprzez przedstawienie sądowi świadków:

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.012 sek.