• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Samanidzi

    Przeczytaj także...
    Wezyr (arab. وزير) – od czasów Abbasydów najważniejszy urząd na dworze kalifów. Wzrost znaczenia wezyra miał związek z przyjęciem przez Abbasydów ceremoniału orientalnego, który uniemożliwiał władcy bezpośrednie komunikowanie się z poddanymi, co spowodowało, że wezyr stał się wyrazicielem woli kalifa. Wezyr już od czasów Omajadów, stał na czele kancelarii państwa, przez którą przechodziły dekrety kalifów.Taszkent (uzb.: Toshkent; uzb. cyr.: Тошкент; ros.: Ташкент, Taszkient) – stolica Uzbekistanu, w Azji Środkowej, położona nad rzeką Chirchiq na przedgórzu Tienszanu. Zamieszkuje ją 2,18 mln mieszkańców (2008), szacunki nieoficjalne (wliczając niezarejestrowaną ludność napływową) dają 2,6 – 3,2 mln. Jest głównym ośrodkiem przemysłowym i kulturalno-naukowym kraju, jednym z największych miast Azji Środkowej.
    Mahmud z Ghazny, (pers.:محمود غزنوی trl. Mahmūd Ghaznawī; właściwie: Jamin ad-Daula Abu al-Kasim Mahmud ibn Sebüktigin) (ur. w r. 971 - zm. 30 kwietnia 1030 r. w Ghaznie, dzis. Ghazni w Afganistanie) – sułtan z dynastii Ghaznawidów, panujący w latach 998 - 1030.

    Samanidzi, pers. سامانیان – dynastia pochodzenia irańskiego, panująca w Azji Środkowej w latach 819-1005.

    Iran około 1000 roku n.e.

    Eponimiczny protoplasta Samanidów, Samanchuda (pierwsza połowa VIII wieku), był perskim dehkanem, który nawrócił się na islam na dworze umajjadzkiego namiestnika Chorasanu. W zamian za poparcie udzielone kalifowi Al-Mamunowi jego czterej wnukowie w roku 819 otrzymali namiestnictwa Samarkandy, Fergany, Czaczu (dzis. Taszkent) i Heratu. Spośród nich Ahmad (zm. 864) przeżył pozostałych braci i przekazał władzę swoim synom, z najstarszym Nasrem (864 - 892) jako seniorem. Wraz z upadkiem rządów Tahirydów w Chorasanie Nasr stał się faktycznie niezależnym władcą Mawarannahru ze stolicą w Samarkandzie. W roku 874 na miejsce Tahirydzkiego namiestnika Buchary wprowadził on swojego młodszego brata Isma'ila (892 - 907). Ten swoimi sprawnymi rządami zdobył taką popularność, że w roku 888 przy poparciu miejscowej ludności rzucił wyzwanie bratu i pokonał go. Nasr pozostał jednak przy życiu, i to jako formalny zwierzchnik brata, odwdzięczając mu się zaś za okazaną wielkoduszność wyznaczył go swoim następcą. Tym samym emirem nad całą Azją Środkową został Isma'il i to "jego uznajemy za właściwego twórcę emiratu samanidzkiego".

    Wasal (łac. vassus, z celt. gwas, sługa) – we wczesnym średniowieczu osoba wolna oddająca się pod opiekę seniora w akcie komendacji. W zamian za lenno wasal zobowiązywał się służyć wiernie seniorowi radą i pomocą orężną. Uroczystą ceremonią przekazania lenna była inwestytura. Później wasal to osoba, która złożyła hołd lenny i przysięgę na wierność. Wasal sam mógł mieć wasala, dla którego był seniorem. Czyli oddawał mu w opiece fragment ziemi, którą sam otrzymał od własnego seniora. Z uwagi na popularność zasady w feudalizmie europejskim wasal mojego wasala nie jest moim wasalem stosunki lenne tworzyły skomplikowaną strukturę społeczną.Szahname, pers.: شاهنامه "Księga królewska" – perski epos narodowy autorstwa Ferdousiego (940 - 1020 albo 1025), opowiadający tradycyjną historię Iranu od stworzenia świata do upadku dynastii Sasanidów.

    Od roku 875 Samanidzi byli oficjalnie uznawani przez Abbasydów za ich namiestników Mawarannahru, jednak w roku 898 kalif przekazał prawa do tej prowincji Amr Ibn Lajsowi z dynastii Saffarydów, chcąc sprowokować konflikt pomiędzy nim a Isma'ilem. W latach 899 - 900 Samanida pobił w dwóch bitwach oddziały Saffarydów, przy czym w drugiej z nich, stoczonej w pobliżu Balchu, Amr dostał się do niewoli. Wysłany przez Isma'ila do Bagdadu, po rocznym uwięzieniu został stracony przez nie ukrywających radości ze zwycięstwa Samanidów Abbasydów. Po swoim zwycięstwie Isma'il otrzymał od kalifa nadanie Chorasanu, środkowego Iranu z Rejem i Isfahanem oraz Tabarystanu (ten ostatni trzeba jednak było dopiero zdobyć na miejscowych Alidach). Panowanie Isma'ila oraz jego następców Ahmada (907 - 914) i Nasra (914 - 943) uważane jest za złoty wiek emiratu Samanidów. Podatki były niskie, Samanidzi bowiem czerpali dochody z kontroli nad szlakami karawanowymi Azji Środkowej, w tym nad głównym szlakiem "handlu niewolnikami, którymi zasilano siły zbrojne niemal wszystkich ówczesnych państw muzułmańskiego świata". Rolnicza ludność Azji Środkowej była skutecznie chroniona przed najazdami koczowników. W roku 840 Samanidzi zdobyli Isfidżab (dzis. Sajram), a w 893 Isma'il pokonał kagana Karłuków i zdobył Taraz. Pensje urzędników i żołnierzy były wypłacane regularnie, a dworski mecenat przyciągał uczonych i pisarzy.

    Ludy irańskie – grupa ludów indoeuropejskich mówiąca językami irańskimi, zamieszkująca terytoria rozciągające się od wschodniej Anatolii poprzez Wyżynę Irańską aż po Hindukusz, oraz od Azji Środkowej po Zatokę Perską. Region ten nazywany jest czasem Wielkim Iranem.Fergana (uzb.: Fargʻona, uzb. cyr.: Фарғона; ros.: Фергана, Fiergana) – miasto we wschodnim Uzbekistanie, w Kotlinie Fergańskiej, siedziba administracyjna wilajetu fergańskiego. W 1989 roku liczyło ok. 200 tys. mieszkańców. Ośrodek przemysłu paliwowego (rafineria ropy naftowej), petrochemicznego i chemicznego (nawozy azotowe, włókna chemiczne, tworzywa sztuczne), lekkiego (jedwabniczy, włókienniczy, obuwniczy) oraz spożywczego. W mieście działają dwa uniwersytety i dwa teatry.

    Okres ten zakończył się jednak brutalnie, kiedy po nawróceniu na isma'ilizm Nasr został zdjęty z tronu i prawdopodobnie zabity (źródła są niejasne) przez spisek sunnickich duchownych oraz konserwatywnych dowódców wojskowych. Późniejsze kłopoty Samanidów z regularnym wypłacaniem pensji niewolnym żołnierzom (ghulamom), na których opierała się ich armia, prowadziły do ciągłego zagrożenia buntem. Wychowywani od dziecka w lojalności w stosunku do emira tureccy dowódcy pomimo to nie wahali się podejmować prób zagarnięcia jak największej władzy dla siebie. Jednocześnie postępował proces feudalizacji emiratu. Wiązał się on z rozszerzaniem systemu nadań typu "ikta", polegających na przekazywaniu przez państwo jego dochodów z określonego źródła danej osobie. W praktyce prowadziło to często do tworzenia się dziedzicznych posiadłości na ziemiach państwowych. Tureccy dowódcy i wielcy feudałowie rywalizowali przede wszystkim o namiestnictwo kluczowego Chorasanu. Początkowo opanował go Abu Ali Czaghani (zm. 955) z panującego w Czaghanianie rodu wasalów Samanidów, Muhtadżydów. Za panowania małoletniego Abd al-Malika (954 - 961) namiestnictwo prowincji i rzeczywistą władzę w państwie przejął dowódca ghulamów Alptigin (zm. 963). Po śmierci Abd al-Malika musiał on jednak uciekać przed swoimi politycznymi przeciwnikami i na skraju emiratu założył państwo z ośrodkiem w Ghaznie, zalążek przyszłego sułtanatu Ghaznawidów. Od tej pory Chorasanem z krótkimi przerwami, lecz w sumie przez ponad czterdzieści lat, rządziła rodzina Simdżurydów, która dążyła do jego oderwania. Jednocześnie Samanidom zaczęli zagrażać Turcy zjednoczeni pod przywództwem nawróconych na islam Karachanidów. Namiestnik Chorasanu Abu Ali Simdżuri zaproponował Karachanidzie Hasan Bughra-chanowi (zm. 992) podział ziem Samanidów - on miał zagarnąć Chorasan, zaś chan Mawarannahr. W rezultacie kiedy ten ostatni w roku 992 zaatakował, zajął Bucharę niemal bez oporu, ponieważ także dowódca ghulamów Faʾik współdziałał z Simdżurim i przeszedł na stronę Karachanidów. Niespodziewana śmierć Bughra-chana sprawiła że Turcy wycofali się, jednak emir Nuh (976 - 997) mógł pokonać Simdżuriego i Faʾika tylko dzięki pomocy swojego nominalnego wasala Sebüktigina (977 - 997), za którą musiał zapłacić oddaniem namiestnictwa Chorasanu jego synowi Mahmudowi z Ghazni. Następca Nuha, Mansur II (997 - 999), został oślepiony i zdjęty z tronu przez ponownie służącego Samanidom Faʾika i innego Turka, Begtuzuna. Władzę przejął teraz brat Mansura, Abd al-Malik (999), jednak nie był on w stanie stawić czoła najazdowi Ileka Nasra (998 - 1012/1013), który 23 października zajął Bucharę i pojmał emira. Był to właściwie koniec państwa Samanidów, chociaż o jego odbudowę walczył jeszcze brat Abd al-Malika Isma'il Ibn Nuh al-Muntasir (999 - 1005), który mimo przejściowych sukcesów ostatecznie zginął w roku 1005.

    Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.Faʾik (albo Faik) (właściwie Abu al-Hasan Faʾik Chassa) (? - zm. 999) - turecki eunuch i dowódca ghulamów w armii Samanidów podczas ostatnich lat ich rządów.

    Samanidzi ograniczali się do protokolarnych form podległości wobec kalifów, a "regularne wpływy do budżetu kalifatu zaczęli zastępować doraźnymi wpłatami lub po prostu okolicznościowymi prezentami". Szczególne znaczenie ma fakt że to właśnie na dworze Samanidów i za ich zachętą doszło do odrodzenia języka perskiego jako medium poezji, nauki i historii. Rudaki (zm. 941), który przebywał na dworze w Bucharze, uważany jest za pierwszego wielkiego poetę języka nowoperskiego. To pod patronatem Samanidów Dakiki rozpoczął pisanie Szahname, a Ferdousi skomponował większość tego najważniejszego pomnika perskiego języka i literatury. Podstawą tego przedsięwzięcia była perska adaptacja arabskiego przekładu sasanidzkiej Chudajname (Księgi Królów) autorstwa Ibn al-Mukaffy, przygotowana pod nadzorem Samanidzkiego namiestnika Tusu Muhammada Ibn Abd ar-Razzaka. To za zachętą emira Mansura (961 - 976) wezyr Abu Ali Muhammad Balami sporządził perską wersję kroniki At-Tabariego i to za Samanidów przełożono na perski jego wielki komentarz do Koranu. To także pod ich patronatem rozpoczęli swoją działalność Biruni i Awicenna. Ten ostatni opisując w swojej autobiografii bibliotekę Samanidów pisał: "Nigdy w życiu nie oglądałem takiego księgozbioru, ani przedtem, ani potem". Podsumowując, "Samanidzi zapisali się nie tylko jako ostatnia irańska dynastia Azji Środkowej, lecz jako dynastia, która potrafiła zjednoczyć to terytorium pod jedną władzą i która ocaliła od zapomnienia spuściznę dawnego Iranu", pokazując, że "starożytna kultura irańska może być przystosowana do islamu. Na tym właśnie polegał wielki wkład Samanidów do kultury świata islamu i, oczywiście, do cywilizacyjnego dziedzictwa Iranu".

    Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie. Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w niej objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.Abd Allah Ibn al-Mukaffa, arab. عبد الله ابن المقفع, (ur. ok. 721/103 A.H. w Gor, dzis. Firuzabad w ostanie Fars - zm. ok. 757/139 A.H. w Basrze) - pierwszy wielki arabski prozaik oraz teoretyk polityki pochodzenia perskiego.

    Lista władców[ | edytuj kod]

  • Nuh Ibn Asad (819 - 841) (w Samarkandzie)
  • Iljas Ibn Asad (819 - 856) (w Heracie)
  • Ibrahim Ibn Iljas (856 - 867) (w Heracie) (w 867 Herat został zajęty przez Jakuba Ibn Lajsa)
  • Jahja Ibn Asad (819 - 855) (w Czaczu, od 841 wspólnie z Ahmadem także w Samarkandzie)
  • Ahmad Ibn Asad (819 - 864) (w Ferganie, od 841 wspólnie z Jahją także w Samarkandzie, po jego śmierci samodzielnie)
  • Nasr Ibn Ahmad (864 - 892) (w Samarkandzie)
  • Isma'il Ibn Ahmad (892 - 907) (w Bucharze, potem zjednoczył wszystkie dominia Samanidów)
  • Ahmad Ibn Isma'il (907 - 914)
  • Nasr II Ibn Ahmad (914 - 943)
  • Nuh Ibn Nasr (943 - 954)
  • Abd al-Malik I Ibn Nuh (954 - 961)
  • Mansur Ibn Nuh (961 - 976)
  • Nuh Ibn Mansur (976 - 997)
  • Mansur II Ibn Nuh (997 - 999)
  • Abd al-Malik II Ibn Nuh (999)
  • Isma'il Ibn Nuh al-Muntasir (999 - 1005)
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 96 - 98. ISBN 83-7441-970-3.
    2. Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 146. ISBN 83-88938-32-0.
    3. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 92 - 94. ISBN 83-7441-970-3.; Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 145 - 146. ISBN 83-88938-32-0.
    4. Svat Soucek: A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000, s. 73. ISBN 0-521-65704-0.
    5. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 100. ISBN 83-7441-970-3.
    6. C. E. Bosworth: ASFĪJĀB (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    7. Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 147. ISBN 83-88938-32-0.; Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 99. ISBN 83-7441-970-3.
    8. C. E. Bosworth: CENTRAL ASIA iv. In the Islamic Period up to the Mongols (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    9. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 106 - 107, 110. ISBN 83-7441-970-3.
    10. Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978, s. 382 - 386.
    11. C. E. Bosworth: ĀL-E MOḤTĀJ (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    12. Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 157 - 158, 200. ISBN 83-88938-32-0.
    13. Luke Treadwell: SIMJURIDS (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    14. C. Edmund Bosworth: BOḠRĀ KHAN (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    15. Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978, s. 364 - 365.; Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 159 - 161. ISBN 83-88938-32-0.
    16. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 101. ISBN 83-7441-970-3.
    17. Ehsan Yarhsater: Iran (2)Iran in the Islamic Period (651-1980s) FORMATION OF LOCAL DYNASTIES (ang.). Encyclopædia Iranica. [dostęp 2 maja 2010].
    18. Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 163. ISBN 83-88938-32-0.
    19. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 219. ISBN 83-7441-970-3.
    20. Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008, s. 117 - 118. ISBN 83-7441-970-3.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978.
  • Jerzy Hauziński: Irańskie intermezzo. Warszawa: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008. ISBN 83-7441-970-3.
  • Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003. ISBN 83-88938-32-0.
  • Svat Soucek: A History of Inner Asia. Cambridge University Press, 2000. ISBN 0-521-65704-0.
  • Amr Ibn Lajs as-Saffar (840-902) – drugi władca dynastii Safarrydów władającej w Sistanie. Odziedziczył po swym bracie Jakubie wszystkie jego tytuły uzyskując dodatkowo tytuł gubernatora honorowego Bagdadu i miejsc świętych.Kalif (arab. chalifa, „następca”) – tytuł następców Mahometa, czyli przywódców muzułmańskich społeczności państwowo-religijnych zwanych kalifatami. Pierwszym kalifem po śmierci Mahometa w 632 roku został Abu Bakr. Po zamordowaniu kalifa Alego w 661 roku, w wyniku sporu o sukcesję, doszło do rozłamu wewnątrz wyznawców islamu na szyitów i sunnitów. Kalifowie szybko zaczęli tracić władzę polityczną nad rozrastającym się imperium muzułmańskim. W 909 r. powstał szyicki kalifat w Kairze, zniszczony przez Saladyna w 1171 r. W 929 roku emir Kordoby, Abd ar-Rahman III, ogłosił się kalifem, jednak jego kalifat rozpadł się już w 1031 r.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.
    Encyclopædia Iranica – kompleksowa anglojęzyczna encyklopedia skupiająca się na irańskiej historii, kulturze i cywilizacji, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do współczesności. Wydawana jest przez Centrum Studiów Irańskich na Columbia University, a stworzona przez międzynarodowy komitet redakcyjny składający się z 38 osób, prowadzony przez Ehsana Yarshatera i Ahmada Ashrafa. Encyklopedia traktowana jako standardowa praca w dziedzinie badań Iranu.
    Sułtan (tur. "władca", arab. as-sulṭān – "ten, który ma władzę") – tytuł władcy islamskiego, używany w wielu krajach muzułmańskich, m.in. w Turcji osmańskiej do 1922. Państwo rządzone przez sułtana to sułtanat.
    Tus (per. طوس, st.gr. Σούσια, Sousia) – starożytne miasto w północno-wschodnim Iranie w ostanie Chorasan-e Razawi, znajduje się w pobliżu Meszhedu.
    Ghaznawidzi – dynastia pochodzenia tureckiego, panująca od 977 do 1186 roku na terenach dzisiejszego Afganistanu i północnych Indii, a w okresie największej potęgi także we wschodnim Iranie i Azji Środkowej.
    Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.
    Alptigin (albo Alp Tegin, Ałp Tegin) (pers. الپتگین) (? - zm. wrzesień 963) – turecki dowódca wojskowy w służbie Samanidów i założyciel państwa z ośrodkiem w Ghaznie, które miało stać się podstawą rządów dynastii Ghaznawidów.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.097 sek.