• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Przymiotnik



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Przysłówek – nieodmienna część mowy określająca cechy czynności, stany oraz inne cechy. Występuje przeważnie z czasownikiem, przymiotnikiem lub innym przysłówkiem. Pełni funkcję okolicznika lub orzecznika. Ze względu na funkcję składniową do przysłówków należą także zaimki przysłowne.Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu (jego morfem), o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną, przy czym rozróżnienie na "sufiks" jako element słowotwórczy i "końcówkę" jako wykładnik fleksyjny typowe jest wyłącznie dla polonistyki i slawistyki, a nie jest stosowane w innych filologiach, stąd na przykład w angielskiej i niemieckiej wersji tego artykułu "sufiks" jest egzemplifikowany w pierwszym rzędzie jako wykładnik deklinacyjny). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden.

    Przymiotnikczęść mowy określająca cechy istot żywych, rzeczy, zjawisk, pojęć i stanów. Nazwa wywodzi się od słowa „przymiot” – czyli cecha, właściwość, która określa właściwości dostrzegalne ludzkimi zmysłami oraz pozazmysłowe, wywnioskowane z zachowania istot żywych bądź właściwości przedmiotów. W przypadku zjawisk czy pojęć przymiotniki mogą mieć także charakter abstrakcyjny.

    Szyk wyrazów – układ wyrazów w zdaniu, czyli ich usytuowanie względem siebie w perspektywie czasowej (w mowie) lub przestrzennej (w piśmie). Szyk wyrazów jest bezpośrednim następstwem linearności każdego języka naturalnego.Język ogólnopolski – standardowa, kanoniczna odmiana języka polskiego, nauczana i promowana w szkołach oraz pełniąca funkcję języka administracji, mediów i literatury, zwłaszcza w kontaktach publicznych. Używana jest na terenie całej Polski w szerokim spektrum domen życia publicznego i kulturalno-oświatowego. Od dialektów obiegowych odróżnia ją szeroki zasięg geograficzny i wypracowanie funkcjonalne, a także istnienie formalnie prowadzonej kodyfikacji, zarówno w postaci normy użytkowej (potocznej), jak i wzorcowej. Język ogólnopolski stoi w opozycji tak do dialektów terytorialnych, jak i do odmian wyodrębnionych socjalnie, ciesząc się większym poważaniem społecznym niż gwary wiejskie. Popularnie bywa określany mianem „poprawnej” polszczyzny.

    Klasyfikacja i podział[ | edytuj kod]

    Stosowana w przeszłości definicja przymiotnika jako części mowy odpowiadającej w mianowniku liczby pojedynczej na pytania: jaki? jaka? jakie? (a także – czyj? czyja? czyje? który? która? które?) obecnie uznana została za nieprecyzyjną, niepoprawną logicznie, przydatną jedynie w celach dydaktycznych. Podstawą zaliczenia jakiegoś wyrazu do przymiotników nie jest bowiem fakt odpowiadania przez niego na określone pytanie, lecz funkcja, jaką pełni on w języku.

    Związek przynależności – relacja podrzędności między dwoma wyrazami: członem podstawowym, którym jest czasownik, a wyrazem określającym, który jest nieodmienny. Żaden z wyrazów nie przyjmuje odpowiedniej formy (związki zgody oraz rządu), dlatego też związek przynależności jest poniekąd trzecią drogą: łączy wyrazy nieuzgadnialne pod względem składniowym, lecz posiadające sens logiczny w połączeniu.Międzyrostek, interfiks – w językoznawstwie jest to każdy "kawałek" wyrazu (jego morfem), o ile jest umiejscowiony między dwoma rdzeniami (podstawami słowotwórczymi). Interfiksy występują z przyczyn fonetycznych w niektórych wyrazach, zwykle złożeniach, na przykład język-o-znawca. Z kolei rozróżnienie Rzeczpospolita, ale Rzecz-y-pospolitej pochodzi z niezależnej odmiany członów zestawienia.

    Przymiotnikami nazywana jest pewna klasa wyrazów, wyróżniana w oparciu o następujące kryteria:

  • semantyczne, czyli znaczeniowe (1);
  • gramatyczne czyli:
  • słowotwórcze (2);
  • fleksyjne, czyli formalne (3);
  • składniowe, czyli syntaktyczne (4).
  • Kryteria słowotwórcze i fleksyjne są często określane wspólną nazwą kryteriów morfologicznych.

    W języku polskim, aby dany wyraz mógł być zaliczony do przymiotników, powinien on:

    Deklinacja (od łac. declinare – odmieniać) – odmiana wyrazu (imienia) przez przypadki i liczby. Deklinacji podlegają rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne oraz liczebniki. Pojęciem deklinacji określa się także zespół form fleksyjnych, występujący w odmienianych w ten sposób wyrazach.Równoważnik zdania – wyrazy lub grupy wyrazów, formalnie nietworzące zdania (ponieważ nie mają formy osobowej orzeczenia), wyrażające jednak te same treści, co zdanie.
  • (1)
  • a) dostarczać dodatkowej, szczegółowej informacji o rzeczowniku;
  • b) nazywać (określać, wyrażać) pewną cechę (własność, właściwość) jakościową lub relacyjną przedmiotów, osób, zwierząt, roślin, zjawisk albo pojęć abstrakcyjnych.
  • (2) być utworzony poprzez:
  • a) dodanie do podstawy słowotwórczej przyrostka:
  • -owy, -ny, -any, -ski, -isty, -i, -y, np. domowy, bokserski, szklany, ziarnisty, bociani, szczurzy (przymiotniki odrzeczownikowe);
  • -owski, – cki, np. pezetpeerowski, chadecki, endecki (przymiotniki utworzone od skrótowców);
  • -ny, -liwy, -iwy, -alny, -ły, np. znany, tęskliwy, godziwy, powtarzalny (przymiotniki odczasownikowe);
  • -awy, -utki, -uteńki, -uśki, -sieńki, -eńki, np. zielonawy, czarniutki, żółciuśki, zieloniuteńki, maluteńki (przymiotniki odprzymiotnikowe);
  • -ejszy, -ny, -eczny, -owy, np. dzisiejszy, ranny, dostateczny, dwudniowy (przymiotniki odprzysłówkowe);
  • –ski, -owy, -ny, np. podgórski, przydomowy, naprzemienny (przymiotniki utworzone od wyrażeń przyimkowych);
  • b) dodanie do podstawy słowotwórczej przedrostka prze-, przy-, nad-, pod- oraz formantu przyrostkowego -ony, -ny, -iwy, -wy, np. przewrażliwiony, nadwrażliwy, przymilny, podgorączkowy (przymiotniki odprzymiotnikowe);
  • c) połączenie dwu lub więcej podstaw słowotwórczych interfiksem (interfiksami) -o- i dodanie do ostatniego członu przyrostka -ski lub -ny (-ni), np. biało-czerwono-niebieski, lewostronny, piętnastoletni, prawdomówny, noworoczny, czcigodny (przymiotniki złożone).
  • (3)
  • a) nie posiadać określonego rodzaju (w odróżnieniu od rzeczownika);
  • b) odmieniać się przez przypadki, rodzaje i liczby;
  • c) przyjmować formę gramatyczną zgodną pod względem przypadku, liczby i rodzaju z formą gramatyczną określanego rzeczownika lub (rzadziej) zaimka osobowego;
  • d) przyjmować końcówki fleksyjne według tzw. deklinacji przymiotnikowej (w przeciwieństwie do wielu typów deklinacji rzeczownikowych przymiotniki mają tylko jeden model odmiany, a jego nieznaczne modyfikacje zależą od rodzaju spółgłoski kończącej temat).
  • (4)
  • a) pełnić w zdaniu przede wszystkim funkcję przydawki przymiotnikowej (charakteryzującej, wyodrębniającej, ilościowej lub dzierżawczej), przy czym może to być przydawka:
  • do podmiotu, np. Cicha woda brzegi rwie;
  • do orzecznika orzeczenia imiennego, np. On jest zawodowym sportowcem;
  • do dopełnienia, np. Przeczytałem ciekawą książkę;
  • do okolicznika, np. Na pagórku niewielkim stał dwór szlachecki. Zdarzyło się to ciemną nocą;
  • do przydawki dopełnieniowej, np. Mieszkał w domu z czerwonej cegły;
  • (funkcje pierwszorzędne – prymarne);

    Imiesłów przymiotnikowy przeszły bierny – część mowy tworzona poprzez dodanie przyrostka -ny, -ony (także -’ony ← -’eny), -ty do tematu czasu przeszłego danego czasownika (np. pisać → pisa-ć → pisa-ny, zrobić → zrobi-ć → zrobi-ony, nieść → niós-ł (← nies-ł) → nies-’ony → niesiony). Podobnie jak przymiotnik odmienia się przez liczby, przypadki i rodzaje. W przeciwieństwie do przymiotnika nie odmienia się przez stopnie.Rzecz, substancja pierwsza, byt jednostkowy (łac. res) – kategoria przedmiotów, od innych przedmiotów (np. zdarzeń czy relacji) różniących się tym, że:
  • b) w pewnych sytuacjach pełnić w zdaniu także rolę:
  • orzecznika orzeczenia imiennego, np. Adaś jest wysoki;
  • podmiotu, np. Bogaty biednego nie zrozumie. Chorzy zostali ewakuowani ze szpitala;
  • dopełnienia, np. Robin Hood zabierał bogatym, a dawał biednym;
  • (funkcje drugorzędne – sekundarne);

  • c) pozostawać w zdaniu:
  • w związku zgody z podmiotem, orzecznikiem, dopełnieniem, okolicznikiem lub przydawką dopełnieniową jako przydawka (rodzaj, liczba, przypadek);
  • w związku rządu z łącznikiem jako orzecznik;
  • w związku zgody (głównym) z orzeczeniem jako podmiot (rodzaj, liczba);
  • w związku rządu z orzeczeniem jako dopełnienie;
  • d) pozostawać w związku rządu lub przynależności z własnymi określeniami o charakterze odpowiednio – dopełnienia bądź okolicznika, przy czym mogą to być:
  • przysłówki, np. bardzo pożyteczna roślina;
  • rzeczowniki, np. pisarz żądny sławy;
  • wyrażenia przyimkowe, np. pacjent chory na grypę.
  • e) jako przydawka w szyku wyrazów zajmować miejsce najczęściej bezpośrednio przed określanym rzeczownikiem, rzadziej – bezpośrednio po nim, a jedynie w wyjątkowych przypadkach – w innym miejscu zdania (co może wynikać np. z akcentu zdaniowego).
  • Przymiotnik jest więc zasadniczo wyrazem odmiennym i autosyntagmatycznym (tzn. samodzielnym składniowo – może spełniać zarówno funkcję składnika wypowiedzenia, jak i sam stanowić równoważnik zdania). Odnosząc się do cechy, czyli pewnego elementu rzeczywistości pozajęzykowej, przymiotnik stanowi także wyraz samodzielny znaczeniowo (samodzielnie znaczący, samoznaczący, autosemantyczny, pełnoznaczny).

    Akomodacja – technika sygnalizacji zależności składniowej. Określamy tym mianem wszelkie oddziaływanie gramatyczne nadrzędnika na podrzędnik.Spółgłoska – dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).

    Sytuacja idealna występuje wówczas, gdy wyraz spełnia wszystkie podane kryteria. Wówczas jego przynależność do przymiotników nie budzi żadnych wątpliwości, np. chory, zdrowy, bogaty, biedny itp. Często jednak zalicza się do przymiotników także wyrazy spełniające tylko część podanych kryteriów.

    W języku polskim wyróżniano dawniej cztery następujące grupy przymiotników:

    Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty bądź przedmioty się znajdują. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.Temat wyrazu – część wyrazu, która zasadniczo nie uczestniczy w odmianie. Rozróżnia się temat fleksyjny (np. domow- w domowy, domowego) i temat słowotwórczy (np. dom- w domowy, domek).
  • Przymiotniki jakościowe (bezwzględne, charakteryzujące) – określają one właściwości osób, zwierząt, roślin i przedmiotów w sposób bezpośredni, wskazując na ich bezwzględne (tzn. przypadkowe, niestałe, zmienne) cechy, np. formę (okrągły, podłużny), rozmiar (wielki, mały), smak (kwaśny, słony), kolor (zielony, biały), temperaturę (zimny, gorący) itp. Istotą cech, do których odnoszą się przymiotniki jakościowe, jest to, że mogą one występować w mniejszym lub większym natężeniu (nasileniu, intensywności), i w związku z tym przymiotniki te podlegają stopniowaniu (np. miły, milszy, najmilszy). Charakterystycznymi cechami znacznej części przymiotników jakościowych jest także fakt posiadania przez nie antonimów (np. tłusty-chudy, ciepły-chłodny itp.), a także możliwość tworzenia od nich przysłówków (duży-dużo, czarny-czarno) i rzeczowników abstrakcyjnych (szary- szarość, miły-miłość).
  • Przymiotniki relacyjne (względne, gatunkujące, klasyfikujące, wyróżniające) – określają one właściwości osób, rzeczy, roślin, przedmiotów lub pojęć abstrakcyjnych w sposób pośredni. Wyrażają względne (tzn. stałe, niezmienne) cechy i właściwości danego przedmiotu. Wskazują na cechę gatunkową, wyróżniającą, a nie po prostu na jedną z wielu cech przedmiotu. Są tworzone od innych części mowy, wskazujących na jakąś właściwość. Przymiotniki te określają cechy, które mogą odnosić się np. do materiału, z którego dany przedmiot wykonano (kamienna rzeźba), charakteru substancji chemicznej (kwas siarkowy), typu pojazdu (lokomotywa spalinowa), rodzaju czynności wyrażonej rzeczownikiem (odprawa celna, przelew bezgotówkowy), czasu (letnia olimpiada) czy miejsca (sklep osiedlowy). Istotą cech, które wyrażają przymiotniki relacyjne, jest brak możliwości określenia stopnia ich natężenia (można tylko stwierdzić, że przedmiot lub osoba ma daną cechę albo właściwość, lub że jej nie posiada). Z tego względu przymiotników tych nie można stopniować. Przymiotniki relacyjne zwykle nie posiadają antonimów, ponadto na ogół nie można od nich utworzyć przysłówków ani rzeczowników abstrakcyjnych.
  • Przymiotniki dzierżawcze (włączane są czasem do relacyjnych) – stwierdzają, do kogo należy dana rzecz, np. Janów dom = dom Jana (archaizm fleksyjny, obecnie występuje jedynie w niektórych gwarach), Ewangelia Mateuszowa, ojcowska rada, babcine ciasto, mysi ogon, lisia kita, szczurzy pyszczek, bociani dziób, krowie wymię, końska grzywa, rybia łuska.
  • Przymiotniki nieodmienne – zwykle obcego pochodzenia, określają rzeczowniki, lecz nie podlegają odmianie przez przypadki, rodzaje ani liczby, np. mundur khaki, super samochód, top modelka, sukienka mini, kostium bikini.
  • Ten podział przymiotników jest nadal stosowany, lecz uznawany za niepełny.

    Część mowy – specyficzna dla danego języka, wyróżniona głównie na podstawie kryteriów składniowych i fleksyjnych klasa wyrazów (zobacz też klasyfikacja części mowy).Kontaminacja – w etymologii: zjawisko słowotwórcze oznaczające połączenie dwóch lub więcej słów albo wyrażeń, zazwyczaj o pokrewnym znaczeniu.

    Ostatnio w wielu nowych opracowaniach gramatycznych wszystkie wyżej wymienione kryteria klasyfikacyjne traktuje się równorzędnie, a za przymiotnik uznawany jest wyraz spełniający przynajmniej niektóre z nich. Zgodnie z tymi zasadami do przymiotników włączono więc wiele klas wyrazów wcześniej zaliczanych do zaimków i liczebników, a także pewne formy fleksyjne czasowników.

    Archaizm – wyraz, konstrukcja składniowa lub związek wyrazowy, który wyszedł z użycia. Archaizmy to także wyrazy w formie przestarzałej, które są jeszcze używane, lecz postrzegane jako dawne. Te z kolei nazywa się anachronicznymi.Liczebnik – część mowy określająca liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Niektóre liczebniki (np. główne, porządkowe) odmieniają się przez przypadki i rodzaje.

    Stosowana jest również klasyfikacja:

  • tylko w oparciu o kryterium składniowe;
  • tylko w oparciu o kryterium fleksyjne;
  • mieszana fleksyjno-składniowa.
  • Zdecydowanie mniej użyteczne i rzadziej stosowane są kryteria semantyczne i słowotwórcze.

    Z powyższych względów nie ma obecnie powszechnej zgody wśród językoznawców co do przynależności niektórych grup wyrazów do przymiotników.

    W zależności od wybranego kryterium do przymiotników zaliczane są, oprócz wcześniej wymienionych, także niektóre z następujących grup wyrazów:

    Przedrostek, prefiks – w językoznawstwie jest to fragment wyrazu (tzw. morfem) dodawany po lewej stronie do słowa podstawowego lub jego rdzenia (czyli do podstawy słowotwórczej), służący tworzeniu wyrazów pochodnych. Wyraz może nie posiadać żadnego prefiksu, może posiadać jeden lub więcej prefiksów.Wyrażenie przyimkowe – połączenie przyimka z rzeczownikiem, liczebnikiem, przymiotnikiem (w użyciu rzeczownikowym) albo zaimkiem.
  • dawne zaimki rzeczowne:
  • dzierżawcze – mój, twój, nasz, wasz, jego, jej, ich, pana, pani, panów, pań, państwa;
  • dzierżawczo-zwrotny – swój.
  • dawne zaimki liczebne:
  • nieokreślone – dużo, mało, trochę, wiele;
  • upowszechniający – wszystek.
  • dawne zaimki przymiotne:
  • upowszechniający – każdy;
  • przeczące – nijaki, niczyj, żaden;
  • pytajne – jaki, który, czyj, co za;
  • pytajne wzmocnione – jakiż, któryż, czyjże, cóż za;
  • względne – jaki, który, czyj, co;
  • nieokreślone – jakiś, któryś, czyjś, jakikolwiek, którykolwiek, czyjkolwiek, jaki bądź, który bądź, czyj bądź, lada jaki, lada który, lada czyj, byle jaki, byle który, byle czyj, pewien, niejaki, niektóry, niejeden, jaki taki;
  • wskazujące (określone) – ten, tamten, ów, taki, ten sam, taki sam, inny.
  • dawne liczebniki:
  • porządkowe – pierwszy, drugi, trzeci;
  • wielorakie określone – jednoraki, dwojaki, trojaki;
  • wielorakie nieokreślone – iloraki, wieloraki;
  • mnożne – pojedynczy, podwójny, potrójny, poczwórny;
  • wielokrotne określone – jednokrotny, dwukrotny, stukrotny;
  • wielokrotne nieokreślone – ilokrotny, parokrotny, wielokrotny;
  • przysłówkowe określone – dwukrotnie, stukrotnie;
  • przysłówkowe nieokreślone – ilokrotnie, parokrotnie, kilkukrotnie, kilkunastokrotnie, kilkudziesięciokrotnie, kilkusetkrotnie, wielokrotnie.
  • dawne imiesłowy przymiotnikowe:
  • teraźniejsze czynne, np. uciekający kot, spadająca gwiazda, biegnące dziecko;
  • przeszłe bierne, np. przeczytany artykuł, wykonana praca, spełnione marzenie.
  • Wymienione powyżej grupy wyrazów nie spełniają wszystkich cech przymiotników (głównie semantycznych), jednak zalicza się je do przymiotników ze względu na ich przymiotnikową funkcję w zdaniu i/lub morfologię.

    Podmiot – część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.Proces fonetyczny (zjawisko fonetyczne) – zmiana języka w zakresie fonetyki. Wyróżnia się procesy zależne od pozycji i niezależne. Jedną z przyczyn procesów fonetycznych może być wpływ podłoża językowego (substratu językowego) na superstrat językowy.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Imiesłów przymiotnikowy czynny – tworzony jest od czasowników niedokonanych mówiących o sprawcy czynności teraźniejszej. Tworzy się go za pomocą cząstki -ący (np. biorący, tworzący, rozumiejący, piszący itp.). Cząstkę tę dodaje się do tematu 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego czasownika (np. pisać→pisz-ą→pisz-ący→piszący; rozumieć→rozumiej-ą→rozumiej-ący→rozumiejący...). Podobnie jak przymiotnik odmienia się przez liczby, przypadki i rodzaje. W przeciwieństwie do przymiotnika nie odmienia się przez stopnie.
    Orzeczenie imienne – w składni jeden z rodzajów orzeczenia, złożony z łącznika będącego elementem czasownikowym, w zgodzie z podmiotem i orzecznika o charakterze imiennym.
    Związek zgody (kongruencja) – relacja między powiązanymi elementami zdania wymagająca, aby jeden miał taką samą formę jak drugi – zwykle jeden z nich ma pewną niezmienną formę, drugi natomiast może występować w wielu różnych formach i przyjmuje formę wyrazu nadrzędnego.
    Związek rządu (rekcja) – relacja między powiązanymi elementami zdania, w której jeden musi mieć pewną z góry ustaloną formę, niezależnie od formy drugiego. Związek rządu typowy jest dla endocentryzmu – element centralny narzuca formę pozostałym elementom.
    Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, organizmy, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim pełni funkcję głownie podmiotu w zdaniu, może też pełnić funkcję dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikaze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).
    Językoznawstwo (lingwistyka) – dział nauk humanistycznych badających istotę, budowę i rozwój języka. Specjalista w zakresie językoznawstwa to językoznawca lub lingwista. Wyróżnia się lingwistykę teoretyczną i stosowaną.
    Esperanto (pierwotnie Lingvo Internacia – "język międzynarodowy") – najbardziej rozpowszechniony na świecie międzynarodowy język pomocniczy.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.029 sek.