• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Prawo osobowe w prawie rzymskim



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Legion albo legia (łac. legio) – podstawowa i największa jednostka taktyczna armii rzymskiej złożona przede wszystkim z ciężkozbrojnej piechoty. Odpowiednik współczesnej dywizji. W pierwszych trzech wiekach imperium armia rzymska liczyła od 25 do 34 legionów. W wyprawach legionów uczestniczyli również kamieniarze, cieśle, inżynierowie i inni rzemieślnicy.Wyzwoleniec – człowiek, który został podniesiony ze stanu niewoli i otrzymał pełne lub częściowe prawa obywatelskie.
    Osoby fizyczne[ | edytuj kod]

    W prawie rzymskim osobą fizyczną był człowiek od momentu urodzenia, ale tylko wówczas gdy przyszedł na świat żywy a jego ciało wykazywało cechy naturalności. Dziecko poczęte, będące w łonie matki (nasciturus) uważano za jej część i przyjmowano, gdy chodziło o jego korzyści (w szczególności w sprawach spadkowych) fikcję prawną, że już się narodziło. Wyrażała to paremia prawna: nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur – dziecko poczęte uważa się za już narodzone, o ile chodzi o jego korzyści. Dzieci poronione lub zniekształcone nie były uważane za osoby w sensie prawnym.

    Zdolność prawna – zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków prawnych. Zdolność prawna jest atrybutem osób fizycznych, jednostek organizacyjnych będących osobami prawnymi (w szczególności Skarbu Państwa) oraz niebędących osobami prawnymi, którym zdolność prawną nadają przepisy szczególne.Fikcja prawna – norma prawna nakazująca kontrfaktyczne uznanie wystąpienia pewnego faktu prawnego, który w rzeczywistości nie miał miejsca.

    Zdolność prawna[ | edytuj kod]

    Prawo rzymskie wprowadzało rozróżnienie ze względu na posiadaną zdolność prawną. W starożytnym Rzymie zdolność prawna była rozróżniana ze względu na trzy warunki zwane przez jurysprudencję rzymską status. Były to:

    1. status libertatis – status wolności, niewoli, wyzwolenia
    2. status civitatis – status obywatelstwa – obywatele rzymscy, Latynowie, peregrini
    3. status familiae – status określający pozycję w rzymskiej rodzinie.

    W starożytnym Rzymie najważniejszym skutkiem uzyskania pełnej zdolności prawnej była możność posiadania własności, dziedziczenia a co za tym idzie, bycia podmiotem zobowiązań. Zdolność tę posiadały osoby sui iuris, w tym mężczyźni niepodlegający niczyjej władzy, zwani pater familias (ojciec rodziny).

    Nexum (łac., supinum czasownika necto, nectere - zawiązać, zobowiązać) w prawie rzymskim archaiczna czynność prawna, należąca do grupy uroczystych aktów prawnych dokonywanych per aes et libram (przy użyciu spiżu i wagi). Z nexum wywodzi się późniejsza instytucja pożyczki (mutuum).Capitis deminutio (łac. umniejszenie osobowości) – w prawie rzymskim utrata lub zmiana jednego ze statuum osoby. Powodowała m.in. zmianę długów cywilnych na naturalne.

    Możliwa była zmiana statusu przez osobę cieszącą się wcześniej pełną zdolnością prawną. Takie ograniczenie nazywane było capitis deminutio i wynikało z zaistnienia określonych warunków do których stosowano odpowiednie przepisy prawa rzymskiego. Wyróżnia się:

    1. capitis deminutio maxima oznaczające utratę obywatelstwa, wolności i pozycji w rodzinie
    2. capitis deminutio media oznaczające utratę obywatelstwa z zachowaniem wolności, było konsekwencją kary wygnania (aquae et ignis interdicto – zakaz wody i ognia), osoba taka stawała się cudzoziemcem (peregrini)
    3. capitis deminutio minima oznaczające zmianę pozycji w rzymskiej rodzinie z zachowaniem obywatelstwa i wolności. Wynikało z przysposobienia dziecka (adoptio), emancypacji (emancipatio) z władzy zwierzchnika kognatycznego do władzy zwierzchnika agnatycznego, lub przejścia pod władzę męża (conventio in manum).

    Innymi przyczynami wpływającymi na zakres zdolności prawnej były:

    Karakalla (ur. 4 kwietnia 188, zm. 8 kwietnia 217; Caracalla, Marcus Aurelius Antoninus Bassianus, Marcus Aurelius Severus Antoninus) – cesarz rzymski. Syn Septymiusza Sewera i Julii Domny. Współrządził z ojcem, po jego śmierci (krótkotrwale) z bratem Getą. Po jego zamordowaniu w roku 212 został cesarzem samodzielnym.Kazimierz Kolańczyk (ur. 24 lutego 1915 w Byszewie koło Bydgoszczy, zm. 20 lutego 1982 w Poznaniu) – polski historyk prawa.
    1. infamia immediata – uszczuplenie czci wynikające wprost z wykonywania zawodu społecznie pogardzanego (prostytucja, stręczycielstwo, aktorstwo, walki ze zwierzętami) lub dopuszczenia się czynu potępianego w opinii publicznej (bigamia, podwójne zaręczyny, naruszenie czasu żałoby poprzez wczesne, ponowne małżeństwo)
    2. infamia mediata – uszczuplenie czci wynikające albo z zasądzenia w publicznoprawnym procesie karnym albo w procesie cywilnym z powództw ujmujących godności (actiones famosae). Należały do nich kradzież (actio furti), rabunek (actio vi bonorum raptorum), zniewaga (actio iniuriarum). Infamujące były również powództwa ze stosunków prawnych wymagających szczególnego zaufania. Należały do nich skargi w ramach opieki (actio tutelae directae), spółki (actio pro socio) oraz depozytu (actio depositi). Infamujące było również dopuszczenie się dłużnika do niewypłacalności i egzekucji majątku w drodze licytacji.
    3. religia – jakkolwiek w okresie przedchrześcijańskim nie miała wpływu na zdolność prawną tak w pierwszych trzech stuleciach po Chrystusie, ze względu na konflikt z kultem cesarza powodowała przestępstwo obrazy majestatu (crimen laesae maiestatis), a po uznaniu chrześcijaństwa za religię państwową przez cesarza Teodozjusza I (380r) była powodem szykan wobec tych którzy jej nie wyznawali.

    W prawie rzymskim ograniczeniu podlegała również zdolność do czynności prawnych. Ograniczenia wynikały z zakładanego braku zrozumienia dla skutków dokonywanej czynności.

    Pretor (łac. praetor – l.mn. praetores) – wyższy urzędnik w antycznym Rzymie mający tzw. władzę mniejszą (imperium minus). W czasie nieobecności konsulów, pretor (później dwóch) przejmował najwyższą władzę w mieście, mogąc nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zasadniczym jednak zadaniem pretorów było sądownictwo. Ważnym uprawnieniem pretora było wydawanie edyktów (edykty pretorskie), w których ustalał on sposoby postępowania w sprawach niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (leges) czy prawo zwyczajowe. Owe edykty odegrały ważną rolę w rozwoju prawodawstwa i były uwzględniane w późniejszych kodyfikacjach prawa rzymskiego.Postępowanie formułkowe (łac. agere per formulas) – główna forma cywilnego postępowania sądowego w prawie rzymskim za czasów najświetniejszego rozwoju prawa rzymskiego, to jest w ostatnim stuleciu republiki i przez cały okres trwania pryncypatu. Na oznaczenie tego rodzaju postępowania Rzymianie używali omówienia: „procesować się za pomocą formułek”, od którego pochodzi nazwa proces formułkowy.Ten rodzaj postępowania wyparł ostatecznie za cesarza Oktawiana Augusta proces legisakcyjny.

    Zdolność do czynności prawnych mogła być ograniczana ze względu na wiek osoby dokonującej czynności:

    1. infantes – dzieci do 7. roku życia, z uwagi na brak właściwego rozeznania nie miały zdolności do czynności prawnych oraz nie odpowiadały za czyny bezprawne.
    2. impuberes – niedojrzali, którzy jednakże osiągnęli pewien poziom umysłowy aby brać udział w obrocie prawnym. Mieli ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Mogli bez przeszkód dokonywać czynności przysparzających, ale nie byli zdolni do zawierania tych czynności, które przynosiły im szkodę. Do ważności tych czynności była konieczna zgoda opiekuna (auctoritas tutoris). W przypadku czynności prawnych przysparzająco-obciążających (umowa kupna sprzedaży) do chwili zgody opiekuna utrzymywano skuteczność przysporzenia, obciążenie zawieszając w czasie. Była to czynność prawna kulejąca (negotium claudicans). Sabinianie utrzymywali, że ich zdolność fizyczna każdorazowo powinna podlegać ocenie (inspectio corpores), Prokulianie zaś głosili opinię, która została ostatecznie przyjęta iż mężczyzna osiągał dojrzałość (pubertas) w wieku 14 lat a kobieta w wieku lat 12.
    3. puberes minores viginti quinque annis – dojrzali sui iuris poniżej 25. roku życia mieli na mocy lex Laetoria ochronę przed nadużyciami ze strony oszustów wykorzystujących ich niedoświadczenie i niewiedzę w zakresie spraw prawno-majątkowych.
    4. puberes maiores viginti quinque annis – dojrzali sui iuris powyżej 25. roku życia cieszyli się pełną zdolnością do czynności prawnych.


    Antoni Dębiński (ur. 28 kwietnia 1953 w Lublinie) – polski duchowny katolicki, prof. dr hab. nauk prawnych, specjalista w zakresie prawa rzymskiego, od 2012 roku rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II.Ekscepcja (łac. exceptio) – pochodzący z prawa rzymskiego zarzut natury formalnoprawnej w stosunku do przebiegu postępowania sądowego, zgłoszony przez pozwanego na rozprawie sądowej. Ekscepcje dzieli się na peremptoryjne (niweczące proces, powodujące oddalenie pozwu) oraz dylatoryjne (tamujące postępowanie, powodujące odroczenie sprawy).
  • kobiet sui iuris
  • osób chorych umysłowo (furiosi)
  • marnotrawców (prodigi).
  • Status libertatis[ | edytuj kod]

    Rzymianie dzielili ludzi (homini) na wolnych z urodzenia (liberi ingenui), niewolnych (servi), półwolnych i wyzwolonych (liberti, libertini).

    Niewolnicy (servi)[ | edytuj kod]

    Niewolnicy byli zaliczani do kategorii rzeczy (res mancipi, res vocale lub instrumentum vocale – rzecz mówiąca). Pomimo tego byli też zaliczani do ludzi (słowo homo w Rzymie odnosiło się również do ludzi niewolnych), jednak zupełnie pozbawionymi podmiotowości prawnej oraz władzy decydowania o własnych sprawach. W konsekwencji nie mogli mieć majątku, zawierać małżeństw, być stronami procesowymi itd. Stan niewoli powstawał w wyniku popadnięcia w niewolę nieprzyjacielską (captivitas), dotyczyło to również obywateli Rzymu pojmanych przez nieprzyjaciela (zachowywali ius postliminii, czyli „prawo powrotu”, ich prawa odżywały automatycznie z chwilą powrotu, zmarli w niewoli traktowani byli jako zmarli w chwili popadnięcia w niewolę, by można było dziedziczyć po nich jako po wolnych). Niewolnicy w których obracano jeńców byli sprzedawani w drodze licytacji lub stawali się własnością państwa (servi publici). Niewolnictwo było dziedziczne (verna – niewolnik narodzony w domu pana) jednakże dziecko zrodzone z niewolnicy, która w czasie trwania ciąży choć przez chwilę była wolna, uzyskiwało status wolnego, nie należało do właściciela matki, ale należało do matki. Był to przejaw sprzyjania wolności (favor libertatis). W stan niewoli popadali również niewypłacalni dłużnicy (nexi) wobec których zastosowano powództwo „legis actio per manus inectionem”, a w efekcie sprzedano ich „poza Tyber” (trans Tiberim). Dotyczyło to również dezerterów z wojska i osób unikających spisu cenzorskiego. Wolność tracili również skazani w procesach publiczno-karnych (servi poenae) na śmierć, pracę w kopalniach (damnatio in metallum) lub walkę z dzikimi zwierzętami (damnatio ad bestias). W okresie pryncypatu w niewolę popadał również ten, który świadomie dał się sprzedać w niewolę w celu uzyskania części ceny (ad pretium participandum). Wolność traciła również kobieta, która pomimo trzykrotnego upomnienia ze strony właściciela, współżyła z jego niewolnikiem. Wszelkie czynności niewolnika były uznawane za czysto faktyczne, pozbawione ochrony prawnej. Czynności podejmowane przez niewolnika mogły polepszać sytuację materialną pana, ale nie mogły jej umniejszyć, chyba że zostały mu zlecone przez pana. Wolność w starożytnym Rzymie nie była traktowana jako prawo przyrodzone, ale jako prawo nadane przez społeczeństwo.

    Negotium claudicans - "czynność prawna kulejąca", czynność prawna dokonana przez osobę do tego niezdolną (np. małoletni) lub nieupoważnioną (np. pełnomocnik bez upoważnienia). Staje się czynnością ważną od momentu zawarcia (ex tunc czyli "z mocą wsteczną") jeżeli potwierdzi ją właściwa osoba (np. opiekun małoletniego lub np. mocodawca rzekomego pełnomocnika), przy odmowie staje nieważna od momentu zawarcia (ex nunc czyli "od tego momentu, od momentu dokonania czynności"). W przypadku milczenia osoby właściwej do uznania czynności prawnej strona może wyznaczyć jej termin do uznania, a czynność po jego upłynięciu staje się nieważna.Naturalia negotii (z łac.; przedmiotowo nieistotne składniki treści czynności prawnej) - składniki treści czynności cywilnoprawnej, które powinny się znaleźć w jej treści, jednakże jeśli strony ich do tej treści nie włączą, czynność jest ważna, a brakujące elementy można ustalić na podstawie przepisów dyspozytywnych, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów.
    Peculium[ | edytuj kod]

    Peculium (od pecus – bydło) stanowiło wydzieloną niewolnikowi przez właściciela część majątku, którą mógł samodzielnie zarządzać. W tej sytuacji, niewolnik w obrocie prawnym występował w imieniu właściciela. Peculium – pozostające nadal własnością wydzielającego, który mógł je odwołać (ademptio peculii) – miało charakter motywacyjny, a niewolnik zyskiwał w zakresie tej instytucji ograniczoną zdolność prawną. Praktykowane były umowy, w których właściciel zobowiązywał się do wyzwolenia niewolnika, jeśli ten powiększy peculium o określoną wartość.

    Edykt pretorski – zbiór zasad, jakimi zamierzał się kierować pretor w czasie swojego urzędowania, które trwało jeden rok. Edykt będąc aktem prawnym i źródłem prawa łączył prawo rzymskie z prawami ludów podbitych.Nasciturus (łac. „mający się urodzić”) – termin pochodzący z prawa rzymskiego oznaczający dziecko poczęte, ale jeszcze nie urodzone.

    Peculium było też wydzielane osobie alieni iuris przez jej zwierzchnika familijnego. Zobowiązań zaciągniętych przez niewolnika lub będącego pod władzą głowy rodziny jej członka dochodzono poprzez actiones adiecticiae qualitatis.

    Wyzwolenie (manumissio)[ | edytuj kod]

    Cechą charakterystyczną starożytnego Rzymu była możliwość wyzwolenia. Tej cechy nie było w ustrojach późniejszych. W Rzymie wyzwolenie nadawało niewolnikowi status wyzwoleńca. Mogło mieć charakter formalny poprzez dokonanie zapisu testamentowego (manumissio testamento), wpisu przez cenzora na listę obywateli (manumissio censu), lub przez postępowanie przed organem rzymskiej władzy państwowej (manumissio vindicta) oraz przez złożenie odpowiedniego oświadczenia wobec biskupa i gminy chrześcijańskiej (manumissio in eclesiae). Wyzwolenie mogło się również odbyć w sposób nieformalny przez dopuszczenie do stołu jako współbiesiadnika (manumissio per mensam), przez oświadczenie w obecności przyjaciół – świadków (manumissio inter amicos), lub w liście wyzwoleńczym do niewolnika (manumissio in epistula). Wyzwolenie nieformalne nie zmieniało statusu prawnego, ale chroniło przed ponownym wtrąceniem do niewoli dzięki możliwości zgłoszenia zarzutu procesowego. Wyzwolonych w ten sposób ochraniało prawo pretorskie (ius honorarium).

    Prawo cywilne (łac. ius civile) – gałąź prawa obejmująca zespół norm prawnych regulujących stosunki między podmiotami prawa prywatnego, stanowiąca zarazem trzon prawa prywatnego.Prawa zwierząt – idea, zgodnie z którą zwierzęta mają fundamentalne interesy lub prawa, które powinny być uszanowane tak samo, jak to się dzieje w przypadku podstawowych, analogicznych interesów ludzi. Według Encyklopedii Britannica, prawa zwierząt to moralne lub legalne prawa przypisywane zwierzętom, zazwyczaj ze względu na złożoność ich życia w sferze poznawczej, emocjonalnej i społecznej oraz ich zdolności do odczuwania fizycznego bądź emocjonalnego bólu lub przyjemności. Do zasadniczych praw zwierząt zalicza się najczęściej prawo do życia i prawo do wolności od cierpienia. Filozofowie uznający konieczność zmiany stosunku człowieka do zwierząt innych niż ludzie prezentują dużą różnorodność poglądów – od protekcjonizmu Petera Singera wyrastającego z filozofii utylitarystycznej, przez podejście oparte na niezbywalnych prawach preferowane przez Toma Regana do abolicjonizmu prezentowanego przez takich myślicieli jak np. Gary L. Francione. Pomimo wielu różnic w ruchu praw zwierząt istnieje daleko idący konsensus, że zwierzęta powinny być traktowane jako osoby i włączone do moralnej wspólnoty; że nie powinny być traktowane jak przedmioty, ale jak podmioty; że nie powinny być zabijane na pożywienie, wykorzystywane w eksperymentach medycznych czy rozrywce. Bardzo często praktycznym skutkiem przyjęcia idei praw zwierząt jest przejście na wegetarianizm lub weganizm.

    Na wyzwoleńcach ciążyły obowiązki wobec patrona – byłego właściciela (operae liberorum). Wyzwoleniec był zobowiązany do posłuszeństwa (reverentia) patronowi i świadczeń na jego rzecz (do czego był zobowiązany wpierw przysięgą sakralną iusiurandum libertii przed wyzwoleniem i następnie cywilną operarum iurata promisso jako wyzwolony), a w sytuacji popadnięcia patrona w niedostatek nawet łożyć na jego utrzymanie (analogiczny obowiązek alimentacyjny ciążył również na patronie wobec wyzwoleńca pozbawionego środków do życia). Patron był również jedynym dziedzicem wyzwoleńca (w przypadku gdy ten nie pozostawił spadkobierców). Skargi przeciw patronowi mógł wyzwolony wnosić tylko za zgodą pretora, przy czym skargi infamujące były wykluczone. Libertus ingratus („niewdzięczny wyzwoleniec”) mógł być przywrócony do stanu niewoli (revocatio in servitutem). W wyjątkowych sytuacjach wyzwoleńcy mogli być uznani za wolno urodzonych (restitutio natalium), a nawet zostać obywatelami Rzymu (ius aureorum anulorum).

    Emfiteuza (gr. emphýteusis z emphyteúein zasadzać rośliny) – w prawie rzymskim prawo do czerpania korzyści z cudzej nieruchomości, przejętej tytułem najmu lub dzierżawy bez prawa nabycia własności przy jednoczesnym dziedzicznym i zbywalnym prawie do dysponowania tą dzierżawą.Konwalidacja ("uzdrowienie") - ogólnoprawne pojęcie oznaczające uzyskanie pełni waloru prawnego przez czynność prawną dotkniętą wadą (negotium claudicans). Konwalidacja może nastąpić zarówno na skutek innej czynności prawnej (akt staranności, oświadczenie woli, wydanie orzeczenia), jak i na skutek określonego zachowania zainteresowanych podmiotów (np. konwalidacja umowy międzynarodowej) bądź nawet bez jakichkolwiek działań (np. przez sam upływ czasu).

    Osoby półwolne[ | edytuj kod]

    Do grupy osób półwolnych zalicza się te osoby, które były wolne według prawa, jednakże sytuacja faktyczna spowodowała pewne ograniczenia w korzystaniu przez nie z przysługujących im praw. Byli to:

  • Osoby in mancipio, wobec których zastosowano zmianę patria potestas
  • Koloni (coloni), dzierżawcy rolni, początkowo wolni, którzy w okresie późnego cesarstwa zostali na stałe przypisani do ziemi (glebae adscripti). W podobnej sytuacji znajdowali się mercenarii, pracownicy najemni przypisani do miejsca pracy.
  • homo liber bona fide serviens człowiek wolny służący w dobrej wierze jako niewolnik u rzekomego właściciela
  • Addicti, tj. dłużnicy przysądzeni egzekucji osobistej oraz nexi, osoby uwięzione w wyniku niewywiązania się z pożyczki.
  • Redempti ab hostibus „wykupieni od wrogów”, tzn. z niewoli wojennej, pozostawali w zależności u wykupującego do czasu zwrotu, odpracowania lub darowania długu
  • Auctorati ludzie wolni którzy sami wynajęli się jako gladiatorzy (często byli to weterani).
  • Status civitas[ | edytuj kod]

    Obywatele i nieobywatele byli dwiema odrębnymi kategoriami osób. Ze względu na panującą powszechnie w starożytnym świecie zasadę personalności prawa (w przeciwieństwie do dominującej współcześnie zasady terytorialności prawa), przebywający na terenie państwa rzymskiego obywatele i nieobywatele podlegali prawu wynikającemu z tytułu pochodzenia.

    Digesta Justyniana (łac. Digesta Iustiniani) pełna nazwa Iustiniani Augusti Digesta seu Pandectae - najobszerniejsza z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego podjętej w latach 528 – 534 przez cesarza Justyniana I Wielkiego.Accidentalia negotii (z łac.: podmiotowo istotne składniki treści czynności prawnej, klauzule) – pojęcie z zakresu prawa cywilnego, oznaczające kategorię składników treści czynności prawnej, które nie wpływają na istotę tej czynności (np. na to, czy daną umowę uznamy za umowę sprzedaży czy najmu), jednakże mocą woli stron zostały podniesione do rangi istotnych.

    Obywatele (cives)[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Obywatele rzymscy.
     Osobny artykuł: Aerarii.

    Obywatele rzymscy (cives Romani) posiadali najszerszy katalog uprawnień zarówno w zakresie prawa publicznego, jak i prywatnego. Posługiwali się antycznym prawem Kwirytów (ius quiritum), i prywatnym prawem Rzymu (ius civile). Status obywatela zyskiwało się bądź przez urodzenie z prawego małżeństwa (iustum matrimonium) bądź przez nadanie (nie dotyczyło to kręgu peregrini deditici). Obywatele posiadali szereg uprawnień zarówno prywatnoprawnych, jak i publicznych. Były to:

    Aerarii — w starożytnym Rzymie obywatele, którzy nie należeli do żadnej jednostki podziału terytorialnego, tzw. tribus.Justynian I Wielki, Iustinianus (właśc. Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, ur. 11 maja 483 w Tauresium, Prowincja Iliria, zm. 13 listopada 565 w Konstantynopolu) – cesarz bizantyński od 1 sierpnia 527 do 13 listopada 565, święty Kościoła prawosławnego. Syn Wigilancji i tym samym siostrzeniec cesarza Justyna I.
  • legis actio – prawo występowania w procesie na podstawie roszczeń z ius civile
  • ius suffragii – prawo do uczestniczenia i głosowania na zgromadzeniach narodowych
  • ius quiritum – bycie podmiotem rzymskiej własności kwirytarnej
  • ius commercii – prawo dokonywania czynności uznawanych przez ius civile
  • ius honorum – bierne prawo wyborcze do wszystkich urzędów municypalnych
  • ius legio – prawo i obowiązek służby w legionach
  • ius conubii – prawo zawierania ważnie rzymskiego małżeństwa
  • tria nomina – prawo do trójczłonowego nazwiska rzymskiego (praenomen, nomen, cognomen)
  • testamenti factio activa (pasiva) – prawo sporządzenia spadku i bycia spadkobiercą.
  • Obywatelstwo civitates Romani traciło się z reguły w wyniku utraty statusu libertatis lub w wyniku banicji (aeque et ignis interdicto).

    Dominat (łac. dominus et deus - pan i bóg) – termin używany przez współczesnych historyków na określenie ustroju Cesarstwa rzymskiego (III w.) po reformach Dioklecjana. Charakteryzowała go absolutna władza cesarza używającego tytułu dominus et deus (pan i bóg).Actiones adiecticiae qualitatis – powództwa o charakterze dodatkowym. W prawie rzymskim grupa specjalnych powództw opartych na prawie pretorskim, za pomocą których dochodzono należności ze zobowiązań zaciągniętych przez niewolnika lub inną osobę alieni iuris na jego polecenie lub za jego zgodą. W średniowieczu skargi te zaczęto nazywać wspólnym określeniem „actiones adiecticiae qualitatis”.

    Latynowie[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Latynowie (prawo rzymskie).

    Latynami w prawie rzymskim określano zarówno etnicznych Latynów, mieszkańców Lacjum, jak i inne grupy mieszkańców Imperium, do których stosowano przepisy prawa dotyczące etnicznych Latynów. Do grupy tej zaliczano:

  • Latini prisci (Latynowie dawni) – mieszkańcy Lacjum i związku miast latyńskich, posiadali uprawnienia commercium, legis actio, ius suffragii i conubii, nie posiadali uprawnień ius honorum Przysługiwało im ius migrandi, prawo uzyskiwania obywatelstwa rzymskiego tylko poprzez osiedlenie się w Rzymie. Obywatelstwo uzyskiwali również przez objęcie wysokiego stanowiska w swojej gminie lub przynależności do rady miejskiej jako decuriones
  • Latini coloniarii (Latynowie kolonialni) – mieszkańcy kolonii pod rządem prawa latyńskiego;
  • Latini Iuniani (Latynowie juniańscy) – wyzwoleńcy wyzwoleni nieformalnie na podstawie prawa pretorskiego nieposiadający prawa przysługującego obywatelom Rzymu.
  • Peregryni[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Peregrini.

    Peregrini – cudzoziemcy, obcokrajowcy, obcy, były to wolne osoby niebędące obywatelami rzymskimi ani Latynami, mieszkający na terytorium państwa rzymskiego lub poza jego granicami. Wśród Peregrynów wyróżnia się dwie grupy różniące się od siebie w zakresie przysługujących im praw. Byli to:

    Mancipium (od łac. mancipatio) – w prawie rzymskim stan przejściowej zależności prywatnoprawnej. Osobą oddaną w mancipium (mancipio dati) mógł być członek rodziny (syn lub córka), którego pater familias czasowo oddał w drodze mancypacji pod władzę innego patris familias.Lacjum (wł. Lazio) – region administracyjny w centralnych Włoszech, o powierzchni 17 203 km²; 5,2 mln mieszkańców ze stolicą w Rzymie (2,5 mln mieszkańców). Gęstość zaludnienia 302 os./km². Graniczy z regionami: Toskania, Umbria, Marche, Abruzja, Molise i Kampania.
  • peregrini certae civitatis – mieszkańcy gmin, państw, które uznały zwierzchność Rzymu, a w zamian uzyskały autonomię administracyjną i sądowniczą. W stosunkach wewnętrznych rządzili się swoimi prawami, natomiast w relacji z Latynami lub Rzymianami obowiązywało ius gentium.
  • peregrini dediticii – cudzoziemcy, którzy skapitulowali (deditio), i których tereny zostały w wyniku podboju włączone do Imperium Romanum jako grunt publiczny (ager publicus). Mieli jedynie dostęp do niektórych urządzeń ius gentium.Do tej kategorii włączano również wyzwoleńców którzy popełniali ciężkie przestępstwo.
  • Constitutio Antoniniana[ | edytuj kod]

    W 212 r. cesarz Karakalla wydał konstytucję (tzw. Edykt Karakalli), którą nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom państwa. Tym samym rozciągnął przywilej niewielkiej grupy społecznej na ludność prowincji. Jednakże nie dotyczył on peregrini dediticii, którzy obywatelstwo rzymskie otrzymali w 530 na mocy ustawy cesarza Justyniana.

    Tyber (wł. Tevere, łac. Tiberis) – rzeka w środkowej części Włoch. Długość – 405 km (trzecia co do długości po Padzie i Adydze rzeka Włoch), powierzchnia zlewni – 17,2 tys. km², główny dopływ – Nera (lewy).Gajusz, Gaius (II w. n.e.) – jurysta rzymski, znany głównie jako autor Instytucji Gajusza. Innym przypisywanym mu dziełam są Res Cottidianae sive Aurea ("Sprawy codzienne czyli złote").

    Osoby sui iuris i alieni iuris[ | edytuj kod]

    W prawie rzymskim zdolność prawną rozróżniano również w oparciu o status zajmowany w obrębie rodziny (status familiae). Człowiek wolny i obywatel mogli zajmować bądź pozycję osoby niepodlegającej niczyjej władzy w rodzinie (sui iuris) bądź też poddanej czyjejś władzy (alieni iuris). Jeżeli osobą sui iuris był mężczyzna nosił wówczas miano pater familias. Stanowisko osoby sui iuris nie zależało ani od wieku ani faktycznej pozycji rodzinnej (w tym posiadania dzieci). Pozycję tę mogła mieć również kobieta, nie mogła jednak być zwierzchnikiem rodziny. Do kategorii alieni iuris zaliczano synów (filii familiae), córki (filiae familiae), zstępnych (descendantes), dzieci adoptowane (adoptio), osoby in mancipio, żony jeśli weszły pod władzę (manus) męża oraz niewolników.

    Latynowie (łac. Latini) – jedno z plemion italskich żyjące w regionie ujścia Tybru i Gór Albańskich, który został nazwany od nich Lacjum (Latium vetus). Najważniejszym miastem początkowo była Alba Longa w okolicach jeziora Albano (identyfikacja miejsca pozostaje sporna). Latynowie stworzyli cywilizację zwaną kulturą Lacjum.Peregrini (peregryni) - w prawie rzymskim termin stosowany na określenie wolnych osób niebędących obywatelami rzymskimi ani Latynami, niezależnie od tego, czy przebywały one na terytorium Rzymu, czy poza jego granicami. Wśród peregrini wyróżnia się dwie grupy, do których przynależność znacząco determinowała prawa.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Edykt Karakalli, znany także jako Constitutio Antoniniana – dokument wydany w 212 roku, przyznający wszystkim wolnym mieszkańcom Imperium Rzymskiego prawa obywateli rzymskich.
    Prawo rzymskie – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego, aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego (ius commune) w średniowieczu, pandektystykę która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.
    Obywatele rzymscy (łac.: cives Romani, pierwotnie – quirites, później ogólnie – cives) – w prawie rzymskim kategoria osób wolnych, którym status civitatis umożliwiał korzystanie z pełnej rzymskiej zdolności prawnej.
    Essentialia negotii (z łac. przedmiotowo istotne składniki treści czynności prawnej) – składniki treści czynności cywilnoprawnej, które określają typ tej czynności (w szczególności typ umowy) i charakter wynikającego z niej stosunku prawnego. Ze względu na swój zasadniczy dla czynności prawnej charakter, konstytuujący tę czynność, zwane są właśnie składnikami przedmiotowo istotnymi.
    Kolonat (z łac. colonatus – stan wieśniaczy) – system eksploatacji ziemi, który wykształcił się w I wieku w cesarstwie rzymskim. Początkowo rozwijał się on przede wszystkim w Italii, z czasem rozpowszechnił się także w innych, głównie zachodnich prowincjach Imperium. W kolonacie osobiście wolni chłopi (kolonowie) dzierżawili od wielkich właścicieli ziemskich działki, oddając za ich użytkowanie czynsz w naturze lub pieniądzu. Problemy z opłacaniem czynszów sprawiały, że kolonowie popadali w coraz większą zależność od latyfundystów, która z czasem przybrała formę rzeczywistego poddaństwa.
    Kodycyl (łac. codicillus – dodatek do testamentu) – przeniesiona z języka prawniczego nazwa końcowej części utworu literackiego, mającej formę ostatniej woli, często wyrażonej w sposób żartobliwy. Przykładem takiego utworu jest Wielki testament François Villona.
    Kognitor (łac. cognitor) – w prawie rzymskim zastępca strony w procesie formułkowym ustanowiony uroczyście i w obecności strony przeciwnej. Ustanowienie to zaliczano do actus legitimi, czynności których pod rygorem nieważności zabroniono obwarowywać warunkiem lub terminem (accidentalia negotii).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.802 sek.