Praptaki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Praptaki (Archaeornithes) – wymarła podgromada obejmująca prymitywne, podobne do gadów ptaki. Stanowią grad ewolucyjny utworzony na podstawie znanych, kopalnych form przejściowych, prymitywnych ptaków o cechach pośrednich pomiędzy dinozaurzymi przodkami ptaków, a ich współczesnymi przedstawicielami.

Enantiornithes (enancjornity, enantiornity, przeciwptaki) – wymarła grupa mezozoicznych ptaków należących do kladu Ornithothoraces. Grzebień (łac.: spina) – w anatomii ptaków jest terminem określającym wyrostek na mostku; wyrostek ten przebiega wzdłuż mostka i kończy się za nim, leży w płaszczyźnie prostopadłej do niego i do powierzchni utworzonej przez żebra. Do mostka przyczepione są mięśnie odpowiedzialne za poruszanie skrzydłami w locie: mięsień piersiowy i mięsień kruczo-ramienny. Grzebień nie występuje u wszystkich ptaków. Wiele ptaków nielotnych nie posiada grzebienia.

Skamieniałości praptaków były słabo poznane aż do końca XX wieku. Te znane dzielono na ptaki o dość nowoczesnej budowie ciała, zrośniętej klatce piersiowej oraz mostku z grzebieniem oraz Urvogels (archeopteryksy), znane wtedy z fossillagerstätte Solnhofen (późna kreda). Morfologiczne i anatomiczne różnice między tymi dwiema grupami były tak wyraziste, że dla ptaków drugiej grupy utworzono podgromadę Archaeornithes.

Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 tys. gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.Wymieranie, ekstynkcja – proces zanikania gatunków lub innej grupy taksonomicznej. Najczęściej naturalny proces związany z istnieniem życia na Ziemi i towarzyszący jego istnieniu od samego początku. W skali milionów lat szacuje się tempo wymierania gatunków na zaniknięcie jednego gatunku co rok do pięciu lat. Na wielkość tę ogromny wpływ mają jednak okresowo następujące masowe wymierania. Pomiędzy nimi tempo wymierania jest niewielkie, szacowane na wymarcie jednego gatunku co kilkaset lat. Wpływem cywilizacji ludzkiej tłumaczy się zwiększone tempo wymierania gatunków dokumentowane od kilkudziesięciu tysięcy lat, zwłaszcza w okresie ostatnich kilkuset lat. Współcześnie, według różnych ocen, wymiera od 5 tysięcy do 500 tysięcy gatunków rocznie.

Wraz z odkryciem kilku dobrze zachowanych skamielin na przełomie XX/XXI wieku znacząco wzrosła wiedza dotycząca ewolucji ptaków. Ewolucja przymiotów ptaków nowoczesnych, takich jak zwarte ciało, skrzydła bez pazurów i obecność skrzydełka, wykazywała cechy gradacji. Archaeornithes dzielą się na nachodzące się nawzajem monofiletyczne grupy, zaś sama nazwa taksonu rzadko bywa używana.

Archeopteryksy (Archaeopterygidae) – rodzina wymarłych ptaków z rzędu archeopteryksokształtnych (Archaeopterygiformes), obejmująca najbardziej znanego z prehistorycznych ptaków i jednego z pierwszych ptaków w ogóle – archeopteryksa. Obejmuje ona rodzaje przypominające jeszcze gady, bliższe archeopteryksowi niż ptakom współczesnym z grupy Neornithes, nie należące już do dinozaurów. Rodzina ta obejmuje stadia pośrednie między dwiema gromadami zwierząt – gadami i ptakami.Archaeopteryx – rodzaj późnojurajskego teropoda z rodziny Archaeopterygidae. Archaeopteryx był średnich rozmiarów zwierzęciem wielkości kruka. Miał czteropalczastą stopę, z których pierwszy palec był przeciwstawny pozostałym. Przednia kończyna była trójpalczasta, ogon kostny zbudowany z wielu kręgów, długi i prosty. Archaeopteryx miał zęby, a na palcach skrzydeł pazury.

Wśród żyjących przedstawicieli ptaków nowoczesnych pazury na skrzydłach występują np. u hoacyna (Opisthocomus hoazin), u których młode wyposażone są w dwa pazury wyrastające ze stawu nadgarstkowego. Przydają im się one podczas wspinaczki. Pazur na skrzydle mają też młode kokoszki (Gallinula chloropus) oraz np. dorosłe, paleognatyczne nieloty kazuary hełmiaste (Casuarius casuarius).

Gromada (w botanice divisio, w zoologii classis) – nazwa stosowana w języku polskim na określenie dwóch różnych rangą kategorii systematycznych.Takson monofiletyczny – takson, który obejmuje wszystkich potomków wspólnego przodka, znanego lub hipotetycznego. Przykładami są ssaki lub gąbki.

Systematyka[ | edytuj kod]

Kladogram Avialae bazujący na badaniach filogenetycznych Lefèvre et al., 2014:


W tradycyjnej klasyfikacji wyróżnia się dwie podgromady ptaków; prócz praptaków są to ptaki nowoczesne (Neornithes) o krótkim, bardziej współczesnym ogonie. Tę klasyfikację opracował Hans Friedrich Gadow w 1893, a zastosował ją także Alfred Romer (1933) i inni autorzy XX wieku. Inne mezozoiczne ptaki, jak uzębione, lecz poza tym bardziej „nowoczesne” hesperornisy, włączono do ptaków nowoczesnych, do własnego nadrzędu Odontognathae (ptaki uzębione).

Neornithes – podgromada ptaków nowoczesnych obejmująca tradycyjnie wszystkie współcześnie występujące taksony, taksony wymarłe w czasach historycznych, a także znane z mezozoiku ptaki uzębione.Ptaki uzębione (Odontognathae) - nadrząd wymarłych ptaków nowoczesnych Neornithes. Są znane z osadów z okresu kredowego w Ameryce Północnej i Europie.

Według Alfreda Romera praptaki charakteryzują się obecnością pazurów na skrzydle, podobną do gadziej klatką piersiową bez grzebienia mostka i obecnością długiego kostnego ogona. Wyróżniano wśród nich wtedy Archaeopteryx i Archaeornis, które są obecnie uznawane za jeden gatunek, Archaeopteryx lithographica, przy czym nazwa Archaeornis odnosiła się do berlińskiego okazu archeopteryksa.

Kokoszka zwyczajna, kokoszka, kokoszka wodna, kurka wodna (Gallinula chloropus) – gatunek średniego ptaka wodnego z rodziny chruścieli (Rallidae), zamieszkujący wszystkie kontynenty prócz Australii, w zależności od podgatunku:Kreda – ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,0 ± 0,8 do 66,0 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę. W sensie chronostratygraficznym kreda to system, który dzieli się na dwa oddziały: kredę dolną i kredę górną.

Zarówno Confuciusornithidae, jak i Enantiornithes odkryto około 100 lat po podziale ptaków przez Gadowa. Plasują się między opisem Romera dotyczącym Archaeornithes, a tym opisującym Neornithes; istotnie, miały pazury na skrzydłach, jednak posiadały zredukowane ogony osadzone na pygostylu w kształcie pręta (u Neornithes ma on kształt lemiesza) i niewielki grzebień mostka.

Dinozaury (Dinosauria – z stgr. δεινός deinos – straszny, potężny + σαῦρος sauros – jaszczur) – grupa archozaurów (gadów naczelnych), które zdominowały ziemskie ekosystemy na ponad 160 mln lat, pojawiając się w środkowym triasie. Pod koniec okresu kredy, około 65,5 mln lat temu, katastrofalne wymieranie skończyło ich dominację na lądzie na wszystkich kontynentach. Jedna grupa dinozaurów przeżyła do dnia dzisiejszego: większość taksonomów uważa, że współczesne ptaki są dinozaurami z grupy teropodów. Dinosauria obejmuje dwa rzędy: Saurischia (gadziomiedniczne) oraz Ornithischia (ptasiomiedniczne).Fossillagerstätte, Fossil-lagerstätten, Fossil lagerstätten, Fossil lagerstätte – termin paleontologiczny pochodzący z języka niemieckiego (w wolnym tłumaczeniu – magazyn skamieniałości, złoże skamieniałości) oznaczający osady z nagromadzeniem wielkiej liczby doskonale zachowanych skamieniałości.

Rzadko używany w paleontologii termin został na nowo wprowadzony w obieg przez ornitologów (Livezey i Zusi) w 2007 jako nazwa dla grupy obejmującej Archaeopterygidae i Confuciusornithidae.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Monastersky, R.. Evolution's fast track toward slow flight. „Science News”. 150 (5), s. 71, 1996. [zarchiwizowane z adresu 2012-02-10]. 
  2. Michael de L. Brooke & John A. Horsfall: Opisthocomidae. W: Ptaki. Wszystkie rodziny świata. Buchmann, 2010, s. 319. ISBN 978-83-7670-263-6.
  3. A. S. Saber & H. Hassanin. Some Morphological Studies on the Wing and foot of the Southern Cassowary (Casuarius casuarius). „Journal of Veterinary Anatomy”. 7 (2), s. 17–32, 2014. 
  4. Lefèvre, U.; Hu, D.; Escuillié, F. O.; Dyke, G. & Godefroit, P.. A new long-tailed basal bird from the Lower Cretaceous of north-eastern China. „Biological Journal of the Linnean Society”. 113 (3), s. 790–804, 2014. DOI: 10.1111/bij.12343. 
  5. Romer, A.S.: Vertebrate Paleontology. University of Chicago Press, 1933 (wydanie 3. z 1966).
  6. Gauthier, Jacques, de Queiroz, Kevin (2001). Feathered dinosaurs, flying dinosaurs, crown dinosaurs, and the name 'Aves' w: New Perspective on the Origin and Evolution of Birds: Proceedings of the International Symposium in Honor of John H. Ostrom. Yale Peabody Museum. Yale University. New Haven, Conn. USA
  7. Romer, A. S. & Parsons, T. S.: The Vertebrate Body. Wyd. 6. Saunders: 1985.
  8. Archaeornithes. W: Merriam-Webster online dictionary [on-line]. www.merriam-webster.com. [dostęp 15 listopada 2015].
  9. Archaeopteryx turns out to be singular bird of a feather. „New Scientist”. 2443, 17 kwietnia 2004. 
  10. Livezey, B.C. & Zusi, R.L.. Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 149 (1), s. 1–95, 2007. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x. 
Lemiesz – robocza dolna część korpusu pługa odcinająca skibę od gleby (calizny), kuty lub odlewany ze stali odpornej na ścieranie, jest najszybciej zużywającą się częścią roboczą pługa.Confuciusornithidae – rodzina prymitywnych ptaków żyjących we wczesnej kredzie na terenie dzisiejszych Chin, jedyna należąca do rzędu Confuciusornithiformes. Typowym przedstawicielem rodziny jest Confuciusornis; oprócz niego zalicza się do niej również rodzaje: Changchengornis, Jinzhournis i Eoconfuciusornis. U około połowy z odnalezionych dotąd osobników zachowały się pozostałości łuskopodobnych piór ogonowych oraz zarówno piór puchowych jak i ostatecznych.




Warto wiedzieć że... beta

Grad ewolucyjny – sztucznie wyróżniona grupa organizmów. Najczęściej jest parafiletyczna, w niektórych przypadkach może być polifiletyczna, reprezentuje jednak pewien etap rozwoju ewolucyjnego, uorganizowania lub adaptacji. Przykładami tak rozumianych gradów są m.in. gady (nieobejmujące ptaków) oraz robaki.
Hans Friedrich Gadow (ur. 8 marca 1855 w Starym Krakowie, zm. 26 maja 1928 w Cambridge) – niemiecko-brytyjski zoolog i ornitolog.
Filogenetyka – dział biologii zajmujący się badaniem drogi rozwojowej (filogenezą) organizmów. Przedmiotem zainteresowania filogenetyki są organizmy żyjące współcześnie oraz kopalne, ich pochodzenie i relacje pokrewieństwa. W swoich badaniach korzysta z osiągnięć paleontologii, genetyki i innych nauk przyrodniczych.
Kazuar hełmiasty (Casuarius casuarius) – gatunek ptaka z rodziny kazuarów (Casuariidae) zamieszkujący tereny północno-wschodniej Australii i Nowej Gwinei.
Hoacyn (kośnik czubaty) (Opisthocomus hoazin) – gatunek średniej wielkości tropikalnego ptaka, zamieszkującego bagna w dorzeczu Amazonki i Orinoko w Ameryce Południowej. Hoacyn jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodziny hoacynów (Opisthocomidae) oraz rzędu hoacynów (Opisthocomiformes) z podgromady ptaków nowoczesnych Neornithes.
Skamieniałości – zachowane w skałach szczątki organizmów (skamieniałości właściwe, strukturalne), a także ślady ich aktywności życiowej (skamieniałości śladowe). Skamieniałości powstają w wyniku procesu fosylizacji. Najczęściej fosylizacji ulegają tylko części szkieletowe. Proces ten zachodzi w wyniku zastąpienia pierwotnej substancji budującej części twarde organizmu innymi związkami mineralnymi (najczęściej węglanem wapnia lub krzemionką, a rzadziej np. dolomitem, syderytem, limonitem, pirytem lub fosforanami) o tym samym składzie chemicznym (np. przejście aragonitu w bardziej stabilny kalcyt) lub odmiennym składzie chemicznym. W przypadku części twardych zbudowanych ze stabilnych substancji (np. kalcytu, krzemionki) zachowują się one czasami bez żadnych przekształceń.
Alfred Sherwood Romer (ur. 28 grudnia 1894 w White Plains, zm. 5 listopada 1973 w Cambridge) – amerykański paleontolog specjalizujący się w paleontologii kręgowców.

Reklama