• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Pismo alfabetyczno-sylabiczne

    Przeczytaj także...
    Szwa – w językoznawstwie, zwłaszcza w fonetyce i fonologii, określenie samogłoski średnio centralnej (zaokrąglonej lub niezaokrąglonej) znajdującej się w środku diagramu samogłoskowego, oznaczaną w międzynarodowym alfabecie fonetycznym symbolem ə lub inną samogłoską bliską tej pozycji. Dla przykładu w języku angielskim litera a w wyrazie about jest wymawiana przez szwę. W języku angielskim szwa występuje głównie w sylabach nieakcentowanych, ale w innych językach może pojawiać się częściej w sylabach akcentowanych. W polszczyźnie standardowej szwa nie występuje w ogóle. Można ją spotkać tylko w niektórych dialektach lokalnych. Azja Południowo-Wschodnia – nazwa stosowana dla określenia regionu Azji obejmującego Półwysep Indochiński i Archipelag Malajski wraz z Filipinami. Obejmuje on zatem następujące państwa: Mjanma, Tajlandia, Kambodża, Laos, Wietnam, Malezja, Singapur, Indonezja, Timor Wschodni, Brunei i Filipiny. Zajmują one powierzchnię około 4,495 mln km², z liczbą ludności przekraczającą 550 mln mieszkańców (szacunek na rok 2004).
    Pahawh Hmong (język hmong: Phajhauj Hmoob IPA: pʰâ hâu m̥ɔ́ŋ) - półsylabiczny alfabet, opracowany w 1959 roku przez niepiśmiennego chłopa do zapisu języka hmong. Niewielu Hmongów potrafi się nim posługiwać, lecz jest on dla nich powodem do dumy i stanowi jeden z elementów tożsamości kulturowej.
    Zdanie sanskryckie zapisane w różnych indyjskich alfabetach sylabicznych

    Alfabet sylabiczny, abugida – rodzaj alfabetu, w którym jedna litera reprezentuje zasadniczo całą sylabę wraz z „domyślną” samogłoską. Samogłoska domyślna najczęściej jest dość neutralna, typu szwa, jednak w zależności od języka może mieć różne zabarwienie np. [ə] w hindi, [ɔ] w języku bengalskim lub [a] w języku tybetańskim. Podstawą litery jest najczęściej spółgłoska, a występujące w sylabie samogłoski inne niż domyślna zapisuje się za pomocą dodania różnorodnych znaków diakrytycznych, choć istnieją również odrębne znaki do zapisu samogłosek. Sama nazwa „abugida” używana przez językoznawców została przejęta przez P. T. Danielsa z etiopskiego określenia alfabetu ge'ez od pierwszych czterech liter w tym alfabecie: aləf, bet, gäməl, dənt (analogia do słów „alfabet” czy „abecadło”).

    Pismo khmerskie - alfabet sylabiczny wywodzący się z brahmi poprzez vatteluttu, używany do zapisywania głównie języka khmerskiego. Najstarsze znane zabytki pochodzą z VII w. Ze starożytnego pisma khmerskiego wyodrębniło się również pismo tajskie i laotańskie.Dehong dai, tai le - alfabet sylabiczny pochodzący od staroindyjskiego pisma brahmi, wykorzystywany do zapisu języka tai ne z grupy tajskiej używanego w południowo-zachodniej części prowincji Yunnan w Chinach. Po drugiej wojnie światowej wprowadzono dodatkowe znaki dla oznaczenia tonów.

    Alfabet sylabiczny należy odróżnić od sylabariusza (klasyczny przykład sylabariusza to japońska hiragana i katakana, w którym pojedyncza litera zawsze oznacza konkretną sylabę, np. か ka, き ki, く ku, け ke, こ ko). Litery te nie wykazują żadnego podobieństwa, mimo że wszystkie te sylaby zawierają spółgłoskę „k”.

    Pismo etiopskie (amh. ፊደል fidäl) – pismo, które wykształciło się do zapisu języka gyyz, a z czasem zaczęto w nim zapisywać także inne języki Etiopii (głównie semickie). Obecnie używane jest do zapisu języków etiopskich (m. in. amharskiego i tigrinia) oraz języków omockich. Próby zastosowania pisma etiopskiego do zapisu języków kuszyckich nie przyniosły trwałych rezultatów, zapewne dlatego, że pismo to było postrzegane jako symbol amharskiej dominacji kulturowej.Varang Kshiti - alfabet sylabiczny opracowany przez wodza Lako Bodra dla języka ho we wschodnich Indiach, jako alternatywa dla systemów pisma stosowanych przez misjonarzy. Lako Bodra twierdził, że pismo to wymyślił już w XIII w. Dhawan Turi, zaś on je otrzymał w wizji szamańskiej i jedynie zmodernizował .

    Alfabet sylabiczny należy także odróżnić od abdżadu (np. pismo arabskie lub hebrajskie), w którym często nie zapisuje się samogłosek, tak że w niektórych słowach występują w piśmie same spółgłoski. Np. arabskie słowo muhandis (inżynier) zapisuje się za pomocą ciągu liter m-h-n-d-s. W przypadku abugidy zapis samogłosek jest obowiązkowy, zaś sylaba stanowi główny punkt odniesienia przy zapisie.

    Pismo laotańskie - alfabet sylabiczny wywodzący się z alfabetu khmerskiego, a pośrednio z indyjskiego pisma brahmi poprzez vatteluttu. Wykazuje duże podobieństwa do pisma tajskiego, jednak w porównaniu z nim, po reformie ortografii przeprowadzonej w latach 60., jest bardziej fonetyczne. Używane jest do zapisywania zarówno języka laotańskiego, jak i języków mniejszości narodowych na terenie Laosu.Pismo gudżarati ( język gudźarati: ગુજરાતી લિપિ gujǎrātī lipi) - alfabet sylabiczny, odmiana północnoindyjskiego pisma dewanagari, używana do zapisywania języka gudżarati.

    Ojczyzną większości alfabetów sylabicznych są Indie, gdzie używa się obecnie kilkudziesięciu odmian tego rodzaju pisma dla różnych języków. Wywodzą się one wszystkie od starożytnego pisma brahmi, zaś odmianą najbardziej rozpowszechnioną jest pismo dewanagari, używane do zapisu m.in. sanskrytu i hindi. Dzięki indyjskiej emigracji i wpływom kulturowym Indii, alfabety sylabiczne trafiły także do Azji Południowo-Wschodniej i Tybetu. Obecnie około połowa systemów pisma używana na świecie to abugidy.

    Pismo batackie (język indonezyjski: surat Batak) - abugida tradycyjnie używana do zapisu języków batackich na północnej Sumatrze. W tradycyjnej kulturze Bataków znajomość pisma była ograniczona do kapłanów, zwanych datu i wykorzystywana głównie do zapisywania tekstów magicznych oraz kalendarzy. Po przybyciu na Sumatrę misjonarzy europejskich w drugiej połowie XIX w. przez pewien czas nadal wykorzystywano tę formę pisma, wraz z alfabetem łacińskim w szkołach do nauczania religii chrześcijańskiej, lecz po pierwszej wojnie światowej zrezygnowano zeń i pismo to popadło w zapomnienie. Obecnie jest używane głównie jako motyw zdobniczy.Kharoszthi (Kharoṣṭhī), pismo gāndhārī – alfabet sylabiczny używany od III w. p.n.e. do III w. n.e. na terenie starożytnych krain Gandhary, Sogdiany i Kuszanu. Wywodził się z alfabetu aramejskiego. Zachował się w odległych miejscowościach położonych na szlaku jedwabnym aż do VII w. Służył do zapisywania buddyjskich tekstów m.in. w sanskrycie i pali. Został odcyfrowany przez James Prinsepa (1799–1840), który wykorzystał dwujęzyczne monety z alfabetem greckim z jednej strony i tekstem w języku pali w alfabecie kharoszthi na rewersie.

    Podział abugid[ | edytuj kod]

    Można wyróżnić trzy główne rodziny alfabetów sylabicznych, pomiędzy którymi występują pewne różnice:

    Sorang sompeng - alfabet sylabiczny opracowany w 1936 roku przez przywódcę nie-chrześcijańskich Sorów, Mangei Gomango dla indyjskiego języka sora. W celu promocji tego alfabetu założył on nawet organizację religijną skupioną wokół kultu Akszara Brahmy (Boga Pisma). Pismo to jest do tej pory wykorzystywane w szkolnictwie i różnych publikacjach.Samogłoska – głoska, przy powstawaniu której uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Samogłoski charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie. Podczas ich artykulacji słychać tylko jedną głoskę, wymawia się je tak samo jak się pisze.

    | edytuj kod]

    Największa i najstarsza z tych rodzin obejmuje systemy pisma wywodzące się z indyjskiego brahmi, obecnie używane w całych Indiach. Dzielona jest na gałąź północną (np. pismo bengalskie, pismo gudżarati, pismo tybetańskie itd.) i południową (pismo malajalam, pismo tamilskie, pismo telugu). Do gałęzi południowej zalicza się również m.in. pismo tajskie czy syngaleskie. W tej rodzinie alfabetów różne samogłoski zaznacza się znakami diakrytycznymi, które mogą występować nad, pod, przed, po i wokół spółgłosek. W przypadku, gdy spółgłoska występuje na końcu wyrazu, domyślna samogłoska zostaje skasowana za pomocą specjalnego znaku diakrytycznego umieszczonego pod spółgłoską zwanego virama, np. क् dla dźwięku k lub ल् dla dźwięku l. W języku hindi i innych nowożytnych językach indyjskich z viramy korzysta się bardzo rzadko.

    Lontara, pismo bugijsko-makasarskie - alfabet sylabiczny pochodzenia indyjskiego, wywodzący się z vatteluttu, a pośrednio z brahmi, używany tradycyjnie do zapisu języków bugijskiego i makasarskiego na indonezyjskiej wyspie Sulawesi (Celebes). Nazwa lontara pochodzi od malajskiego słowa lontar oznaczającego rodzaj palmy, której liści używano jako materiału do manuskryptów. W przeszłości sporządzano w nim urzędowe dokumenty i mapy, spisywano umowy etc. W języku bugijskim pismo to nosi nazwę urupu sulapa eppa, co dosłownie znaczy "pismo czworokątne".Pismo balijskie, alfabet balijski (język balijski: aksara bali) – alfabet sylabiczny tradycyjnie używany do zapisywania języka balijskiego. Obecnie, mimo że nadal jest on nauczany na Bali, jego zastosowanie ograniczone jest do tekstów religijnych.

    Abugidy etiopskie[ | edytuj kod]

    Etiopska abugida ge'ez.

    W rodzinie etiopskiej (pismo ge'ez) samogłoski (oraz brak samogłoski w przypadku spółgłosek w wygłosie) są zaznaczane poprzez modyfikację kształtu spółgłosek.

    | edytuj kod]

    Abugida opracowana dla kanadyjskiego języka kri.

    W rodzinie kanadyjskiej pism alfabetyczno-sylabicznych (pismo cree i pismo eskimoskie) opracowanych przez misjonarzy, samogłoski są zaznaczane przez obrót spółgłosek, zaś spółgłoski końcowe za pomocą specjalnych znaków diakrytycznych lub nadpisanie spółgłoski początkowej.

    Abugidy kanadyjskie (alfabet sylabiczny rdzennych Kanadyjczyków, Canadian Aboriginal Syllabics) – sylabiczny system pisma używany do zapisu języków autochtonicznych Kanady (algonkińskich, eskimoskich i atapaskańskich). Został opracowany w latach 40. XIX w. przez Jamesa Evansa najpierw na potrzeby języka kri, później został przystosowany również do innych języków (inuktitut, siksika, carrier (dakelh), slavey, chipewyan). Evans przy tworzeniu sylabariusza wzorował się na systemie stenograficznym Isaaca Pitmana.Indyjskie alfabety sylabiczne - rodzina systemów pisma, wywodzących się z brahmi (z wyjątkiem kharoszthi, które rozwijało się równolegle do brahmi i zaniknęło bez kontynuacji). W toku ewolucji brahmi wykształciły się dwie gałęzie alfabetów używanych w różnych epokach: gałąź północna, z której wywodzi się również pismo tybetańskie, oraz gałąź południowa z charakterystyczną okrągłą formą liter, która związana jest z użyciem liści palmowych do pisania. Proste linie lub ostre zmiany kierunku pisma groziły rozszczepieniem wzdłuż włókien liścia. Z gałęzi południowej wywodzą się również pisma używane w Azji Południowo-Wschodniej.

    Alfabety sylabiczne[ | edytuj kod]

     Zapoznaj się również z: Indyjskie alfabety sylabiczne.
  • ahom
  • balijski
  • batak
  • bengalski
  • birmański
  • brahmi
  • buhid
  • kharoszthi
  • czamski
  • dehong dai
  • dewanagari
  • etiopski (ge'ez)
  • grantha
  • gudźarati
  • gurmukhi
  • hangul
  • hanuno'o
  • jawajski
  • kannada
  • kayah li
  • khmerski
  • lannijski
  • laotański
  • lepcza (rong)
  • limbu
  • lontara (makasar)
  • malajalam
  • manipuri (Meetei Mayek)
  • modi
  • orija
  • pahawh hmong
  • 'phags-pa
  • randźana
  • reddżang
  • siddham
  • sinhala
  • sojombo (pismo)
  • sorang sompeng
  • sourasztra
  • syloti nagri
  • śarada
  • tai dam
  • tajski
  • tamilski
  • tagbanwa
  • tagalog
  • telugu
  • tocharski
  • tybetański
  • varang kshiti
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Alfabety sylabiczne na portalu Omniglot
  • Alphabety - lista abugid i innych rodzajów pisma (po hiszpańsku)
  • Pismo tocharskie - alfabet sylabiczny wywodzący się z indyjskiego pisma brahmi, używany niegdyś do zapisywania indoeuropejskich języków tocharskich w Azji Środkowej. Zabytki piśmiennictwa w tym alfabecie to skrawki manuskryptów spisanych na liściach palmowych, tabliczkach drewnianych i chińskim papierze, w większości pochodzące z VIII w., zachowane dzięki bardzo suchemu klimatowi w basenie Tarym. Zachowały się także inskrypcje naścienne. Większość z zachowanych fragmentów manuskryptów to tłumaczenia znanych sanskryckich dzieł buddyjskich, niektóre z nich dwujęzyczne, co umożliwiło odcyfrowanie tego pisma. Zachowały się również teksty manichejskie oraz dokumenty świeckie: korespondencja pomiędzy klasztorami, rachunki, zezwolenia dla karawan, dokumenty medyczne, a nawet jeden list miłosny. Niektóre z odnalezionych tekstów zostały opublikowane, wydano również gramatykę języków tocharskich.Alfabet (nazwa pochodzi od starogreckich nazw pierwszych liter alfabetu: alfa i beta) – najpopularniejszy system zapisywania mowy. Terminu używany w trzech głównych, powiązanych ze sobą i niekiedy mylonych znaczeniach, co jest źródłem licznych nieporozumień w dziedzinie historii i teorii pisma, oraz w jednym znaczeniu pochodnym. Piąty sens obejmuje użycie niepoprawne, czyli nazywanie "alfabetami" systemów nie będących nimi (pseudoalfabetów).




    Warto wiedzieć że... beta

    Inuktitut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ inuktitut znaczy dosłownie język ludzi albo nasz język), język eskimoski − język aglutynacyjny należący do rodziny języków eskimo-aleuckich, używany głównie w Kanadzie.
    Język hindi – język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się jako pierwszym językiem 180 milionów osób, natomiast przy zaklasyfikowaniu jako dialekty hindi języków radźastani, bihari oraz pahari (bez nepalskiego) aż 422 mln osób, czyli 41% mieszkańców Indii. Używany jest także w Nepalu (500 tys.), na Fidżi (300 tys.), na Mauritiusie i w Surinamie (po 100 tys.). Posługują się nim również hinduscy imigranci w Europie Zachodniej. Język hindi jest językiem urzędowym, od 1950 roku ogólnopaństwowym (angielski jest językiem pomocniczym) Republiki Indii, oraz jednym z 23 języków konstytucyjnych. W kilku indyjskich stanach i terytoriach: Uttar Pradesh, Uttarakhand, Himachal Pradesh, Harianie, Madhya Pradesh, Biharze, Radżastanie oraz na terytorium stołecznym Delhi hindi (w wersji standardowej) jest oficjalnym językiem administracji stanowej oraz podstawowym językiem wykładowym w szkołach.
    Spółgłoska – dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).
    Litera – znak graficzny charakterystyczny dla pism fonetycznych. Może wyrażać pojedynczą głoskę, sylabę lub wchodzić w skład innych połączeń - np. dwuznaków. W języku francuskim zestaw nawet pięciu liter może oznaczać jedną głoskę.
    Pismo tai dam - system pisma służący do zapisywania języka tai dam w Wietnamie i Laosie. Początki tego pisma nie są znane, ale kształt liter przypomina pismo tajskie i laotańskie. W przeciwieństwie do tych systemów pisma, które są abugidami, pismo tai dam jest "prawdziwym" alfabetem.
    Abugidy kanadyjskie (alfabet sylabiczny rdzennych Kanadyjczyków, Canadian Aboriginal Syllabics) – sylabiczny system pisma używany do zapisu języków autochtonicznych Kanady (algonkińskich, eskimoskich i atapaskańskich). Został opracowany w latach 40. XIX w. przez Jamesa Evansa najpierw na potrzeby języka kri, później został przystosowany również do innych języków (inuktitut, siksika, carrier (dakelh), slavey, chipewyan). Evans przy tworzeniu sylabariusza wzorował się na systemie stenograficznym Isaaca Pitmana.
    Język tybetański (tyb. བོད་སྐད།, Wylie: bod-skad, ZWPY: Pögä) to język z gałęzi tybeto-birmańskiej rodziny języków sino-tybetańskich. Jest językiem ojczystym Tybetańczyków. Używany w Tybecie, Syczuanie, Qinghai (regiony w granicach obecnej Chińskiej Republiki Ludowej) oraz w Bhutanie, Indiach, Nepalu, a także w diasporze Tybetańczyków rozproszonych m.in. w Norwegii, Szwajcarii, Republice Chińskiej i USA. Posługuje się nim ok. 6,5 mln ludzi.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.073 sek.