• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Pierwsza Republika Litewska



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Waldemar Stanisław Rezmer (ur. 6 marca 1949 w Gdyni) - polski historyk, specjalizujący się w historii najnowszej i historii wojskowej.Republika Łotewska (1918-1940) – pierwszy okres państwowości w historii państwa łotewskiego (łot. Latvijas Republika), mający miejsce w latach 1918–1940, pomiędzy ogłoszeniem niepodległości a okupacją przez Armię Czerwoną w czerwcu 1940 i aneksją przez ZSRR w sierpniu 1940.
    Formowanie się państwa litewskiego 1918–1923. Zaznaczone terytoria: Królestwa Litwy po traktacie brzeskim (1918), Litwy Środkowej (1920–1922) i Okręgu Kłajpedy (1920–1923 Liga Narodów, 1923–1939 autonomia w granicach Republiki Litewskiej)

    Republika Litewska (lit. Lietuvos Respublika) – okres państwowości państwa litewskiego, mający miejsce w latach 1918–1940. Początkiem odrodzenia państwowości było ogłoszenie niepodległości i przekształcenie Królestwa Litwy w republikę (2 listopada 1918), końcem zaś rozpoczęcie okupacji (15 czerwca 1940) przez Armię Czerwoną i aneksja przez ZSRR (3 sierpnia 1940).

    Ryga (łot. Rīga, niem. Riga, lit. Ryga, est. Riia, liw. Rīgõ, fin. Riika, jidysz ריגע, Rige, ros. Рига, Riga, ukr. Рига, Ryha) – stolica Łotwy, miasto położone nad rzeką Dźwiną w pobliżu jej ujścia do Bałtyku w Zatoce Ryskiej. Jest głównym ośrodkiem gospodarczo-przemysłowym, komunikacyjnym (port morski, lotniczy i węzeł kolejowy Ryga Centralna), kulturalnym i naukowym kraju. Posiada liczne zabytki, w tym jeszcze z czasów średniowiecza. Jest wpisana na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO. Stanowi jedno z największych w Europie skupisk architektury secesyjnej.Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

    W Polsce państwo to określane było często jako Litwa kowieńska, które pochodziło od jej tymczasowej stolicy – Kowna. Jednocześnie Wilno pozostawało stolicą Litwy de iure – zgodnie z zapisem w litewskiej konstytucji.

    Geografia i środowisko naturalne[ | edytuj kod]

    Obszar, podział administracyjny i granice[ | edytuj kod]

    Międzywojenna Republika Litewska w ciągu swego krótkiego żywota kilkakrotnie zmieniała wielkość swego terytorium. Na skutek przyłączenia Litwy Środkowej do Polski w 1921 r. obszar państwa wyniósł 52 822 km². Na skutek przyłączenia w 1923 roku Kraju Kłajpedzkiego o powierzchni 2848 km² powierzchnia kraju zwiększyła się do 55 670 km². Utrata w marcu 1939 r. Kłajpedy z przyległościami na rzecz III Rzeszy została bardzo szybko wyrównana przez przekazanie Litwie przez ZSRR Wileńszczyzny pod koniec tego samego roku. Działania te spowodowały wzrost terytorium państwa Litewskiego o 6880 km², co spowodowało, że Litwa obejmowała terytorium o powierzchni 59 702 km².

    Mierzeja Kurońska (lit. Kuršių nerija, ros. Куршская коса [Kurszskaja kosa], łot. Kuršu kāpas) to wąski, długi półwysep, w postaci piaszczystego wału, w południowo-wschodniej części wybrzeża Morza Bałtyckiego. Mierzeja oddziela Zalew Kuroński od otwartego Morza BałtyckiegoWindawa, Wenta (łot. i lit. Venta, ros. Вента, niem. Windau) – rzeka w północnej Litwie i w zachodniej Łotwie (Kurlandia). Długość – 346 km, z tego 178 na Łotwie, powierzchnia zlewni – 11 800 km², z czego 67% na Łotwie, 33% na Litwie.

    Długość granic z poszczególnymi państwami przed marcem 1939 roku:

  • Łotwa – 570 km
  • Polska – 525 km (na przestrzeni 41 km granica przebiegała na rzece Niemen)
  • Niemcy (Prusy Wschodnie) – 272 km (na przestrzeni 113 km granica przebiegała na rzece Niemen)
  • Morze Bałtyckie – 90 km (w tym 60 km to Mierzeja Kurońska)
  • W sumie: 1457 km.

    Długość granic z poszczególnymi państwami pod koniec 1939 roku:

    Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy (ros. старообрядчество) – wyznanie powstałe wskutek rozłamu (cs. raskoł) w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Staroobrzędowcy nie uznali reformy liturgicznej patriarchy Nikona z lat 1652–1656, upodabniającej obrzędy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do greckich. W ich ocenie wszelkie zmiany typowo ruskich tradycji liturgicznych były herezją i wyrzeczeniem się jedynej prawdziwej wiary. Przywódcami staroobrzędowców byli protopop Awwakum Pietrow, diakon Fiodor i mnisi Monasteru Sołowieckiego.Kaliningrad (ros. Калининград, do 4 czerwca 1946 Królewiec (do XVI w. także Królówgród), ros. Кёнигсберг, niem. Königsberg, łac. Regiomontium, prus. Kunnegsgarbs, lit. Karaliaučius) – stolica obwodu kaliningradzkiego – eksklawy Federacji Rosyjskiej, u ujścia Pregoły do Bałtyku, w historycznej krainie Sambii. Liczba ludności Kaliningradu w 2006 wynosiła 434,9 tys.
  • Łotwa – 570 km
  • ZSRR – 370 km
  • Niemcy – 362 km
  • Morze Bałtyckie – 18,5 km
  • W sumie: 1320,5 km.

    Podział administracyjny Litwy do marca 1939 (bez okręgu Kłajpedy) na 20 powiatów: Birże-Poswol, Jeziorosy, Kiejdany, Koszedary, Kowno, Kretynga, Mariampol, Możejki, Olita, Poniewież, Rakiszki, Rosienie, Sejny, Szaki, Szawle, Taurogi, Telsze, Uciana, Wiłkomierz, Wyłkowyszki.

    Przyłączony w 1923 roku Kraj Kłajpedzki dzielił się na 3 powiaty: Kłajpeda, Szyłokarczma i Pojegi.

    Jidyszייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.Torf – skała osadowa powstała w wyniku zachodzących w szczególnych warunkach przemian obumarłych szczątków roślinnych, najmłodszy węgiel kopalny. Zawiera mniej niż 60% węgla.

    Klimat[ | edytuj kod]

    Klimat Litwy międzywojennej pozostawał pod wpływem zarówno Morza Bałtyckiego i Oceanu Atlantyckiego, jak i oddziaływania kontynentalnego z głębi Rosji. Średnia roczna temperatura wynosiła +6 °C. Średnia zimowa temperatura na zachodzie Litwy wynosiła –3 °C, na wschodzie –5 °C. Natomiast w lecie od +17 °C na zachodzie do +18,6 °C na wschodzie.

    II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.Rosjanie (ros. русские / russkije) – naród wschodniosłowiański, zamieszkujący głównie Rosję oraz inne kraje byłego Związku Radzieckiego, przede wszystkim: Ukrainę, Białoruś, Kazachstan, Uzbekistan, Łotwę, Kirgistan, Estonię, Litwę, Mołdawię i Naddniestrze oraz Turkmenistan. Znaczące diaspory znajdują się w USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Brazylii i Niemczech.

    Opady wynosiły przeciętnie 600 mm rocznie, z tym, że na wschodzie kraju zazwyczaj nie przekraczały 550 mm, natomiast na zachodzie dochodziły do 650 mm. Rozłożenie opadów było nierównomierne. 1/3 przypadała na pierwszą połowę roku, 2/3 natomiast na 2 półrocze. Najsuchszymi miesiącami były maj i czerwiec.

    III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), od 1938 (po Anschlussie Austrii) używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza „Morze Atlasa”. Jak napisał Hezjod w swym eposie Prace i dni: „Ojciec Zeus utworzył, na krańcach zamieszkałego świata, gdzie nie docierają ludzie i nie mieszkają bogowie nieśmiertelni, otoczone pełnym głębokich wirów oceanem Wyspy Błogosławione, gdzie życie toczy się bez mozołu i smutku”. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Atlantycki.

    Rzeki i jeziora[ | edytuj kod]

    Najważniejsze rzeki Litwy:

  • Niemen – rzeka o długości 936 km z tego na Litwie 356 km
  • Niewiaża – 214 km, szerokości 10–70 m oraz 1–3 m głębokości
  • Wilia
  • Dubissa – 144 km, 0,2–3 m głębokości
  • Wenta – 352 km z czego na Litwę przypadało 105 km, 10–40 m szerokości i ok. 2 m głębokości.
  • Jeziora pokrywały 1% obszaru Litwy. Szczególnie dużo było ich na wschodzie kraju, nad Bałtykiem i na Żmudzi oraz w rejonie Simna.

    Niewiaża (lit. Nevėžis) – szósta co do długości rzeka Litwy, jeden z głównych dopływów Niemna, będący historyczną granicą Żmudzi i Auksztoty. Długość 209 km (druga co do długości rzeka w całości na Litwie), powierzchnia zlewni - 6140 km². Uchodzi do niej około 70 dopływów, największymi z nich są:Jewie (lit. Vievis, ros. Вевис, Евье) – miasto na Litwie, położone w okręgu wileńskim, 14 km od Elektren, nad jez. Jewie (Vievis).

    Lasy i bagna[ | edytuj kod]

    Międzywojenna Litwa nie była krajem lesistym. Lasy zajmowały zaledwie 18,9% całej powierzchni kraju (1.051 200 ha). Największy obszar zajmowały lasy jodłowe (39%), następnie sosnowe (29%), osikowe i brzozowe (po 13%), olchowe (4%) i dębowe (2%). Do najbardziej zalesionych powiatów zaliczano koszedarski, uciański, mariampolski oraz rakiszkowski.

    Litwini (lit. lietuviai) – naród bałtycki zamieszkujący głównie Litwę, a również Wlk. Brytanię, USA, Irlandię, Brazylię i inne kraje, posługujący się językiem litewskim.Polacy – naród zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, a poza granicami Polski tworzący Polonię.

    Bagna i mokradła zajmowały ok. 3% powierzchni Litwy. Szczególnie dużo było ich na wybrzeżu, w rejonie Szawli oraz na zachód od środkowego biegu Niemna.

    Bogactwa naturalne[ | edytuj kod]

    Na skutek lodowcowego pochodzenia ziem litewskich państwo było ubogie w kopaliny – jedynymi bogactwami ziemnymi były torf, łupki bitumiczne, wapno i glina.

    Demografia[ | edytuj kod]

    Populacja[ | edytuj kod]

    Populacja Litwy na podstawie spisów z 17 września 1923 r. (bez Kraju Kłajpedzkiego), 1 stycznia 1928 r., 1 stycznia 1932 r., 1 stycznia 1934 r. oraz 1 stycznia 1937 roku:

    Łoździeje (lit. Lazdijai) – miasto na Litwie, na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, nad Kirsną, w okręgu olickim, siedziba rejonie łoździejskim.Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.
  • 17 września 1923 – 2 028 960 w tym 970 tys. mężczyzn oraz 1 058 000 kobiet (w 1925 doliczono się 141 654 osób w kraju Kłajpedzkim).
  • 1 stycznia 1928 – 2 286 368 w tym 1 090 000 mężczyzn oraz 1 196 368 kobiet
  • 1 stycznia 1932 – 2 393 983 w tym 1 147 742 mężczyzn oraz 1 246 241 kobiet.
  • 1 stycznia 1934 – 2 452 000 w tym 1 178 000 mężczyzn oraz 1 274 000 kobiet.
  • 1 stycznia 1937 – 2 526 535 w tym 1 216 779 mężczyzn oraz 1 309 756 kobiet.
  • Podział etniczno-narodowy i religijny[ | edytuj kod]

    Pierwszy powszechny spis ludności w Republice Litewskiej odbył się dnia 17.09.1923 r. Według spisu Litwę zamieszkiwało 2 mln 29 tys. mieszkańców, w tym: Litwini- 1 701 900 (83,9% ogółu ludności), Żydzi- 153 700 (7,6%), Polacy- 65 600 (3,2%), Rosjanie- 50 500 (2,5%), Niemcy- 29 200 (1,4%), Łotysze- 14 300 (0,7%) oraz inne narodowości 13 800 (0,7%).

    Wojsko Polskie – ogólna nazwa polskich sił zbrojnych stanowiących: formacje zbrojne państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków na terytorium dawnego państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków niebędących częścią struktury państwa polskiego, działających poza terytorium Polski.Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.

    Powyższe dane nie odpowiadały do końca prawdzie, co przyznawały nawet oficjalne czynniki wojskowe. Według kalendarzy wojskowych z lat trzydziestych Litwini stanowili 80,6%, Żydzi – 7,1%, Niemcy – 4,1%, Polacy – 3%, Rosjanie – 2,3%, inni – 2,9%.

    Podział wyznaniowy na Litwie w poł. lat 30.:

  • katolicy – 80,5% (Litwini stanowili 88% wszystkich katolików, Polacy zaś 12%),
  • ewangelicy – 9,5%,
  • wyznawcy judaizmu – 7,3%,
  • staroobrzędowcy – 1,5%,
  • prawosławni – 1%,
  • inni – 0,2%.
  • Urbanizacja[ | edytuj kod]

    Międzywojenna Litwa była krajem wybitnie rolniczym. Na wsi mieszkało, według danych za 1923 r., 76,8% ludności (76,7% w 1931 r.), w miastach 15,9% (17% w 1931 r.), a w miasteczkach przeważnie o rolniczym charakterze 8,3% (6,3% w 1931 r.).

    Królestwo Litwy, lit. Lietuvos Karalystė – określenie monarchii konstytucyjnej, powstałej na mocy aktu niepodległości Litwy z 16 lutego 1918 i de facto zależnej od Cesarstwa Niemieckiego, obejmującej swym zasięgiem teren dawnego Ober-Ost, czyli litewskiej części okupowanych ziem Rosji.Uniwersytet Witolda Wielkiego (lit. Vytauto Didžiojo universitetas), uniwersytet w Kownie założony w 1922 przez rząd litewski jako Uniwersytet Litewski w Kownie (Lietuvos universitetas), zamknięty w 1950, ponownie otwarty w 1989.

    Przedwojenna Litwa miała 34 miasta i 253 miasteczka.

    Polacy[ | edytuj kod]

    Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy na podstawie wyborów do parlamentu Litwy w 1923 r., spisu ludności w 1921 r. i wyborów do Sejmu w 1922 r.

    Według oficjalnych danych z 1923 r. mniejszość polska na Litwie wynosiła 65 599 osób. Uważa się jednak, że były to dane zaniżone i liczba Polaków mieszkających w Republice oscylowała w okolicach 150 tys. Zaniżenie liczby Polaków, faktycznie żyjących na Litwie, widać zwłaszcza podczas wyborów do sejmu z 1922-1923 roku. Kiedy to na polską listę do sejmu głosowało 54–64 tys. wyborców. Dodatkowo o sile polskiej społeczności mogą świadczyć wybory do Rady Miejskiej w stołecznym Kownie z 1921 r., kiedy to Litwini zdobyli 17 mandatów, a Polacy i Żydzi odpowiednio 16 i 15. Choć z drugiej strony należy pamiętać, że wśród kandydatów polskich było dużo ludzi zamożnych i znanych mogących zyskiwać głosy także Litwinów. Niekoniecznie w takim razie na polską listę głosowali wyłącznie sami Polacy.

    Armia Czerwona, ros. Красная Армия, pełna nazwa Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od 23 lutego 1946 roku Armia Radziecka (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – wojska lądowe Sił Zbrojnych ZSRR, istniejące do grudnia 1991 (przemianowane m.in. na Wojska Lądowe Republiki Białoruś, Wojska Lądowe Federacji Rosyjskiej oraz wojska lądowe każdej z pozostałych dawnych republik ZSRR).Przemysł – dział produkcji materialnej, w którym wydobywanie zasobów przyrody i dostosowanie ich do potrzeb ludzi odbywa się na dużą skalę, na zasadzie podziału pracy i za pomocą maszyn.

    Na większości terenów Litwy Polacy stanowili niewielką grupę narodową, nieprzekraczającą 5% mieszkańców. Do wyjątków należały 3 obszary:

  • w rejonie Jeziorosów (nad granicą łotewska), na obszarze ok. 800 km² mieszkało, ok. 8 tys. Polaków (26% wszystkich mieszkańców),
  • w dolinie Wilii, koło Kowna i Kiejdan (tzw. Lauda), na obszarze 20 gmin o powierzchni 5 tys. km² mieszkało ok. 105 tys. Polaków (43% wszystkich mieszkańców). Najwięcej jednak przy granicy z Polską – w okolicy Szyrwint, Giedrojć i Janiszek (63–71% ogółu),
  • w okolicy Sumiliszek i Hanuszyszek (20–30% mieszkańców).
  • Traktat brzeski – traktat pokojowy podpisany w Brześciu 3 marca 1918, między Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami oraz ich sojusznikami: Królestwem Bułgarii i Imperium Osmańskim (Trójprzymierze) a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Radziecką (RFSRR).Pojęcie autonomia pochodzi od (staro)greckiego αυτονομία, (αὐτονομία) autonomía = możliwość stanowienia norm samemu sobie, samodzielność prawna. Dziś używa się go w zależności od dyscypliny (gospodarka, prawo, polityka) lub kontekstu w znaczeniu suwerenność, niezawisłość, niezależność, samorządność, (całkowita lub częściowa).


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Sowieck (ros. Советск, pol. Tylża, niem. Tilsit) - miasto w obwodzie kaliningradzkim w Rosji (43,3 tys. mieszkańców w 2004).
    Litwa, Republika Litewska (lit. Lietuva, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie, jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO; graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.
    Birże (lit. Biržai, żmudz. Biržā, ros. Биржи) – miasto na Litwie, położone nad rzekami Apaszcza i Agluona oraz jeziorem Szyrwena; dawna polska rezydencja magnacka.
    Litwa Środkowa – formalnie niezależny organizm państwowy ze stolicą w Wilnie, którego powstanie zostało ogłoszone przez gen. Lucjana Żeligowskiego 12 października 1920 po zainscenizowanym tzw. buncie Żeligowskiego. 18 kwietnia 1922 roku przyłączona do Polski.
    Handel – proces gospodarczy polegający na sprzedaży czyli na wymianie dóbr i usług na pieniądze. Proces ten jest realizowany przez zawodowych pośredników w celu osiągnięcia zysku.
    Jeziorosy (lit. Zarasai) – miasto na Litwie, na Auksztocie, w okręgu uciańskim, siedziba rejonu jezioroskiego, 49 km od Uciany.
    Lauda (lit. Liaudė) – region etnograficzno-historyczny położony na północ od Kowna, którego nazwa pochodzi od zajmującej centralne miejsce niewielkiej rzeczki Laudy, prawego dopływu Niewiaży. Rozciągał się między Niemnem, Wilią a rzeką Dubissą, za którą zaczynała się etniczna Żmudź (historyczna i administracyjna granica Żmudzi przebiegała wzdłuż Niewiaży). W szerokim znaczeniu (Lauda – Kowieńszczyzna) obejmowała około 6500 km².

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.036 sek.