Pieniny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa Pienin z cieniowaną rzeźbą terenu
Widok z okolic przełęczy Limierz
Pieniny z Palenicy
Pieniny – widok od wschodniej strony
Przełom Dunajca z Sokolicy
Pieniny z Beskidu Sądeckiego
Sokolica, Sama Jedna i dolina Leśnego Potoku
Przełom Białki i Kramnica
Przełom Dunajca

Pieniny (514.12) – pasmo górskie w łańcuchu Karpat, położone w południowej Polsce i północnej Słowacji, będące najwyższą częścią długiego, porozdzielanego pasa skałek wapiennych (Pieniński Pas Skałkowy).

Cyrhle (774 m n.p.m.) – szczyt górski w Małych Pieninach, położony na granicy Polski ze Słowacją. Znajduje się pomiędzy szczytami Łaźne Skały oraz Huściawa. Stoki są stosunkowo łagodne i w niektórych miejscach zalesione. Jest to zwornik dla odbiegającego na północ grzbietu Jarmuty. Przez wierzchołek prowadzi niebieski szlak turystyczny.Pieniny Właściwe lub Pieniny Środkowe (często, choć nieprawidłowo określane są po prostu nazwą Pieniny) – część leżącego na terenie Polski pasma Pienin. Od strony wschodniej sąsiadują z Małymi Pieninami, od strony zachodniej z Pieninami Spiskimi. Pieniny Właściwe ciągną się od Czorsztyna i Niedzicy do przełomu Dunajca między Leśnicą a Krościenkiem. Ich najwyższym szczytem są Trzy Korony, a konkretnie jedna z turni szczytowych – Okrąglica (982 m n.p.m.). Długość pasma wynosi 12 km, szerokość 3,5–4 km, a powierzchnia całkowita 35 km². Większość tego obszaru jest objęta ochroną, wchodzi w skład Pienińskiego Parku Narodowego.

Topografia[ | edytuj kod]

Od południa Pieniny graniczą z pasmem Magury Spiskiej, od północy z Gorcami i Beskidem Sądeckim, na zachodzie zaś – z Kotliną Orawsko-Nowotarską oraz Pogórzem Spisko-Gubałowskim. Rozciągają się na długości ok. 30 km na wschód od przełomu Białki. Dwa przełomy Dunajca dzielą Pieniny na trzy części:

Wdżar (766, 767 m) – szczyt w paśmie łączącym Lubań z Pieninami, pomiędzy przełęczami Drzyślawa i Snozka, na granicy miejscowości Kluszkowce i Krośnica. W naukowo opracowanej regionalizacji Polski według Jerzego Kondrackiego Wdżar należy do Pienin, znajduje się w ich północnej strefie przejściowej. Przez niektórych geografów jednak zaliczany jest do Gorców, opisywany zaś jest zarówno w przewodnikach turystycznych o Pieninach, jak i Gorcach. Ponieważ nazwa góry jest nieco trudna do wymówienia spotyka się wiele jej form: Wzor, Wżar, Wżary, Żar, Zdżar, Zżar, a na mapie z 1861 występuje pod nazwą Wzory. Częściowo bezleśna, wyrazista kopuła stanowi charakterystyczny element krajobrazu.Nietoperze, rękoskrzydłe (Chiroptera) – rząd ssaków łożyskowych, obejmujący ok. 1100 gatunków, do którego zalicza się 17 rodzin zgrupowanych w dwóch podrzędach:
  • Pieniny Spiskie, między doliną Białki a przełomem Dunajca pod Niedzicą. Najwyższy szczyt Żar (błędnie: Branisko) – 879 m;
  • Pieniny Środkowe (Pieniny Właściwe), często określane po prostu jako Pieniny, od Niedzicy do Przełomu Dunajca między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą (w granicach Polski). Najwyższy szczyt Trzy Korony – 982 m n.p.m. (najwybitniejszy szczyt całych Pienin). Do Pienin Właściwych należy też położona całkowicie po słowackiej stronie Grupa Golicy, przez niektórych topografów wyodrębniana w oddzielną, czwartą część Pienin, przez innych włączana do Małych Pienin;
  • Małe Pieniny – sięgające do doliny Popradu, najwyższy szczyt Wysoka (Wysokie Skałki; 1050 m n.p.m.) jest najwyższym szczytem całych Pienin. Od Beskidu Sądeckiego oddziela je dolina Grajcarka i jego dopływu – Białej Wody.
  • Nazewnictwo[ | edytuj kod]

    Nazwę Pieniny wywodzi się od słów pion lub piana. Wincenty Pol w 1867 r. pisał: Czy Pieniny od piona, czy Pieniny od pieniących się wód Dunajca tak są nazywane, nie wiem. Tak różnie krąży z ust do ust ta nazwa, że za źródłosłów może jej służy i pion i piana. W 1846 r. P. Maciejowski wysunął hipotezę, że nazwa może być znacznie starsza i pochodzić od Celtów, którzy w V wieku p.n.e. zamieszkiwali te okolice. Andrzej Żaki w 1955 r. ostrożnie poparł tę hipotezę zauważając, że w narzeczach kimrobrytańskich słowo pen lub penn oznacza szczyt, górę.

    Fauna (od łac. Faunus – bóg trzód i pasterzy) – ogólne określenie na wszystkie gatunki zwierząt na danym obszarze (np. fauna Polski) lub w danym środowisku (fauna sawannowa), a także okresie geologicznym (np. fauna kambryjska). Badanie fauny pozostaje w gestii faunistyki, ale korzystają z niego również inne dziedziny biologii, np. ekologia i etologia, natomiast odkrycia faunistyki są systematyzowane przez systematykę.Jeleń – zwyczajowa nazwa kilku rodzajów zwierząt z rodziny jeleniowatych. Mianem tym określa się gatunki należące do rodzajów: Cervus, Blastocerus, Ozotoceros, Odocoileus i inne. W Polsce mianem tym określa się jelenia szlachetnego.

    W Pieninach jest wiele nazw nadanych przez miejscową ludność i pochodzących z różnych języków. Okolice te kolonizowane były bowiem przez Niemców spiskich i Łemków. Niemieckiego pochodzenia są np. nazwy Hombark, Lemryk, Loch, Rabsztyn, Harczy Grunt, łemkowskiego nazwy Cyrhle, Huściawa, Bereśnik, Homole, Kiczera. Całkowicie natomiast brak nazw pochodzenia węgierskiego, mimo tego, że przez długi czas tereny te należały do Węgier. Turyści utworzyli m.in. takie nazwy jak Grajcarek, Zbójnicki Skok, Droga Pienińska, Przechodni Wierch, Grota Zyblikiewicza. Niektóre nazwy są śladem jakichś wydarzeń, np. Tabor, Wisielakówka, kilka Szubienicznych Gór. Nazwy polan często pochodzą od sposobu ich powstania, np. Limierczyki, Wyrobek, Wyżny Łazek, Łazy. W nazwach skał często oddano jakieś ich charakterystyczne cechy, np. Wylizana, Zielone Skałki, Bytrzyk, Bazaltowa Skałka, Kopa Siana. Niektóre nazwy pochodzą od legend, np. w Ślimakowej Skale podobno odbywają się „zloty” ślimaków, w Zbójeckich Skałach ukrywali się czorsztyńscy zbójnicy. W Pieninach Spiskich 40% stanowią nazwy dzierżawcze, w Pieninach Centralnych tylko 3%.

    Świerk pospolity (Picea abies (L.) H.Karst) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych (Pinaceae). Jest to jedyny gatunek świerka występujący naturalnie w Polsce. Rośnie głównie w północno-wschodniej części kraju, na południu Polski, w górach i na pogórzu. Nie występuje w sposób naturalny w centralnej i zachodniej Polsce (tzw. pas bezświerkowy). Zasięg tego gatunku rozciąga się na północy Europy od Norwegii do Rosji, występuje także w Alpach, Sudetach, Karpatach oraz na Bałkanach. Na wschodzie sięga Uralu, gdzie stopniowo wypiera go świerk syberyjski (Picea obovata). Północna granica występowania przebiega w Norwegii (70°N).Mniszek pieniński (Taraxacum pieninicum Pawł.) – endemiczny dla Pienin gatunek rośliny z rodziny astrowate (Asteraceae). Występuje obecnie jedynie na zboczach masywu Trzech Koron w paśmie Pienin Środkowych. Klasyczne miejsce występowania gatunku (locus classicus) uległo zniszczeniu. Kilka lat temu odnaleziono ponownie jego egzemplarze w szczelinach skał wapiennych pionowych ścian Trzech Koron.

    Wiele nazw ma stary rodowód. W XVII-wiecznym spisie Wydźgi są nazwy Gomola (obecnie Homole), Sczawnica pothok. W dokumentach z 1619 r. są nazwy Nadłazki, Pod Flaki i Głęboki Potok, w 1620 Podwapienne, w 1621 Toporzysków (obecnie Toporzyskowe) i Szopka, w 1633 Kras, w 1667 Jarmonta (obecnie Jarmuta). Prawdopodobnie bardzo dawnego pochodzenia są nazwy Piecki, Facimiech, Ociemne.

    Wąwóz Homole – wąwóz na terenie południowej Polski w Pieninach, a dokładniej w Małych Pieninach, w miejscowości Jaworki koło Szczawnicy. Nazwa pochodzi od ruskiego słowa homoła, gomoła, które oznacza obły, bezrogi (nawiązanie do kształtu doliny). Ma długość ok. 800 m.Rezerwat przyrody Wysokie Skałki – rezerwat przyrody na terenie województwa małopolskiego, w gminie Szczawnica, położony na najwyższym szczycie Pienin – Wysokiej (1050 m n.p.m.). Znajduje się na obszarze Małych Pienin, na granicy ze Słowacją, na wysokości 900-1050 m n.p.m. Jest rezerwatem krajobrazowym i leśnym, utworzony został w 1961 r. Początkowo miał obszar 10,9 ha, później powiększono go do 13,9 ha. Ochronie podlega tu jedyny zachowany w Pieninach fragment górnoreglowego naturalnego lasu świerkowego. W latach 1947-1957 podczas zagospodarowywania opuszczonych przez Łemków terenów Pienin, został silnie przetrzebiony, jednak po kilkudziesięciu latach odtworzył się. W runie leśnym i na niewielkich niezalesionych miejscach występują m. in takie rzadkie rośliny, jak: lilia złotogłów, powojnik alpejski, tojad dzióbaty, wawrzynek wilczełyko, jaskier platanolistny, modrzyk górski. Bogata jest też fauna ptaków; gniazdują tu m. in. puchacz, myszołów zwyczajny i orlik krzykliwy.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Neogen (gr. νέος trb. neos trl. néóś, „nowy” + γίγνομαι trb. jignome trl. gígnomai, „rodzić”) – młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,58 mln lat temu. Dzieli się na:
    Szafranówka (słow. Šafranovka) – szczyt o wysokości 742 m n.p.m. w głównym grzbiecie Małych Pieninach, na granicy polsko-słowackiej.
    Tatry (514.5, słow. Tatry, niem. Tatra, węg. Tátra) – najwyższe pasmo w łańcuchu Karpat, również najwyższe między Alpami a Uralem i Kaukazem. Są częścią Łańcucha Tatrzańskiego, w Centralnych Karpatach Zachodnich.
    Macelak – drugi co do wysokości szczyt w Pieninach Czorsztyńskich. Wznosi się na wysokość 857 m n.p.m. Bronisław Gustawicz pisał o nim w 1881 r.: Sam szczyt tej góry trawiasty, z rzadka świerkami i leszczyną porosły, od pd. stromo spadający, od zach., pn. i wsch. pięknymi otoczony polanami. Obecnie szczyt jest zalesiony całkowicie. Na jego odsłoniętych dolnych zboczach występują ciepłolubne owady. Z Macelakiem związana jest legenda o skarbach rzekomo ukrytych w zapadlisku „Złotej Studni”. Nazwa jest stara, występuje na mapach z 1822 r. Szlak turystyczny nie prowadzi przez szczyt Macelaka, lecz obchodzi go po południowej stronie.
    Biała Woda – potok w Pieninach (w ich części zwanej Małymi Pieninami) i w Beskidzie Sądeckim. Najwyżej położone jego źródła znajdują się na wysokości ok. 990 m n.p.m. pod Małym Rogaczem (potok Rogacz). Zasilają go też strugi spływające ze zboczy Ruskiego Wierchu, Pokrywiska, Gromadzkiej Przełęczy, Hurcałek i Szczoba. Początkowo spływa w południowo-zachodnim kierunku, ale przy Kociubylskiej Skale ostro zakręca i zmienia kierunek na północno-zachodni. Na odcinku od Kociubylskiej skały do ujścia Biała Woda zasilana jest przez kilka innych potoków: Brysztański Potok, Potok Zimna Studnia i potok Pod Jasielnik. W miejscowości Jaworki, na wysokości 570 m n.p.m. Biała Woda łączy się z potokiem Czarna Woda, tworząc Grajcarek i stanowiąc zarazem jego orograficznie lewy dopływ. Potok ma długość 7,5 km i spadek 5,6%, a jego zlewnia ma powierzchnię 11 km².
    Przełęcz Osice – położona na wysokości 668 m n.p.m. przełęcz w głównym grzbiecie Pienin Właściwych, na obszarze Pienińskiego Parku Narodowego.
    Grajcarek – rzeka u podnóża Małych Pienin, powstaje w Jaworkach z połączenia Białej i Czarnej Wody. Płynie przez Jaworki, Szlachtową i uchodzi do Dunajca w Szczawnicy, tuż powyżej charakterystycznej skały Kotuńka, na wysokości 430 m n.p.m. Zaraz za skrzyżowaniem dróg jest most, pod którym płynie Grajcarek, a za mostem zaczyna się Droga Pienińska.

    Reklama