Patent lutowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Patent lutowy (niem. Februarpatent) – konstytucyjny akt prawny wydany 26 lutego 1861 roku w Cesarstwie Austrii.

Konstytucja grudniowa (niem. Dezemberverfassung) – popularne określenie zbioru ustaw z 21 grudnia 1867 r., które do 1918 r. stanowiły podstawy ustrojowe funkcjonowania austriackiej części Austro-Węgier, czyli tzw. Przedlitawii oraz regulowały sposób postępowania w sprawach wspólnych obu części monarchii.Sejm krajowy (niem. Landtag) – jednoizbowy sejm prowincjonalny istniejący w latach 1861–1918 w każdym kraju koronnym Cesarstwa Austriackiego, (od 1867 – w austriackiej części Austro-Węgier, tj. Przedlitawii).

Dokument został opracowany przez Antoniego Schmerlinga, zwolennika centralizacji państwa. Wydawcą Patentu był Franciszek Józef I, cesarz Austrii.

Patent lutowy formalnie stanowił normę wykonawczą do wydanego kilka miesięcy wcześniej Dyplomu październikowego. W praktyce jednak był to całkowicie odrębny dokument, drastycznie zmieniający ustalony w Dyplomie ustrój państwa. Kompetencje sejmów krajowych zostały zmniejszone, natomiast większość zadań powierzono dwuizbowej Radzie Państwa. Zgodnie z Dyplomem październikowym sejmy krajowe miały w swych kompetencjach wszelkie sprawy niezastrzeżone Radzie Państwa, tymczasem Patent lutowy odwrócił tę zasadę: kompetencje sejmów krajowych zostały ściśle określone (ograniczenie to wzmocniły wydane równocześnie ordynacje sejmowe). Pozostawały im tylko sprawy tak zwanej "kultury krajowej" (Landeskultur), pojmowane w znaczeniu ekonomicznym, oraz sprawy delegowane im przez ustawodawstwo państwowe, w wyraźnie określonych ramach.

Cesarstwo Austrii niem. Kaisertum Österreich (dawniej pisane Kaiserthum Oesterreich) – państwo powstałe w 1804 w reakcji na proklamowanie przez Napoleona I Cesarstwa Francuskiego.Wirylista (łac. virilis) – osoba piastująca pewną funkcję z racji piastowanej przez siebie innej funkcji; na przykład w monarchii członek izby wyższej parlamentu, zasiadający w niej z racji piastowanej przez siebie funkcji lub urzędu, a nie wybierany w wyborach; do Sejmu Krajowego w autonomii galicyjskiej jako wiryliści wchodzili rektorzy uniwersytetów w Krakowie i Lwowie.

Rada Państwa składała się z Izby Panów (Herrenhaus) oraz Izby Posłów (Abgeordnetenhaus). Do Izby Panów wchodzili członkowie domu cesarskiego, arcybiskupi, biskupi z tytułem książęcym, a także powoływani przez cesarza przedstawiciele rodów szlacheckich oraz zasłużeni politycy, duchowni, ludzie nauki i sztuki. W Izbie Posłów mieli zasiadać posłowie oddelegowani przez Sejmy Krajowe. Obie Izby miały stanowisko równorzędne: ustawy wymagały ich zgody, podejmowanej większością głosów, a następnie sankcji cesarskiej. Rada Państwa mogła obradować jako pełna (obejmująca całość państwa) lub jako ściślejsza (z wyłączeniem posłów z krajów węgierskich, o ile sprawy nie dotyczyły tych krajów)

Sejmy krajowe były równorzędne z Radą Państwa w przyznanym sobie zakresie ustawodawstwa, równorzędne także wobec siebie. Były to organy jednoizbowe, ale składały się z dwóch rodzajów reprezentantów: wirylistów, zasiadających w Sejmach z racji piastowanej godności (arcybiskupów i biskupów obrządków katolickich, rektorów uniwersytetów) oraz z posłów.

Prawo wyborcze do sejmów krajowych było ograniczone (cenzus majątkowy). Wyborcy podzieleni zostali na cztery kurie:

  • kurię wielkiej własności ziemskiej (reprezentującą arystokrację i ziemian)
  • kurię izb przemysłowo-handlowych (reprezentującą kupców i przemysłowców)
  • kurię miast większych (reprezentującą zamożne mieszczaństwo, inteligencję i urzędników)
  • kurię reszty gmin (reprezentującą zamożniejszych mieszkańców miasteczek i wsi)
  • Przydział mandatów poszczególnym kuriom był tak pomyślany, aby zapewnić przewagę wielkim właścicielom ziemskim, to jest dawnej szlachcie. Najubożsi mieszkańcy miast i wsi, wobec wysokiego cenzusu majątkowego, pozbawieni byli prawa wyborczego. Nie miały go też kobiety.

    Patent lutowy od poprzednich konstytucji austriackich wyróżniał fakt, że faktycznie został on wprowadzony w życie. Rada Państwa nie została jednak obsadzona przez Węgrów, a dodatkowo w 1863 r. swoich delegatów wycofali Czesi. W konsekwencji Patent lutowy został manifestem cesarskim z 20 września 1865 r. zawieszony, a po dwóch latach zastąpiony tzw. konstytucją grudniową.

    Literatura[ | edytuj kod]

  • O. Balzer, Historya ustroju Austryi w zarysie, Lwów 1899, s. 487-491.
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Kaiserliches Patent vom 26. Februar 1861 (treść) (de)
  • Grundgesetz über die Reichsvertretung vom 26. Februar 1861 (treść) (de)
  • Februarpatent w: Österreich-Lexikon (de)




  • Reklama