• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Partowie



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Nisibis, dziś (tur.) Nusaybin (w okresie hellenistycznym i rzymskim Antiochia Mygdonia) – miasto w dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji, w prowincji Mardin, przy granicy z Syrią. W starożytności było stolicą jednej z pięciu wielkich archidiecezji nestoriańskiego Kościoła Wschodu oraz siedzibą słynnej syryjskiej chrześcijańskiej szkoły teologicznej. Zachowały się ruiny starożytnego miasta. W XIX w. Nusaybin stało się miejscem bitwy, w której wojska Egiptu pokonały wojska Turcji (1839 r.).Encyclopædia Iranica – kompleksowa anglojęzyczna encyklopedia skupiająca się na irańskiej historii, kulturze i cywilizacji, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do współczesności. Wydawana jest przez Centrum Studiów Irańskich na Columbia University, a stworzona przez międzynarodowy komitet redakcyjny składający się z 38 osób, prowadzony przez Ehsana Yarshatera i Ahmada Ashrafa. Encyklopedia traktowana jako standardowa praca w dziedzinie badań Iranu.
    Największy zasięg Królestwa Partów około 60 roku p.n.e.

    Królestwo Partów, łac. Regnum Parthorum – państwo na terenie starożytnego Iranu, rządzone przez dynastię Arsacydów, istniejące od ok. 238 p.n.e. do 226 n.e.

    Historia polityczna[ | edytuj kod]

    Powstanie[ | edytuj kod]

    Srebrna drachma Arsakesa, pierwszego króla Partów. Legenda jest w języku greckim i aramejskim, Arsakes zaś jest ubrany w strój sakijski i siedzi na stołku z łukiem w ręku, co stanowi nawiązanie do tradycji ikonograficznej monet achemenidzkich satrapów

    Eponimicznym założycielem dynastii Arsakidów, która rządziła w Królestwie Partów przez cały okres jego istnienia, był Arsakes (247 - ok. 211 p.n.e.), władca koczowniczego plemienia Parnów. Parnowie byli jednym z trzech plemion tworzących konfederację Dahów, mówiących jakimś rodzajem języka wschodnioirańskiego. Od końca IV w. p.n.e. Dahowie zamieszkiwali stepy dzisiejszego Turkmenistanu i urządzali napady na terytoria Hyrkanii i Partii. Po dojściu do władzy Arsakes zdobył należący do Seleukidów pograniczny region Astauene i w roku 247 p.n.e. koronował się na króla w mieście Asaak. Od tego wydarzenia liczono potem lata tzw. ery Arsakidów. Gdzieś ok. 245 p.n.e. przeciwko Seleukidom zbuntował się namiestnik Partii Andragoras. Arsakes wykorzystał tę sytuację ok. 238 p.n.e. zajmując prowincję i zabijając Andragorasa. Ok. 235 p.n.e. Parnowie zajęli także Hyrkanię. Przygotowując się do nieuchronnej konfrontacji z Seleukidami Arsakes zawarł traktat pokojowy z królem Greko-Baktryjskim Diodotosem II (ok. 238 - 230 p.n.e.). Seleukos II (246 - 226 p.n.e.) zaatakował Parnów ok. 230 p.n.e. i początkowo zmusił ich do wycofania się z Partii, ostatecznie został jednak pokonany przez Arsakesa sprzymierzonego z sakijskimi Apasjakami. Kolejną próbę odzyskania swoich posiadłości Seleukidzi podjęli już za panowania syna Arsakesa, Arsakesa II (ok. 211 p.n.e. - ok. 185 p.n.e.). W roku 209 p.n.e. Arsakidów zaatakował Antioch III Wielki (223 - 187 p.n.e.), przy czym ponownie początkowo Parnowie zostali wyparci w stepy, jednak dzięki wsparciu koczowniczego plemienia Apasjaków ostatecznie odparli inwazję. Była to ostatnia próba odzyskania Partii i Hyrkanii przez Seleukidów i tym samym nowe państwo ostatecznie utrzymało swoje istnienie.

    Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.Język partyjski - wymarły, zachodnioirański język okresu średnioirańskiego. Był używany w starożytnej Partii, na terenie dzisiejszego Iranu. Był językiem urzędowym obok języka greckiego w okresie Arsacydów między III w. p.n.e. a III w. n.e.

    Irańscy Parnowie szybko zmieszali się z pokrewną im językowo i kulturowo ludnością Partii i zaczęli być nazywani Partami. Pod względem językowym ludność Partii, mówiąca językiem zachodnioirańskim, zdominowała koczowników. Używany w królestwie Partów język partyjski był zasadniczo językiem osiadłej ludności północno-wschodniego Iranu, z niewielką domieszką wpływów języka Dahów. Parnowie zachowali natomiast szereg swoich tradycji kulturalnych, szczególnie w sferze wojskowości.

    Diodotos II – drugi król państwa Greków Baktryjskich, panujący ok. 238-230 p.n.e. (a wcześniej najprawdopodobniej przez pewien czas koregent ojca).Chorezm – historyczna kraina nad dolną Amu-darią, obejmująca obszar dzisiejszego Uzbekistanu, Turkmenistanu i Iranu.

    Partia mocarstwem[ | edytuj kod]

    Następca Arsakesa II, Friapatios (ok. 185 - ok. 170 p.n.e.), pozostawił po sobie dwóch synów, Fraatesa (ok. 170 - ok. 165 p.n.e.) i Mithradatesa (ok. 165 - ok. 132 p.n.e.). Pierwszy z nich prowadził ciężką wojnę z Mardami zamieszkującymi nad Morzem Kaspijskim, w której zwycięstwo zaprowadziło Partów na zachód od Wrót Kaspijskich. Fraates przekazał tron Mithradatesowi, który wykorzystując zaangażowanie króla Greko-Baktryjskiego Eukratidesa (ok. 170 - ok. 145 p.n.e.) w wojny z ludami wschodnioirańskimi i w Indiach zaatakował go i w latach ok. 160 - ok. 155 p.n.e. zdobył dwie zachodnie prowincje jego państwa, przypuszczalnie obejmujące Margianę, część Arii i zachodnie kresy Baktrii. Po zwycięstwie nad Baktrią Mithradates zwrócił się ku seleukidzkiej Medii, którą opanował po długotrwałych walkach ok. 148 p.n.e. Media Atropatene stała się wasalem Partów. Następnie w roku 141 p.n.e. Mithradates zajął Babilonię wraz z Seleukeją nad Tygrysem. Władza Arsakidów w regionie była jednak niestabilna z powodu ataków sąsiedniej Elymaidy i Seleukidów. W roku 139 p.n.e. Seleukida Demetrios II (145 - 139 p.n.e., 129 - 125 p.n.e.) podjął próbę odzyskania Mezopotamii i Medii, działając w przymierzu z Elymaidą, Persydą i Baktrią. Dzięki poparciu miejscowych Greków i Macedończyków łatwo odzyskał miasta Babilonii, został jednak rozbity i wzięty do niewoli gdy wkroczył do Medii. Po tej kampanii Mithradates dokonał odwetowych najazdów na Elymaidę, a być może także Persydę, a po uspokojeniu sytuacji na zachodzie zwrócił się na wschód, dokonując kolejnych podbojów w Baktrii, które sięgały aż do doliny Indusu. Za panowania Mithradatesa państwo Arsakidów „przekształciło się niespodziewanie szybko w wielkie imperium sięgające od Hindukuszu i doliny Indusu po Syrię i Mezopotamię”.

    Gaius Plinius Secundus zwany Starszym (Maior) (ur. 23 r. n.e. w Comum Novum, dzisiaj Como we Włoszech, zm. 25 sierpnia 79 n.e. w Stabiach, dzisiaj Castellammare di Stabia) – historyk i pisarz rzymski.Sinatrukes I (pers. سیناتروک, również Sanatruces lub Sanatruk, ur. ok. 157 p.n.e., zm. ok. 70 p.n.e.) – król Partów w latach ok. 77 p.n.e.–ok. 70 p.n.e.

    Panowanie bezpośrednich następców Mithradatesa I zostało zdominowane przez walki z koczowniczymi Sakami i Yuezhi, którzy w międzyczasie obalili panowanie Greków w Baktrii. Zaangażowanie Fraatesa II (ok. 132 - ok. 127/126 p.n.e.) na wschodzie wykorzystał władca Charakene Hyspaosines, który współdziałając z Elymaidą zaatakował posiadłości Partów w Babilonii. W roku 129 p.n.e. Mezopotamię zajął Seleukida Antioch VII (138 - 129 p.n.e.), który następnie, korzystając z obecności głównych sił Partów w Azji Środkowej, zagarnął także Suzę i Medię. Jego niezdyscyplinowana armia została jednak pokonana przez Fraatesa jeszcze w tym samym roku, zaś sam Antioch zginął. Była to ostatnia próba odzyskania swoich wschodnich posiadłości przez Seleukidów. Wkrótce po tym zwycięstwie Fraates poniósł jednak śmierć w walce z Sakami, którzy rozbili armię Partów i przystąpili do pustoszenia ich wschodnich posiadłości, przy czym wielu z nich osiedliło się ostatecznie na terenie Drangiany, która odtąd stała się znana jako Sakastan (późniejszy Sistan). Tron po Fraatesie objął jego wuj Artabanos I (ok. 127/126 - 122 p.n.e.), któremu na początku panowania udało się w pewnym stopniu spacyfikować wschodnich nomadów. Następnie po kilkuletnich walkach odzyskał on zajętą w międzyczasie przez Hyspaosinesa Babilonię. Artabanos zginął jednak w walce z Yuezhi.

    Tadmur (arab. تدمر, trb. Tadmur, trl. Tadmur, starożytna Palmyra) - miasto w Syrii, w muhafazie Hims. Według danych szacunkowych na rok 2010 liczy 61 465 mieszkańców.Kabul (pers. کابل) – stolica i największe miasto w Afganistanie, liczy ponad 2,5 miliona mieszkańców, i znajduje się w prowincji Kabul. Znane było w starożytności jako Ortospana lub Kabura. Dokładna liczba mieszkańców nie jest określona, ale populacja całej prowincji wynosi między od 3,5 do 5 miliona ludzi.

    Do stabilizacji sytuacji na partyjskim wschodzie doszło za panowania Mithradatesa II (122 - 87 p.n.e.). Pokonując Saków i Yuezhi król Partów podporządkował sobie Sakastan i Arachozję, podbito też tereny nad środkowym biegiem Amu-darii, zaś wpływy partyjskie sięgnęły zachodniej Sogdiany. Mithradates II nawiązał kontakty dyplomatyczne z chińską dynastią Han, w imieniu której działał wówczas w Azji Środkowej Zhang Qian. Zapoczątkowało to intensywną wymianę handlową pomiędzy Chinami a krajami Azji Środkowej i Zachodniej. Mithradates zmusił także do uznania swej zwierzchności króla Armenii Tigranesa I (ok. 115 - ok. 96 p.n.e.). Syn Tigranesa I, Tigranes II (ok. 96 - ok. 55 p.n.e.), wychował się na dworze Mithradatesa jako zakładnik, by następnie objąć z jego nadania władzę nad swoim królestwem. Arsakida poparł także Seleukidę Filipa I (ok. 95 p.n.e. - 83 p.n.e.) przeciwko jego bratu Demetriuszowi III (ok. 95 - 88 p.n.e.) i aż do swojej śmierci Filip rządził w Syrii jako wasal Partów. Niedługo potem władzę nad państwem Seleukidów przejął zależny od Mithradatesa Tigranes II. Partowie podporządkowali sobie także Kommagene. Kiedy jednak w 95 lub 94 p.n.e. Tigranes II obalił prorzymskiego króla Kapadocji Ariobarzanesa (96-93 p.n.e., 92-90 p.n.e., 89-88 p.n.e. i 86-63 p.n.e) na jego korzyść interweniował rzymski wódz Sulla. Mithradates II wspierał Mithradatesa Eupatora w trakcie jego pierwszej wojny z Rzymem (89 - 85 p.n.e.). Mithradates II podczas swojego panowania przyjął stary achemenidzki tytuł „króla królów”. Ze względu na jego osiągnięcia autorzy antyczni obdarzyli go przydomkiem „Wielki”.

    Dakowie (zwani także Getami, Dako-Getami lub Geto-Dakami) – starożytny lud pochodzenia trackiego zajmujący Dację - tereny lewobrzeżnego Dunaju, na obszarze mniej więcej obecnego państwa rumuńskiego i częściowo węgierskiego, znany starożytnym Grekom już od VI w. p.n.e.. Pierwszym greckim autorem, który wymienił Getów był Hekatajos z Miletu, a jego informacje w całej rozciągłości potwierdził w swoich "Dziejach" Herodot w drugiej poł. V w. p.n.e. Według Strabona Dakowie nazywali siebie Dáoi. Jak wynika z badań archeologicznych Dakowie (lub też ich bezpośredni przodkowie) pojawili się na tych terenach już ok. 1700 r. p.n.e. i zamieszkiwali je aż do schyłku starożytności, ale już w nieco zmienionym składzie etnicznym, z domieszką innych nacji, najpierw po wojnach z Rzymianami na przeł. I i II w. n.e. (zakończonych podbiciem tych terenów przez Rzym w roku 106 n.e.) i kolonizacji rzymskiej, a następnie w wyniku tzw. "Wędrówki ludów", który to ruch migracyjny spowodował perturbacje etniczne w niemal całej Europie kontynentalnej. Stopniowo resztki Daków rozpłynęły się w napływowej ludności gockiej, germańskiej i później słowiańskiej.Język pahlawi (język średnioperski) - język z podrodziny irańskiej języków indoeuropejskich, używany w okresie dynastii sasanidzkiej. Następca języka staroperskiego.

    Początki rywalizacji z Rzymem i upadek starszych Arsakidów[ | edytuj kod]

    Dziesięciolecie historii Partów po śmierci Mithradatesa II ze względu na ubóstwo źródeł jest niezwykle niejasne. Doszło wówczas do konfliktu pomiędzy potomkami Mithradatesa II, Gotarzesem (ok. 91 - ok. 80 p.n.e.) i Orodesem (ok. 80 - ok. 77 p.n.e.), a Sinatrukesem (ok. 77 p.n.e. - ok. 70 p.n.e.), prawdopodobnie synem Mithradatesa I, który ostatecznie wygrał tę rywalizację. W trakcie tych walk Tigranes II uniezależnił się od Arsakidów. Za panowania syna i następcy Sinatrukesa, Fraatesa III (ok. 70 p.n.e. - ok. 57 p.n.e.), Rzymianie ostatecznie pokonali Mithradatesa Eupatora oraz zaatakowali Tigranesa II w Armenii. W roku 66 p.n.e. Fraates III zawarł układ z rzymskim wodzem Pompejuszem, po czym zaczął wspierać pretendenta do tronu Armenii Tigranesa Młodszego. Do konfliktu z Rzymem doszło kiedy po pokonaniu Tigranesa II Pompejusz odmówił wydania Partom Tigranesa Młodszego, który także dostał się w jego ręce, po czym przystąpił do budowania antypartyjskiej koalicji, przyjmując także posłów od państw formalnie podlegających Arsakidom, takich jak Elymaida oraz Media Atropatene. W roku 64 p.n.e. Pompejusz zajął Syrię i ustanowił tam rzymską prowincję, co oznaczało że odtąd oba mocarstwa graniczyły ze sobą bezpośrednio. W roku 58/57 p.n.e. Fraates III został zamordowany przez swoich synów, Orodesa II (57 p.n.e. - 38/37 p.n.e.) i Mithradatesa III (57 p.n.e. - 54 p.n.e.). Wkrótce potem pomiędzy braćmi wybuchła otwarta wojna i zwyciężył w niej Orodes. W 54 p.n.e. terytoria Partów zaatakował nowy rzymski namiestnik Syrii, Marek Licyniusz Krassus, jednak gdy w roku następnym wkroczył do Mezopotamii poniósł druzgocącą klęskę w bitwie pod Karrhai, w której zginął. W rezultacie „ekspansja rzymska zatrzymała się na Eufracie i przez ponad dwieście lat granica Partii z Rzymem na tej rzece pozostała trwała”

    Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Dla porównania powierzchnia całkowita Polski to ok. 313 tys. km². Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10-12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli).Marek Jan Olbrycht (ur. 1964 r.) – polski historyk, specjalizujący się w historii starożytnej i archeologii śródziemnomorskiej; nauczyciel akademicki związany z uniwersytetami w Krakowie i Rzeszowie.

    Partowie początkowo biernie przyglądali się zmiennym losom wojny domowej w Rzymie, jednak ostatecznie Orodes II uległ namowom posła Kasjusza, Labienusa i wiosną 41 p.n.e. armia Arsakidów pod dowództwem królewskiego syna, Pakorosa, wkroczyła na rzymskie terytorium. Pakoros zajął większość Syrii i Palestyny, podczas gdy druga armia Partów pod wodzą Labienusa działając w Azji Mniejszej dotarła aż do Jonii i Karii. Rzymska kontrofensywa w roku 39 p.n.e. pobiła jednak Labienusa, który zginął w boju, zaś w roku następnym ten sam los spotkał Pakorosa i Partowie utracili wszystkie swoje zdobycze. Nowy król Fraates IV (37 - 2 p.n.e.) rozpoczął swoje panowanie od odparcia inwazji Marka Antoniusza. Pozycja Fraatesa uległa jednak osłabieniu w wyniku walk wewnętrznych i w roku 20 p.n.e. zawarł on pokój z cesarzem Augustem (27 p.n.e. - 14 n.e.), w którym Rzymianie uznali Eufrat za granicę obu mocarstw, a Partowie pogodzili się z dominacją przeciwnika w Armenii, gdzie rządził rzymski nominat Tigranes III (20 - 8 p.n.e.). Na dworze Fraatesa IV coraz większe wpływy uzyskiwała jego nowa żona, była rzymska niewolnica Musa, która dążyła do zapewnienia następstwa tronu swojemu synowi, Fraatesowi V (2 p.n.e. - 4 n.e.). Fraates IV wysłał czterech swoich starszych synów do Rzymu i władzę po nim objął syn Musy wraz z matką. Fraates V obalił władzę Tigranesa III w Armenii, następnie jednak zgodził się na przywrócenie rzymskich wpływów w tym kraju, do czego jednak nie doszło wskutek oporu samych Ormian. Panowanie Fraatesa V zakończyło się w wyniku buntu, tak samo jak i panowanie jego następcy Orodesa III (4 - 8). W tej sytuacji Rzymianie, korzystając z poparcia niektórych partyjskich arystokratów, doprowadzili do objęcia władzy przez syna Fraatesa IV, wychowanego w Rzymie Wononesa (ok. 9 - 11/12). Ten szybko jednak zraził sobie nowych poddanych swoimi rzymskimi obyczajami i został obalony przez Artabanosa II (11/12 - 39), przedstawiciela bocznej linii Arsakidów. „Wraz z obaleniem Wononesa zakończyła panowanie starsza linia Arsakidów”.

    Publiusz Eliusz Hadrian (Publius Aelius Hadrianus; ur. 24 stycznia 76 w Itálice lub Rzymie, zm. 10 lipca 138 w Bajach) – w latach 117-138 cesarz rzymski. Po śmierci został zaliczony w poczet bogów.Albania Kaukaska (orm. Աղվանք Aghvank, az. Qafqaz Albaniyası, part. Ardhan, pahl. Arran, arab. Al Ran, gr. Ἀλβανία) – państwo historyczne, królestwo istniejące w starożytności na terenie obecnego Azerbejdżanu i południowej części Dagestanu.

    Młodsi Arsakidzi i renesans potęgi Partii[ | edytuj kod]

    Artabanos niedługo po zdobyciu władzy zwrócił się w stronę Armenii, gdzie z nadania Rzymu panował obalony przez niego Wonones. Artabanos z łatwością zrzucił go z tronu, jednak w obliczu rzymskiej kontrinterwencji nowy król Partów w roku 19 zgodził się by w Armenii rządził inny rzymski nominat, Artaksjas (18 - 34). Kiedy jednak w roku 34 Artaksjas zmarł Artabanos interweniował i osadził na tronie armeńskim swojego syna Arsakesa. W odpowiedzi cesarz Tyberiusz (14 - 37) zorganizował antypartyjską koalicję pozyskując Iberów i Albanów, przy czym Iberowie dodatkowo sprowadzili jako sprzymierzeńców Alanów. Arsakesa otruto, zaś Iberowie zajęli Artaksatę, po czym koalicjanci pokonali miejscowe siły Partów. Do Armenii wyruszył teraz sam Artabanos, jednak Rzymianie wysunęli przeciwko niemu kandydaturę Tiridatesa, syna Wononesa, który uzyskał znaczące poparcie ze strony miast Mezopotamii, jak i części partyjskiej arystokracji, nadal przywiązanej do starszej linii Arsakidów, co pozwoliło mu na zajęcie m.in. Seleukeji nad Tygrysem. W tej sytuacji Artabanos wycofał się do wschodnich satrapii królestwa, licząc na wsparcie Saków i Dahów, po czym wzmocniony przez posiłki koczowników i wojska najemne rozpoczął kontrofensywę, w obliczu której w roku 36 Tiridates wycofał się do Syrii. W roku 37 Artabanos II zawarł pokój z Rzymem, jednak jego szczegóły nie są znane. W trakcie panowania Artabanosa II na wschodnich kresach królestwa Partów doszło pod przywództwem Gondofaresa (ok. 19 - ok. 50) do powstania nowego państwa tzw. Indo-Partów, z ośrodkiem w Sistanie, przy czym charakter relacji tego nowego tworu z Arsakidami jest niejasny. Być może nowa dynastia wywodziła się z partyjskiego rodu Suren.

    Seleukos II Kallinikos (ur. między 265 a 260 p.n.e., zm. 226 p.n.e.) – władca Syrii starożytnej z dynastii Seleucydów, panujący w latach 246-226 p.n.e. Był synem Antiocha II Theosa i Laodiki.Sekundogenitura (od łac. secunda genitura „drugie (z kolei) urodzenie, drugi potomek”) – władza młodszej linii dynastycznej monarchów jednego państwa w innym państwie, np. sekundogenitura Jagiellonów w Czechach i na Węgrzech; także: prawo młodszego syna do dziedziczenia tronu albo majątku.

    Po śmierci Artabanosa (ok. 39) Partią przez kilka lat wstrząsały zmagania pomiędzy jego spadkobiercami, Wardanesem (40 - 45) i Gotarzesem (43/44 - 51). Wardanes był silnie związany z Media Atropatene, natomiast Gotarzesa popierali Dahowie i inni koczownicy z północno-wschodnich rubieży Partii. Sytuację komplikował trwający od 36 roku bunt Seleukeji nad Tygrysem. Konflikt dwóch pretendentów toczył się ze zmiennym szczęściem, podczas gdy Rzymianie wykorzystując sytuację interweniowali w Armenii, skąd z pomocą Iberów wyparli Partów. W roku 42 obie strony doszły do porozumienia, dzieląc imperium Arsakidów na dwie części. Wardanes uzyskał formalne pierwszeństwo i władzę nad zachodnią częścią państwa, natomiast Gotarzes pozostał władcą Hyrkanii i krajów przyległych. W roku 42 Wardanes zajął Seleukeję, by wkrótce potem odeprzeć kolejny atak Gotazesa, który był zmuszony wycofać się do swoich stepowych sojuszników. Był to triumf Wardanesa, który jednak w roku 45 zginął w wyniku spisku i władzę przejął Gotarzes. Wkrótce przeciwko niemu zwrócili się legitymiści popierający nadal żyjącą w Rzymie starszą linię Arsakidów w osobie Meherdatesa, przy czym kluczową rolę w tym stronnictwie odgrywał ród Karin. Meherdates przekroczył Eufrat, jednak w roku 49 Gotarzes ostatecznie pokonał siły uzurpatora. Już w roku 51 padł jednak ofiarą spisku i władzę po nim objął wywodzący się z Atropatene Wonones II (51).

    Osroes I (również Chosroes) – król Partii w latach 109–129 n.e. z dynastii Arsacydów. Syn Wononesa II i młodszy brat Pakorusa II.Tigranes I(orm:Տիգրան Առաջին) - król Armenii w latach ok. 115 p.n.e.- 95 p.n.e. z dynastii Artaksydów. Syn Artaksesa I.

    W ten sposób ostatecznie frakcja związana z Atropatene zwyciężyła w walce o tron. Po krótkim panowaniu Wononesa tron objął jego syn Wologazes I (51 - 80), który prowadził politykę konsolidacji imperium, osadzając jako władców wasalnych królestw członków roku Arsakidów - jego bracia Pakoros i Tiridates (52 - 58, 68 - 88) rządzili odpowiednio w Atropatene i Armenii. Do tej ostatniej Partowie wkroczyli w roku 52, rozpoczynając tym samym wieloletni konflikt z Rzymem. W roku 58 Partowie zostali wyparci z tego kraju przez rzymskiego wodza Korbulona, jednak w roku 62 udało im się pokonać armię Cezenniusza Petusa i odzyskać Armenię. Po tym wydarzeniu z inicjatywy Wologazesa doszło do zawarcia kompromisu - Tiridates złożył koronę i przyjął ją ponownie z rąk Nerona (54 - 68), tym samym uznając się za wasala Rzymu. W ten sposób Armenia stała się sekundogeniturą Arsakidów, panujących tam aż do roku 428, nad którymi Rzym sprawował tylko formalną zwierzchność. Przez resztę swojego panowania Wologazes starał się utrzymywać przyjazne stosunki z Rzymem, pomimo to jednak w roku 73 ponownie wybuchły walki pomiędzy dwiema potęgami na tle konfliktu wokół powiązanej z Arsakidami, chociaż podlegającej Rzymowi dynastii Kommagene. W roku 75 Wologazes zwrócił się do Wespazjana (69 - 79) z prośbą o pomoc w walce z Alanami, ten jednak odmówił. Ich najazd spustoszył wówczas północny Iran od Hyrkanii po Medię.

    Wologazes VI, Vologases VI – syn Wologazesa V, król Partów od 208. Wkrótce po przejęciu władzy przeciwko panowaniu Wologazesa wystąpił jego brat Artabanus IV i sam został władcą (216-224). Prawdopodobnie Wologazes otrzymał od brata część Babilonii, gdyż ostatnia znana moneta z jego wizerunkiem pochodzi z 228 roku.Karakalla (ur. 4 kwietnia 188, zm. 8 kwietnia 217; Caracalla, Marcus Aurelius Antoninus Bassianus, Marcus Aurelius Severus Antoninus) – cesarz rzymski. Syn Septymiusza Sewera i Julii Domny. Współrządził z ojcem, po jego śmierci (krótkotrwale) z bratem Getą. Po jego zamordowaniu w roku 212 został cesarzem samodzielnym.

    Syn Wologazesa Pakoros II (80 - 110) powrócił do wrogiej wobec Rzymu polityki, wspierając m.in. rzymskiego uzurpatora podającego się za Nerona oraz nawiązując relacje z królem Daków Decebalem (87 - 106). Na początku panowania Trajana (98 - 117) doszło do starć rzymsko-partyjskich nad Eufratem. Czasy panowania Wologazesa i Pakorosa to także okres wzrostu potęgi Kuszanów, których państwo ostatecznie ukonstytuowało się w Baktrii za rządów Kudzuly Kadfizesa (ok. 30 - 80). Partowie utracili na ich rzecz część swoich wschodnich terytoriów, w szczególności Kabul. Wydaje się że wspólne zagrożenie ze strony Kuszanów doprowadziło do zbliżenia pomiędzy Arsakidami a Indo-Partami, którzy byli jedną z głównych ofiar ekspansji nowej potęgi. Partowie do współdziałania przeciwko Kuszanom starali się pozyskać chińską dynastię Han, do której Pakoros II wysłał poselstwa w roku 87 i 101.

    Arsakes II (według dawniejszej historiografii Artabanus I) – król Partów panujący w latach ok. 217 - ok. 191 p.n.e.Antiochia Margiańska (wcześniej Aleksandria Margiańska) – ruiny starożytnego miasta położone nad rzeką Murgab w pobliżu obecnego miasta Mary (do 1937 Merw) w Turkmenistanie; swoją nazwę zawdzięcza Antiochowi I Soterowi, który ją odbudował i krainie w której jest położona - Margianie. W ostatnich latach, w jej ruinach, prowadzone są wykopaliska.

    Ostatnie stulecie[ | edytuj kod]

    Posiadamy bardzo skąpe informacje na temat historii Królestwa Partów w pierwszej połowie II w., w znacznym stopniu oparte jedynie na numizmatyce. Władzę po Pakorosie objął jego syn Wologazes II (ok. 110 - 147), jednak wyzwanie rzucił mu niejaki Osroes, o którego pochodzeniu nic nie wiemy. Od ok. 108/109 jego monety były emitowane w Babilonii i Elymaidzie. W roku 112 Osroes obalił władzę brata Wologazesa Aksidaresa w Armenii, osadzając na jej tronie innego syna Pakorosa, Parthamasirisa. Ta interwencja, przeprowadzona bez uzgodnienia z Rzymem, stała się dla cesarza Trajana dogodnym casus belli. W roku 114 zaatakował on Armenię i Parthamasiris złożył hołd Trajanowi, co nie uchroniło go jednak przed śmiercią z rąk Rzymian. „Czyn ten krytykowano nawet w obozie rzymskim”. Rzymianie nie byli jednak w stanie opanować całej Armenii, której część kontrolował niejaki Wologazes (prawdopodobnie syn lub wnuk Tiridatesa I). W roku 115 Rzymianie zaatakowali północną Mezopotamię, gdzie poddał im się Abgar VII (109 - 116), władca Osroene. W kolejnym roku władzę Trajana uznał król Adiabene, Mebarsapes i Rzymianie postanowili pójść za ciosem, atakując Ktezyfon. W ręce cesarza dostała się jedna z córek Osroesa i złoty tron Arsakidów. Zwycięski Trajan ruszył do Charakene i przyjął hołd tamtejszego władcy, Attambelosa VII.

    Jonia – kraina w starożytności położona w centralnej części wybrzeża Azji Mniejszej, między rzekami Hermos a Meander. Zasiedlona przez Greków, głównie Jonów z Attyki i Peloponezu. Od północy graniczyła z Eolią, od wschodu z Lidią, od południa z Karią. Do Jonii zaliczano również przybrzeżne wyspy, z największymi miastami Chios i Samos.Uzboj - nieistniejąca dziś rzeka w Azji Środkowej, płynąca przez tereny dzisiejszego Turkmenistanu z jeziora Sarykamyskiego do Morza Kaspijskiego.

    W obliczu inwazji Rzymu walczące stronnictwa Partów zawarły rozejm i jeszcze w roku 116 Osroes podjął kontrofensywę, prowadzoną przez jego bratanka Sanatrukesa. Towarzyszyła jej rewolta ludności miast Mezopotamii zajętych przez Rzymian oraz bunt Żydów w niektórych wschodnich prowincjach Rzymu, zwłaszcza Cyrenajce, Egipcie, na Cyprze i w Palestynie, wydaje się że celowo wywołany przez emisariuszy Arsakidów. Przebywający nad Zatoką Perską Trajan znalazł się w potrzasku. Partowie zniszczyli jedną z armii rzymskich zaś dowódca drugiej zginął w walce z nimi w górach Taurus (możliwe zatem że Partowie zaatakowali północną Syrię, aby odciągnąć Rzymian z Mezopotamii). Zaskoczony Trajan przeprowadził kontratak w kierunku północnym, odzyskując m.in. Edessę, Nisibis i Seleukeję. Jednocześnie udało mu się pozyskać syna Osroesa, Parthamaspatesa, który zgodził się zostać wasalem Rzymu i zamordował Sanatrukesa. Ustanowienie wasalnego królestwa Partów oznaczało jednak rezygnację z pierwotnego planu Trajana bezpośredniego wcielenia Mezopotamii do państwa rzymskiego. Parthamaspates nie miał za sobą poparcia żadnej liczącej się siły, zaś Trajan ostatecznie wycofał się z Mezopotamii po nieudanym ataku na Hatrę. Jego następca, Hadrian (117 - 138), starał się utrzymać pokój pomiędzy dwoma mocarstwami.

    Margiana – historyczna kraina w Azji centralnej, dzisiaj we wschodnim Turkmenistanie, położona nad rzeką Murghab (grecka Margos). Ślady rolnictwa na obszarze żyznej delty rzeki sięgają III/II tysiąclecia p.n.e.Wologazes V, Vologases V – król Partów w latach 191–208. Pochodzący z dynastii armeńskiej Wologazes V pokonał powstanie Osroesa II i został następcą Wologazesa IV.

    Wydaje się że po wojnie z Trajanem w Partii doszło do uregulowania podziału władzy pomiędzy Wologazesa II i Osroesa, gdyż nie ma informacji o walkach wewnętrznych w królestwie aż do roku 150. Obok Rzymu drugim wielkim mocarstwem z którym mieli do czynienia Partowie byli wówczas Kuszanie, których szczyt potęgi przypadł na rządy Kaniszki (ok. 120 - 146). Chińska tradycja buddyjska wspomina o ataku Partów na państwo Kaniszki i o wielkiej bitwie, w której Partowie zostali rozgromieni. Jeśli ten konflikt jest historyczny, to prawdopodobnie doszło do niego po wojnie z Trajanem.

    Pakorus I (? - 38 p.n.e.) z partyjskiej dynastii Arsacydów – syn króla Orodesa II, z którym współrządził Partią.Hindukusz (paszto: هندوکش; lub Hindu Kūh = هندوکوه i Kūh-e Hind = کوه هند) – system górski w środkowej części Azji mieszczący się w północno-zachodnim Pakistanie oraz centralnym i wschodnim Afganistanie. Hindukusz graniczy z górami Safed Koh na zachodzie, natomiast od wschodu – z wyżyną Pamiru, górami Karakorum oraz z Himalajami.

    Wologazes III (147 - 191) rozpoczął swoje panowanie od obalenia króla Charakene Meredata, jednak jego nadrzędnym celem był atak na Rzym, na który zdecydował się ostatecznie po śmierci Antoninusa Piusa (138 - 161). Partowie wypędzili wówczas prorzymskiego władcę Osroene, osadzając na tronie własnego kandydata, oraz zniszczyli armię namiestnika Kapadocji Sewerianusa pod Elegeią nad Eufratem. Inna armia Partów najechała na Syrię, pokonując jej namiestnika Kornelianusa, jednak Rzymianom udało się utrzymać Antiochię. Korzystając z tej bazy sprowadzili oni posiłki drogą morską. Wraz z nimi na wschód przybył cesarz Lucjusz Werus (161 - 169) i wódz Awidiusz Kasjusz. Werus próbował negocjować z Partami, jednak gdy jego oferta została odrzucona Rzymianie przeszli do ofensywy. Wiosną 163 roku zajęli Armenię i osadzili na jej tronie Sohemusa z rodu królewskiego Emesy. W następnym roku Partowie zostali wyparci także z Syrii, by w roku 165 utracić na rzecz Rzymu Edessę i Nisibis. Główne siły Arsakidów zostały pokonane w krwawej bitwie pod Dura Europos, po której opuszczony przez sojuszników i wasali Wologazes wycofał się na południe. Idąc za pokonanym Rzymianie zajęli Ktezyfon i Seleukeję, lecz ostatecznie wycofali się w związku z kłopotami z zaopatrzeniem i wybuchem zarazy. W rezultacie tej wojny Rzymianie na stałe zainstalowali się w północno-zachodniej Mezopotamii, zajmując m.in. Dura Europos, oraz sprowadzając Osroene do roli swojego wasala.

    Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.Artabanus II lub Artabanos II (? - 38) – król Partów w latach 10 - 38. Ze względu na pochodzenie matki zaliczany do Arsacydów. Został wyniesiony na tron przez arystokrację będącą w opozycji do popieranego przez Rzymian Wononesa I. Po pokonaniu Wononesa, ugruntowaniu swej władzy dzięki uznaniu przez cesarza Tyberiusza rozpoczął reorganizację państwa. Ograniczył wpływy arystokracji, rozpoczął proces iranizacji państwa ograniczając wpływy greckie.

    Wologazes IV (190/191 - 207/208) w trakcie wojny domowej w Rzymie poparł Pescenniusza Nigra (193 - 194), co po jego śmierci doprowadziło do konfrontacji z jego zwycięskim rywalem Septymiuszem Sewerem (193 - 211). Początkowo Partowie zajęli szereg terytoriów w północnej Mezopotamii, jednak w roku 195 Sewer odbił utracone posiadłości Rzymu i ostatecznie utworzył z nich prowincję Mezopotamię. Mimo to Wologazes niedługo później ponownie podjął próbę odzyskania tego regionu i obległ Nisibis. W końcu 197 roku Sewer podjął kontrofensywę w wyniku której zajął Seleukeję i Ktezyfon. Ataki na Hatrę podjęte w 198 i 199 roku zakończyły się jednak niepowodzeniem Rzymian. Na czasy Wologazesa IV syryjska „Kronika Arbeli” datuje także wojnę Partów z Persami, w trakcie której ci ostatni mieli otrzymać wsparcie Medów. Była to próba obalenie władzy Partów w Iranie, jednak pomimo początkowych sukcesów Persów ostatecznie zostali oni pokonani. Wologazes V (207/208 - 221/222) po kilku latach panowania musiał stawić czoło rebelii swojego brata Artabanosa IV (213 - 224), który w roku 213 ogłosił się królem. Doszło wtedy do faktycznego podziału władzy - podczas gdy Wologazes rządził w Babilonii, Artabanos panował w Iranie i północnej Mezopotamii. Dążący do konfrontacji z Partami cesarz Karakalla (211 - 217) zażądał córki Artabanosa za żonę, kiedy zaś ten odmówił, w roku 216 wszczął wojnę. Rzymianie spustoszyli Adiabene, jednak wiosną 217 roku Artabanos przeprowadził kontratak, wkraczając do rzymskiej Mezopotamii. Karakalla został obalony przez dowódcę swojej gwardii Makrinusa (217 - 218), który próbował negocjować z Arsakidą, Artabanos zażądał jednak m.in. odejścia Rzymian z Mezopotamii. Partowie pobili przeciwnika w dwóch kolejnych bitwach pod Nisibis i w traktacie pokojowym z 218 roku Rzymianie zostali zmuszeni do zapłacenia ogromnej kontrybucji w wysokości 200 mln sestercji.

    Kalendarz macedoński – kalendarz księżycowo-słoneczny, który był w użyciu w starożytnej Macedonii w I tysiącleciu p.n.e. Składał się z dwunastu miesięcy synodalnych (księżycowych, łącznie 354 dni), potrzebował więc dodatkowego miesiąca, by utrzymać synchronizację z porami roku. W okresie używania tego kalendarza w całym hellenistycznym świecie doliczano siedem dodatkowych embolimoi (miesiące przestępne) w każdym 19-letnim cyklu Metona. Nazwy starożytnego macedońskiego kalendarza pozostały w użyciu w Syrii nawet w czasach chrześcijańskiej ery. Macedoński kalendarz był w istocie kalendarzem babilońskim. Posiadał tylko nazwy macedońskie zamiast babilońskich. Przykładowa inskrypcja z Dekapolu (VI w. n.e.), Jordan, zawiera słoneczny kalendarz macedoński, zaczynający się od miesiąca Audynaeus.. Słoneczny typ kalendarza był połączony później z kalendarzem juliańskim. W Macedonii rzymskiej, oba kalendarze były używane. Rzymski jest poświadczony w inskrypcjach z nazwą Kalandôn (dop. καλανδῶν, calendae) oraz macedoński Hellenikei (cel. Ἑλληνικῇ, grecki).. Inskrypcja z Kassandrei (ok. 306-298 p.n.e.) nosząca miesiąc Athenaion (gr. Ἀθηναιῶν) sugeruje, że kilka miast mogły mieć własne nazwy miesięcy nawet po IV w. p.n.e., czasach ekspansji macedońskiej.Języki irańskie – podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługuje się przeszło 100 mln osób zamieszkujących Bliski i Środkowy Wschód oraz Azję Środkową. Wśród nich najbardziej rozpowszechnione są: perski (75 mln), paszto (40 mln) i kurdyjski (32 mln).

    Sukces Arsakidów w wielkiej wojnie z Rzymem był zatem spektakularny, działo się to jednak zaledwie na kilka lat przed upadkiem ich dynastii. W Persydzie rosło wówczas znaczenie Ardaszira (224 - 241) z lokalnej dynastii Sasanidów, który zajął Elymaidę oraz Kerman, eliminując wasali Arsakidów. Kolejną zdobyczą Ardaszira była Charakene nad Zatoką Perską. Wedle „Kroniki Arbeli” uzyskał on także poparcie władców Adiabene, Kirkuku i Medów, jednocząc tym samym przeciwko Partom południowy Iran. 28 kwietnia 224 roku Artabanos został pokonany w decydującej bitwie na równinie Hormizdagan w Medii, w której zginął. W dwa lata później wojska Ardaszira odebrały Partom większość Mezopotamii i północno-zachodniego Iranu, prawdopodobnie pokonując wówczas Wologazesa V. Małoletni syn Artabanosa, Arszak, został stracony. „Patrząc na ostatnie lata istnienia państwa Arsakidów, trudno mówić o widocznej agonii. Karakalla bolał nad podziałem świata na dwie części - Rzym i Partię - i zażądał ręki króla Partów. Tego świadectwa nie należy lekceważyć, pokazuje ono bowiem, że Arsakida był uznawany za równego cesarzowi [...] Jeszcze w 217 r. Rzymianie zostali rozbici w dwóch bitwach z Partami i następnie zmuszeni do zawarcia niekorzystnego traktatu pokojowego. [...] Wobec wymowy tych świadectw nagły upadek państwa Partów jawi się jako wydarzenie zaskakujące. Należy jednak zauważyć, że bunt Ardaszira poparły niemal wszystkie rody partyjskie. Dowodzi to, że Arsakidzi stracili oparcie w swoich ziomkach. Przyczyny tego procesu nie są dokładnie znane”.

    Język syryjski (syriacki, ܣܘܪܝܝܐ suryāyā) – dialekt wschodnioaramejski z okolic Edessy (obecnie Şanlıurfa w Turcji). Chociaż przestał być używany w mowie w VIII wieku po najeździe Arabów na Syrię, stał się głównym językiem literackim i liturgicznym chrześcijaństwa na Bliskim Wschodzie. Używany jest do dziś m.in. przez kościoły jakobicki, asyryjski, maronicki i malabarski.Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya), nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska (arab. الجمهورية العربية السورية, transk. Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Tiridates I (orm:Տրդատ Ա) – król Armenii w latach 54 n.e. - 59 n.e. (ponownie 62 n.e. - 72 n.e.). Założyciel armeńskiej linii partyjskiej dynastii Arsacydów.
    Tigranes III (orm:Տիգրան Գ) – król Armenii w latach 20 r. p.n.e. – 8 r. p.n.e. z dynastii Artaskydów. Syn Artawazdesa II.
    Kommagena (starogr. Kομμαγηνη Kommagēnē) – w starożytności kraina w północnej Syrii, na pograniczu z Azją Mniejszą, między Cylicją, Kapadocją a Eufratem, w granicach państwa Achemenidów. Najważniejsze miasto: Samsat (starożytne Samosata). Po raz pierwszy wzmiankowana w asyryjskich tekstach jako Kummuhu.
    Cyrenajka (Barka, Barqah) – kraina historyczna w północno-wschodniej Libii nad wybrzeżem Morza Śródziemnego. Jej nazwa pochodziła od założonego przez Greków w 631 roku p.n.e. miasta Cyrena (gr. Kyrēnē), które do III w. n.e. było stolicą prowincji. Później jej najważniejszym miastem i portem, a jednocześnie stolicą było Bengazi. Synonimem nazwy Cyrenejka było określenie Pentapolis od pięciu najważniejszych miast regionu: Cyreny (obecnie obok współczesnej wsi Shahat) z portem Apollonia (obecnie Marsa Susa), Teucheira (obecnie Tocra), Euesperides lub Bernice (obecnie obok Bengazi), Balagrae (obecnie Al-Bajda), Ptolemaida i Barce (obecnie Al-Mardż).
    Kirkuk (كركوك) – miasto w północnym Iraku, w Kurdystanie, na zachodnim pogórzu Gór Kurdystańskich, ośrodek administracyjny muhafazy At-Tamim. Około 755,7 tys. mieszkańców. Miasto Kirkuk i otaczające je roponośne obszary stanowią od dziesięcioleci przedmiot kurdyjskich roszczeń terytorialnych. W latach 30. XX wieku rozpoczęła się stymulowana przez władze centralne migracja ludności arabskiej na zamieszkane przez Kurdów i chrześcijan tereny wokół miasta. Napływ Arabów związany był przede wszystkim z odkryciem ropy naftowej w Kirkuku w 1927 roku i realizacją rządowego projektu irygacji równiny Hawidża. Spośród potomków pierwszych arabskich osadników sprowadzonych w tamtym czasie do Kirkuku (wielu z nich należało do koczowniczego plemienia al-Obeid) reżim partii BAAS rekrutował w latach 60. członków prorządowych, paramilitarnych grup zwanych „Rycerzami Chalida ben Ualida”, których głównych zajęciem było terroryzowanie okolicznych wsi kurdyjskich.
    Szahr-e Ghumes (albo Szahr-e Qumes, Szahr-i Kumis), pers. شهرقومس - stanowisko archeologiczne w Iranie, w ostanie Semnan, zazwyczaj identyfikowane ze starożytnym Hekatompylos.
    Tigranes II, zwany później Wielkim (ur. 138, zm. 56 p.n.e.) - król Armenii w latach 95-56 p.n.e. z dynastii Artaksydów. Syn Tigranesa I lub Artawazdesa I. Za jego czasów Armenia uzyskała status mocarstwa.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.122 sek.