• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Orzeczenie - gramatyka

    Przeczytaj także...
    Równoważnik zdania – wyrazy lub grupy wyrazów, formalnie nietworzące zdania (ponieważ nie mają formy osobowej orzeczenia), wyrażające jednak te same treści, co zdanie.Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty bądź przedmioty się znajdują. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.
    Podmiot – część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

    Orzeczenie – w składni – część zdania, która wyraża czynność podmiotu.

    Najczęściej jest wyrażone osobową formą czasownika (jest to wtedy tzw. orzeczenie czasownikowe), np. Jego żona biega codziennie. Po długiej, męczącej podróży doszliśmy do celu wyprawy. Orzeczenie wyrażone jednym czasownikiem nosi nazwę orzeczenia prostego.

    Sposób wyrażania orzeczenia[ | edytuj kod]

    Najczęściej orzeczenie wyraża się jednym czasownikiem. Może jednak być również formą złożoną – przykładem jest tu orzeczenie imienne, np. Ta kobieta jest dyrektorem. W gramatyce języka polskiego części takiego orzeczenia nazywa się łącznikiem i orzecznikiem.

    Orzeczenie imienne – w składni jeden z rodzajów orzeczenia, złożony z łącznika będącego elementem czasownikowym, w zgodzie z podmiotem i orzecznika o charakterze imiennym.Związek zgody (kongruencja) – relacja między powiązanymi elementami zdania wymagająca, aby jeden miał taką samą formę jak drugi – zwykle jeden z nich ma pewną niezmienną formę, drugi natomiast może występować w wielu różnych formach i przyjmuje formę wyrazu nadrzędnego.

    Orzeczenie może być wyrażone zarówno przez stronę czynną, jak też przez bierną i zwrotną: Maciek myje siostrzyczkę. Maciek jest myty przez tatę. Maciek myje się.

    Orzeczenie może być stałym związkiem frazeologicznym: Mamy na uwadze obecne trudności.

    Między podmiotem a orzeczeniem zachodzi związek zgody. W zdaniach bezpodmiotowych, przy zastosowaniu podmiotu logicznego (np. Przybywa kłopotów., Zostało jeszcze wiele do zrobienia.), orzeczenie przyjmuje postać 3. osoby liczby pojedynczej.

    Orzeczenie czasownikowe – orzeczenie wyrażone pojedynczym wyrazem, który jest osobową formą czasownika, rzadziej bezokolicznikiem. Wyrażone najczęściej czasownikiem w formie osobowej np. "Banknoty dotarły do Europy w XVII wieku". Nazywa czynność, którą wykonuje podmiot. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim znajduje się stanie?Dopełnienie – część zdania oznaczająca pasywny przedmiot czynności wyrażonej orzeczeniem zdania w stronie czynnej. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich z wyjątkiem mianownika i wołacza: kogo? czego? komu? czemu? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

    Z formalnego punktu widzenia, aby można mówić o istnieniu zdania, konieczna jest w nim obecność orzeczenia. Wypowiedzenia, w których nie ma orzeczenia, ale można je wprowadzić, to równoważniki zdań. Wypowiedzenia niezawierające orzeczenia, w których nie da się go wprowadzić to oznajmienia informatywne (informatywy) dzielące się na zawiadomienia i wykrzyknienia.

    Tadeusz Milewski (ur. 17 maja 1906 w Kołomyi, zm. 5 marca 1966 w Krakowie) – polski językoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.Zdanie (łac. sententia) – w językoznawstwie termin ten oznacza wypowiedzenie, służące do zakomunikowania jakiejś treści.

    Rodzaje orzeczeń[ | edytuj kod]

    Wyróżnia się następujące rodzaje orzeczeń:

  • orzeczenie czasownikowe – np. Gosia idzie do sklepu.
  • orzeczenie imienne, składające się z dwóch części: łącznika (wyrażonego osobową formą być, stać się oraz zostać) oraz orzecznika (wyrażonego dowolną samodzielną częścią mowy oprócz czasownika np. zawodnik ten został mistrzem świata.)
  • orzeczenie modalne, składające się z czasownika modalnego, np. Potrafię pływać.
  • orzeczenie peryfrastyczne, np. wychodzić za mąż. W tego typu orzeczeniach znaczenia czasownika nie wolno traktować dosłownie.
  • orzeczenie eliptyczne, w którym opuszcza się łącznik "jest", charakterystyczne dla poezji: dom mieszkalny (jest) niewielki, lecz zewsząd chędogi
  • orzeczenie wykrzyknikowe, w którym rolę orzeczenia pełni wyraz dźwiękonaśladowczy lub inny wykrzyknik: Para buch, koła w ruch!
  • Zobacz też[ | edytuj kod]

  • przydawka
  • dopełnienie
  • okolicznik
  • podmiot
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Nagórko 2007 ↓, s. 281.
    2. Bąk 1977 ↓, s. 411.
    3. Bąk 1977 ↓, s. 412.
    4. Klemensiewicz 1953 ↓, s. 23.
    5. Bąk 1977 ↓, s. 415.
    6. Bąk 1977 ↓, s. 379.
    7. Milewski 1967 ↓, s. 99.
    8. Bąk 1977 ↓, s. 416.
    9. Bąk 1977 ↓, s. 416–417.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Piotr Bąk: Gramatyka języka polskiego – zarys popularny. Warszawa: Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1977. ISBN 83-214-0923-7.
  • Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
  • Alicja Nagórko: Zarys gramatyki polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-01-15390-8.
  • Zenon Klemensiewicz: Zarys składni polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1953.
  • Okolicznik – część zdania, która pełni funkcję określającą czasownik. Uzupełnia czasownik o dodatkowe elementy, bez których jednak wypowiedź byłaby kompletna. Pozostaje on ze swoim członem nadrzędnym w związku przynależności.Zawiadomienie – wypowiedzenie, które nie zawiera czasownika i nie można go w obręb zawiadomienia wprowadzić ani na podstawie kontekstu, ani sytuacji. Zawiadomieniami są najczęściej nagłówki prasowe (np. "Mundury dla dam", "Dzieci dzieciom"), tytuły książek (np. "Pan Tadeusz"), czasopism (np. "Głos Pomorza"), filmów (np. "Milczenie owiec"). Ze względu na krótkość, a zarazem dużą pojemność informacyjną używa się zawiadomień w notatkach i planach (konspektach).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Syntaktyka, składnia (gr. syntaktikós porządkujący) – dział językoznawstwa, który zajmuje się budową wypowiedzeń.
    Łącznik (kopula, czasownik łącznikowy, czasownik łączący) – termin oznaczający jakąkolwiek formę czasownika, będącego w związku zgody z podmiotem, w orzeczeniu imiennym (czyli po łączniku musi zawsze występować orzecznik).
    Piotr Bąk (ur. 1911 w Kramsku, powiat koniński, zm. 3 października 2000), językoznawca polski, pedagog, wykładowca Uniwersytetu Łódzkiego.
    Wydawnictwo „Wiedza Powszechna” w Warszawie – wydawca słowników dwujęzycznych i podręczników do nauki języków obcych, słowników i poradników języka polskiego, podręczników do nauki języka polskiego dla cudzoziemców oraz popularnych rozmówek, a także leksykonów i książek popularnonaukowych z różnych dziedzin.
    Zenon Ludwik Klemensiewicz (ur. 2 listopada 1891 w Tarnowie, zm. 2 kwietnia 1969 w Zawoi-Podpolicach koło Suchej Beskidzkiej) – polski językoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.
    Czasownik modalny – czasownik, który konotuje (wymusza obecność) innego czasownika w bezokoliczniku; czasowniki modalne są obecne nie tylko w polszczyźnie:
    Przydawka (czasami zwana również atrybutem) – część zdania określająca rzeczownik, zaimek rzeczowny. Może być wyrażona przymiotnikiem (np. ładny kwiatek), zaimkiem przymiotnym (np. mój kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym czynnym (np. rosnący kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym biernym (np. podlany kwiatek), liczebnikiem (np. podlałem już trzeci kwiatek), wyrażeniem przyimkowym (np. sweter z wełny). Przydawka odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? z czego?

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.017 sek.