Orzeczenie (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Orzeczenie (gramatyka))
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Orzeczenie – w składni – część zdania, która wyraża czynność podmiotu.

Podmiot – część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.Orzeczenie imienne – w składni jeden z rodzajów orzeczenia, złożony z łącznika będącego elementem czasownikowym, w zgodzie z podmiotem i orzecznika o charakterze imiennym.

Najczęściej jest wyrażone osobową formą czasownika (jest to wtedy tzw. orzeczenie czasownikowe), np. Jego żona biega codziennie. Po długiej, męczącej podróży doszliśmy do celu wyprawy. Orzeczenie wyrażone jednym czasownikiem nosi nazwę orzeczenia prostego.

Sposób wyrażania orzeczenia[ | edytuj kod]

Najczęściej orzeczenie wyraża się jednym czasownikiem. Może jednak być również formą złożoną – przykładem jest tu orzeczenie imienne, np. Ta kobieta jest dyrektorem. W gramatyce języka polskiego części takiego orzeczenia nazywa się łącznikiem i orzecznikiem.

Związek zgody (kongruencja) – relacja między powiązanymi elementami zdania wymagająca, aby jeden miał taką samą formę jak drugi – zwykle jeden z nich ma pewną niezmienną formę, drugi natomiast może występować w wielu różnych formach i przyjmuje formę wyrazu nadrzędnego.Orzeczenie czasownikowe – orzeczenie wyrażone pojedynczym wyrazem, który jest osobową formą czasownika, rzadziej bezokolicznikiem. Wyrażone najczęściej czasownikiem w formie osobowej np. "Banknoty dotarły do Europy w XVII wieku". Nazywa czynność, którą wykonuje podmiot. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim znajduje się stanie?

Orzeczenie może być wyrażone zarówno przez stronę czynną, jak też przez bierną i zwrotną: Maciek myje siostrzyczkę. Maciek jest myty przez tatę. Maciek myje się.

Orzeczenie może być stałym związkiem frazeologicznym: Mamy na uwadze obecne trudności.

Między podmiotem a orzeczeniem zachodzi związek zgody. W zdaniach bezpodmiotowych, przy zastosowaniu podmiotu logicznego (np. Przybywa kłopotów., Zostało jeszcze wiele do zrobienia.), orzeczenie przyjmuje postać 3. osoby liczby pojedynczej.

Z formalnego punktu widzenia, aby można mówić o istnieniu zdania, konieczna jest w nim obecność orzeczenia. Wypowiedzenia, w których nie ma orzeczenia, ale można je wprowadzić, to równoważniki zdań. Wypowiedzenia niezawierające orzeczenia, w których nie da się go wprowadzić to oznajmienia informatywne (informatywy) dzielące się na zawiadomienia i wykrzyknienia.

Dopełnienie – część zdania oznaczająca pasywny przedmiot czynności wyrażonej orzeczeniem zdania w stronie czynnej. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich z wyjątkiem mianownika i wołacza: kogo? czego? komu? czemu? co? z kim? z czym? o kim? o czym?Tadeusz Milewski (ur. 17 maja 1906 w Kołomyi, zm. 5 marca 1966 w Krakowie) – polski językoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

Zdanie (łac. sententia) – w językoznawstwie termin ten oznacza wypowiedzenie, służące do zakomunikowania jakiejś treści.
Okolicznik – część zdania, która pełni funkcję określającą czasownik. Uzupełnia czasownik o dodatkowe elementy, bez których jednak wypowiedź byłaby kompletna. Pozostaje on ze swoim członem nadrzędnym w związku przynależności.
Zawiadomienie – wypowiedzenie, które nie zawiera czasownika i nie można go w obręb zawiadomienia wprowadzić ani na podstawie kontekstu, ani sytuacji. Zawiadomieniami są najczęściej nagłówki prasowe (np. "Mundury dla dam", "Dzieci dzieciom"), tytuły książek (np. "Pan Tadeusz"), czasopism (np. "Głos Pomorza"), filmów (np. "Milczenie owiec"). Ze względu na krótkość, a zarazem dużą pojemność informacyjną używa się zawiadomień w notatkach i planach (konspektach).
Syntaktyka, składnia (gr. syntaktikós porządkujący) – dział językoznawstwa, który zajmuje się budową wypowiedzeń.
Wielka Encyklopedia Rosyjska (ros. Большая российская энциклопедия, БРЭ) – jedna z największych encyklopedii uniwersalnych w języku rosyjskim, wydana w 36 tomach w latach 2004–2017. Wydana przez spółkę wydawniczą o tej samej nazwie, pod auspicjami Rosyjskiej Akademii Nauk, na mocy dekretu prezydenckiego Władimira Putina nr 1156 z 2002 roku
Łącznik (kopula, czasownik łącznikowy, czasownik łączący) – termin oznaczający jakąkolwiek formę czasownika, będącego w związku zgody z podmiotem, w orzeczeniu imiennym (czyli po łączniku musi zawsze występować orzecznik).
Piotr Bąk (ur. 1911 w Kramsku, powiat koniński, zm. 3 października 2000), językoznawca polski, pedagog, wykładowca Uniwersytetu Łódzkiego.

Reklama