• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ordu - Mongoł

    Przeczytaj także...
    Kajdu (albo Chajdu) (ur. ok. 1235/1236, zm. ok. 1301) – chan Mongołów z rodu Ugedeja, panujący w Turkiestanie i części Syberii od roku 1263 aż do śmierci.Kurułtaj - rada chanów mongolskich zbierająca się dla odbycia narad politycznych lub wyboru nowego wielkiego chana. Kompetencje tej rady nie były ściśle wyznaczone.
    Europa Środkowa – region położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic. Pojęcie rozumiane jest różnie w zależności od okresu historycznego.
    function mfTempOpenSection(id){var block=document.getElementById("mf-section-"+id);block.className+=" open-block";block.previousSibling.className+=" open-block";}

    Orda (albo Orda-iczen, Ordu, zm. po 1252) – pierwszy władca Białej Ordy.

    Orda był najstarszym synem Dżocziego (zm. 1227). Pomimo to po śmierci tego ostatniego przywódcą rodu Dżoczydów został nie Orda, ale jego młodszy brat Batu (zm. 1255). Orda wziął udział w mongolskim najeździe na zachód w latach 1236–1240, w tym w podboju Rusi. W roku 1241 dowodził najazdem na Polskę. W ramach podziału Ułusu Dżocziego otrzymał jego północno-zachodnią część, obejmującą Zachodnią Syberię i przyległą doń część Azji Środkowej, która stała się później znana jako Biała Orda i po jego śmierci pozostała we władzy jego potomków.

    Tümen (l. mn. tümet; por. stpl. ćma "mnóstwo", scs. tъma "10 tys., mnóstwo,; prawdopodobnie zapożyczone z jakiegoś języka tureckiego) – w średniowieczu oddział wojsk mongolskich liczący 10 000 wojowników. Czasami oznaczający oddział składający się z kilku minganów.Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

    Czasami w źródłach jego imię pojawia się wraz z dodatkiem iczen (mong. "pan", "mistrz"). Mimo że Orda był najstarszym synem Dżocziego (zm. 1227), jego następcą został nie on, ale drugi syn Dżocziego, Batu (zm. 1255). Dżuzdżani (zm. po 1265) twierdzi, że zadecydował o tym jeszcze Czyngis-chan (1206–1227), który przeżył Dżocziego o kilka miesięcy. Jednak zgodnie z innymi źródłami to Ugedej (1229–1241) ustanowił Batu następcą Dżocziego, przy czym Raszid ad-Din (zm. 1318) dodaje, iż Orda był zadowolony z tego, że Batu został władcą. Z kolei Utemysz Hadżdżi (XVI w.) twierdzi, że zarówno Orda jak i Batu rościli sobie prawo do dziedzictwa po ojcu i apelowali o rozstrzygnięcie do Czyngis-chana, który okazał się łaskawy dla Batu. Tych informacji nie trzeba uważać za sprzeczne ze sobą, ponieważ mogło być tak, iż Czyngis-chan zdecydował o postawieniu na czele ułusu Dżocziego Batu, co Ugedej potem potwierdził, zaś Ordzie nie pozostało nic innego jak "być zadowolonym z tego, że Batu został władcą".

    Intronizacja (łac. inthronizatio, inthronizare; gr. enthronídzein (thrónos tron)) – wyniesienie na tron. Terminem tym określa się wyniesienie do rządów nowego papieża lub biskupa, a także koronację króla.Syr-daria (w starożytności Jaksartes) – rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².

    Orda otrzymał połowę żołnierzy przyznanych niegdyś Dżocziemu. Według Wassafa (XIII/XIV w.) miało to być 10 tys. żołnierzy. Prawdopodobnie oddziały Ordy wzięły udział w kampanii, jaką w roku 1229 podjęto w celu oczyszczenia regionu Wołgi i Uralu przed atakiem na Kipczaków i Ruś. Orda był aktywnym uczestnikiem mongolskiego najazdu na zachód. W roku 1236 maszerował razem z Sübeetejem (zm. 1248) na Bułgar i brał udział w podporządkowaniu Burtasów i Bukszi (lub Moksza, odłamu Mordwinów), oraz był obecny podczas upadku Riazania w roku 1237. Następnie brał udział w oblężeniu Kijowa w roku 1240. W roku 1241 dowodził udanym najazdem na Polskę, by potem dołączyć do sił mongolskich operujących na Węgrzech.

    Chanat Czagatajski – chanat mongolski powstały z ułusu syna Czyngis-chana Czagataja (zm. 1244/1245), obejmujący większość terytorium Azji Środkowej do momentu rozpadu w latach 1346-1370.Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

    W związku ze śmiercią Ugedeja w roku 1241 wojska mongolskie wycofały się z Europy Środkowej i powróciły w rejon dolnej Wołgi. Nastąpiło teraz pięcioletnie interregnum, podczas którego potomkowie Dżocziego dokonali ostatecznego podziału terytorium jego ułusu. Terytorium Ordy na zachodzie graniczyło z ułusem przyznanym jego młodszemu bratu Szibanowi, który w lecie obozował w rejonie rzek Ural i Irgiz, a zimą na terenie Kara-kum i wzdłuż Syr-darii aż do rejonu rzek Czu i Sari-su. Z kolei na południowym zachodzie sąsiadami Ordy byli Czagataidzi i Kajdu (zm. 1301). Według Raszida ad-Dina granica pomiędzy Ordą a tym ostatnim miała przebiegać nieco na północ od miast Tałas i Sajram. Na wschodzie, wzdłuż górnego biegu Irtyszu, przebiegała granica pomiędzy terytorium Ordy a ułusem Wielkiego Chana. Na północy prawdopodobnie terytorium Ordy sięgało daleko w głąb syberyjskich lasów i chociaż wydaje się wątpliwe by Mongołowie trwale zajmowali tajgę lub tundrę, to mogli oni sprawować luźną zwierzchność nad różnymi ludami łowieckimi na północ od strefy lasów.

    Dżoczi (mong.: Jöji Xaan, tur: Joci Han; ok. 1181-1227) – pierwszy syn Czyngis-chana, brat Czagataja, Ugedeja i Tołuja. Od Dżocziego wywodzą się władcy Złotej Ordy oraz państw powstałych po jej rozpadzie, a także pierwsi władcy Kazachów i Uzbeków.Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.

    Tak długi okres bez nowego Wielkiego Chana był spowodowany przede wszystkim sprzeciwem Batu wobec kandydatury Güjüka (1246–1248), najstarszego syna Ugedeja, do którego żywił on osobistą animozję. Ostatecznie Batu musiał ustąpić, niemniej nie przybył osobiście na kurułtaj w roku 1246, na którym wyniesiono Güjüka do władzy, lecz wysłał delegację książąt z ułusu Dżocziego pod przewodnictwem Ordy. Orda wraz z Jisü Möngke (1246–1251) dokonał usadowienia Güjüka na tronie podczas kulminacji uroczystości intronizacyjnych. Po formalnym objęciu władzy przez Güjüka Czyngisydzi przystąpili do rozstrzygania bieżących spraw imperium, przy czym najbardziej palącą kwestią było osądzenie brata Czyngis-chana Temüge Otczigina (zm. 1246), który próbował zagarnąć urząd Wielkiego Chana dla siebie. Przeprowadzenie dochodzenia w tej sprawie powierzono właśnie Ordzie i Möngkemu (1251–1259), którzy dokonali tego z zachowaniem poufności, nie korzystając z niczyjej pomocy. Uznali oni że Temüge jest winny i za ich rekomendacją został on stracony. Bez wątpienia Orda odgrywał prominentną rolę podczas kurułtaju, co mogło się wiązać z zabiegami Güjüka o zjednanie sobie potomków Dżocziego, ale także z faktem, iż po śmierci Czagataja (zm. 1244/1245) był on najstarszym żyjącym potomkiem Czyngis-chana, co wiązało się ze znacznym prestiżem.

    Ułus (ros.: улус; j. jakucki: улуус) – pierwotnie z tur. plemię, lud – ogół ludności u koczowników tureckich i mongolskich podporządkowanej jednemu władcy (kagan, chan), następnie jednostka organizacyjna, społeczna i terytorialna koczowników plemion w środkowej Azji i Syberii.Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط; hebr. המזרח התיכון; per. خاورمیانه, Xâvar-e Miyâne; przestarzałe Lewant) – region geograficzny leżący na styku Azji, Europy i Afryki.

    Po śmierci Güjüka w roku 1248 Orda wraz z innymi potomkami Dżocziego popierał kandydaturę Möngkego. Był on obecny na kurułtaju w roku 1250, na którym zwolennicy Möngkego po raz pierwszy proklamowali go Wielkim Chanem. Jego czwarty syn Kungkiran (ok. 1256 – ok. 1277) wspierał Möngkego w ściganiu podejrzanych, po tym gdy wykryto spisek potomków Ugedeja chcących obalić jego władzę po jego ostatecznym wyborze w roku 1251. Möngke w swoich jarłykach zawsze umieszczał imię Ordy przed innymi potomkami Dżocziego, włącznie z Batu. W latach 1253 i 1255 trzeci syn Ordy, Kurumszi, prowadził nieudane kampanie przeciwko Krzemieńcowi i księciu halicko-wołyńskiemu Danielowi Halickiemu (1205–1264), zanim w roku 1256 z posiłkami dla jego armii nie przybył Burundaj, który ostatecznie przejął dowództwo. Na rozkaz Möngkego każdy członek rodu Czyngis-chana powinien był dostarczyć dwóch spośród dziesięciu swoich żołnierzy na wyprawę na Bliski Wschód, jaką miał przedsięwziąć jego brat Hulagu (1256–1265). W odpowiedzi Orda wyprawił jeden tümen pod dowództwem swojego drugiego syna, Kuli, który następnie stanowił część lewego skrzydła wojsk mongolskich podczas oblężenia Bagdadu. Jest to ostatnia znana informacja historyczna na temat Ordy.

    Biała Orda (kaz. Ақ Орда/Aq Orda, tat. Ак Урда/Aq Urda, tur. Ak Ordu/Orda) - feudalne państwo mongolskie, powstałe w XIII wieku, założone przez Ordę.Gujuk (ok. 1206–1248) (Güjük, Guyuk, Kuyuk, itp.) – trzeci Wielki Chan mongolski, syn Ugedeja i wnuk Czyngis-chana. Gujuk panował od 1246 do 1248, jego stolicą było Karakorum.

    Bibliografia[]

  • Th.T. Allsen. The Princes of the Left Hand: An Introduction to the History of the Ulus of Orda in the Thirteenth and Early Fourteenth Centuries. „Archivum Eurasiae Medii Aevi”. 1985 [1987]. V. s. 5-40. ISSN 0724-8822 (ang.). 

  • (window.RLQ=window.RLQ||).push(function(){mw.log.warn("Gadget \"edit-summary-warning\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"wikibugs\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"ReferenceTooltips\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");mw.log.warn("Gadget \"main-page\" styles loaded twice. Migrate to type=general. See \u003Chttps://phabricator.wikimedia.org/T42284\u003E.");});

    Tajga, borealne lasy iglaste – lasy iglaste występujące w północnej części Azji (Syberia, Sachalin, Kamczatka, Hokkaido) oraz Ameryki Północnej (Alaska i Kanada), Europy (Półwysep Skandynawski, Karelia, północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej), w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.Ural (t. Jaik; ros. Урал – Urał) – rzeka w Rosji i Kazachstanie. Długość – 2428 km (trzecia co do długości rzeka Europy po Wołdze i Dunaju).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Jarłyk (ros. ярлык z tur. jarl-ek) – pisemne rozporządzenie dla władców podbitych ziem wydawane przez władców mongolskich.
    Raszidoddin (albo: Raszid ad-Din, pers. رشیدالدین, pełne imię: Raszidoddin Fazlollah Tabib Hamadani) (ur. 1247 w Hamadanie - zm. 17 lipca 1318) – perski mąż stanu i historyk, uważany za jednego z najwybitniejszych historyków średniowiecza.
    Tałas – miasto w zachodnim Kirgistanie, położone w dolinie rzeki Tałas na wysokości 1280 m n.p.m. Ludność: 32,5 tys. (1999). Ośrodek administracyjny obwodu tałaskiego.
    Irgiz (kaz.: Ырғыз, Yrgyz; ros.: Иргиз, irgiz) – rzeka w zachodnim Kazachstanie, prawy dopływ Turgaju. Długość - 593 km, powierzchnia zlewni - 32 tys. km², średni przepływ - 8 m³/s. Reżim śnieżny z maksimum w kwietniu (4-5 m powyżej zwykłego poziomu) i minimum od lipca do października. Zamarza na czas od listopada do kwietnia. Grubość lodu pod koniec zimy sięga 1 m. Wody uzywane do nawadniania i do celów rolniczych.
    Kara-kum (także: Garagum, Karakum, Gara Gum, Kara Kum, ros. Каракумы; z turkm. Garagum, dosł. "czarny piasek") – piaszczysta pustynia w Turkmenistanie, na Nizinie Turańskiej. Powierzchnia ok. 350 tys. km² (prawie 70% powierzchni Turkmenistanu).
    Imperium mongolskie (mong.: ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠯᠦᠰ, yeqe mongɣol ulus – Wielki Ułus Mongołów) – trzynastowieczne państwo mongolskie, w szczytowym momencie swojego rozwoju terytorialnego obejmujące Azję Środkową, południową Syberię, północne Chiny, Ruś i Bliski Wschód. W szczytowym okresie swojej potęgi zajmowało około 33 mln km², przez co było największym państwem w historii po Imperium Brytyjskim.
    Złota Orda (mong. Алтан Ордын улс tatar. Алтын Урда) – historyczne państwo mongolskie, założone ok. 1240 r. w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraj Batu.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.082 sek.