• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Operacja Joav



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Be’eri (hebr. בארי) - kibuc położony w Samorządzie Regionu Eszkol, w Dystrykcie Południowym, w Izraelu. Członek Ruchu Kibuców (Ha-Tenu’a ha-Kibbucit).Karatija (arab. كرتيا) – nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Gazy w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko-arabskiej, po ataku Sił Obronnych Izraela 18 lipca 1948.

    Operacja Jo’aw (hebr. מבצע יואב, Miwca Jo’aw; nazywana także Operacja Dziesięć Plag) – izraelska operacja wojskowa przeprowadzona podczas I wojny izraelsko-arabskiej w dniach między 15 a 22 października 1948 przeciwko egipskiej armii w północno-zachodniej części pustyni Negew. Celem operacji było wbicie klina między egipskie siły i otworzenie lądowego korytarza komunikacyjnego z żydowską enklawą izolowaną od początku wojny na pustyni Negew. Równocześnie zamierzano przeciąć strategiczną drogę JerozolimaHebronBeer Szewa i opanowanie całej pustyni Negew. Operacja zakończyła się częściowym sukcesem Izraelczyków, którzy znieśli blokadę żydowskich osiedli na Negewie, jednak nie zdołali osiągnąć wszystkich zamierzonych celów.

    Kudna (arab. كدنة) – nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Hebronu w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko-arabskiej, po ataku Sił Obronnych Izraela 23 października 1948.Wojna domowa w Mandacie Palestyny – konflikt zbrojny, którego stronami były społeczności żydowska i arabska żyjące w brytyjskim Mandacie Palestyny.

    Tło wydarzeń[ | edytuj kod]

    Na początku XX wieku Żydzi podjęli duży wysiłek przeprowadzając na dużą skalę rozbudowę osiedli rolniczych w Mandacie Palestyny. W 1941 i 1942 rozpoczęto penetrację północnej i zachodniej części pustyni Negew, w celu określenia możliwości rozwoju przyszłych osad na tym terenie. Po pozytywnie zakończonych pierwszych próbach, w 1943 założono trzy osady, które miały być pozycją wyjściową do dalszego osadnictwa. Powstały wówczas kibuce Gewulot, Rewiwim i Bet Eszel. Następnie w październiku 1946 zrealizowano plan budowy 11 osad obronnych na Negewie (hebr. 11 הנקודות, 11 HaNekudot). Powstały wówczas kibuce Be’eri, Galon, Chacerim, Kedma, Kefar Darom, Miszmar ha-Negew, Newatim, Nirim, Szowal, Tekuma i Urim. Ich powstanie stworzyło dużą żydowską enklawę istniejącą pośrodku terytorium zamieszkałego w większości przez Arabów. Założenie tych ostatnich osiedli było żydowską odpowiedzią na Plan Morrison-Grady w sprawie podziału Palestyny i odegrało kluczową rolę przy podejmowaniu ostatecznej decyzji nad końcowym kształtem Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 (29 listopada 1947).

    Dajr ad-Dubban (arab. دير الدبان) - nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Hebronu w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko-arabskiej, po ataku Sił Obronnych Izraela w dniu 24 października 1948.Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 – rezolucja uchwalona podczas II Sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w dniu 29 listopada 1947 w celu podzielenia terytorium Mandatu Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Rezolucja posiada oficjalną nazwę Plan Podziału z Gospodarczą Unią.

    W maju 1948 w Palestynie rozpoczęła się I wojna izraelsko-arabska, która była kontynuacją wojny domowej w Mandacie Palestyny (1947-1948). W przeciwieństwie do wojny domowej, była to typowa wojna o charakterze konwencjonalnym, w którym zaangażowało się szereg państw arabskich. Na froncie południowym, część pustyni Negew, pas wybrzeża i większą część Judei zajęły wojska egipskie. Na Negewie w całkowitej izolacji pozostała żydowska enklawa. Dla izraelskiego dowództwa na froncie południowym priorytetem stało się dostarczenie zaopatrzenia dla tych osiedli, których utrzymanie było strategicznym interesem Izraela. W tym celu przeprowadzono szereg nieudanych operacji wojskowych: operacja An-Far (9-15 lipca) i operacja Mawet la-polesz (16-18 lipca). W dniu 18 lipca rozpoczął się drugi rozejm. W okresie tym przeprowadzono operację GJS 1 (27 lipca) i operację GJS 2 (30 lipca – 2 sierpnia). Zakończyły się one niepowodzeniem i nie udało się otworzyć korytarza komunikacyjnego. Podjęto wówczas decyzję o dostarczeniu zaopatrzenia drogą powietrzną i przeprowadzono operację Awak (23 sierpnia – 21 października).

    Jicchak Dubno (ur. 5 lutego 1913; zm. 21 maja 1948) – izraelski dowódca wojskowy w stopniu podpułkownika (Sgan Aluf), oficer żydowskich sił paramilitarnych Hagana. Używał pseudonim „Jo’aw”. Agenda Narodów Zjednoczonych dla Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (ang. United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East, UNRWA) – jest organizacją powołaną w dniu 8 grudnia 1949 przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w celu zapewnienia edukacji, opieki zdrowotnej, opieki społecznej i pomocy w nagłych wypadkach dla palestyńskich uchodźców przebywających na terytorium Libanu, Jordanii, Syrii i Autonomii Palestyńskiej. Jest jedyną agencją ONZ angażującą się w pomoc dla uchodźców z określonego regionu świata i określonego konfliktu zbrojnego. Jest oddzielona od urzędu Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców, który zajmuje się problematyką uchodźców na całym świecie.

    W dniu 2 sierpnia zebrał się izraelski rząd. Dawid Ben Gurion uznał wówczas, że siła militarna Izraela jest większa od możliwości prowadzenia skutecznych działań politycznych:

    „Obecnie nasze wojsko jest silniejsze niż nasza polityka, ponieważ nie wszystkie duże kraje uznają nas. Wobec tego wydaje mi się, że nie możemy polegać jedynie na walce politycznej, i musimy podjąć decydującą walkę zbrojną, wprowadzając zmiany na naszą korzyść ... Jest mało prawdopodobne, że ONZ podejmie decyzje zgodne z naszymi oczekiwaniami w odniesieniu do Galilei, drogi do Jerozolimy, Jerozolimy i Negewu ... jeśli nie podejmiemy działań w celu dokonania niezbędnych korekt terytorialnych, nigdy nie będziemy mieli tego, co chcemy osiągnąć na Negewie, na drodze do Jerozolimy i w Galilei.”

    Operacje morskie podczas operacji Jo’aw odnoszą się do działań operacyjnych Izraelskiego Korpusu Morskiego przeciwko egipskiej marynarce wojennej podczas operacji Jo’aw (15-22 października 1948), w trakcie I wojny izraelsko-arabskiej. Głównym celem Izraelczyków było przerwanie linii zaopatrzeniowych prowadzących drogą morską z Egiptu do Palestyny. Operacje zakończyły się zwycięstwem Izraelczyków. Miszmar ha-Negew (hebr. משמר הנגב; pol. Straż Negewu; oficjalna pisownia w ang. Mishmar HaNegev) – kibuc położony w Samorządzie Regionu Bene Szimon, w Dystrykcie Południowym, w Izraelu. Członek Ruchu Kibuców (Ha-Tenu’a ha-Kibbucit).

    Od tego momentu izraelskie dowództwo rozpoczęło pracę nad nowymi planami operacji wojskowych, uznając front południowy za najważniejszy strategicznie obszar wojny. Pokonanie egipskiej armii wyeliminowałoby pierwsze państwo arabskie z wojny, a tym samym mogło przechylić szalę zwycięstwa na stronę żydowską. Opracowywane plany taktyczne były liczone na około siedem dni walki, ponieważ spodziewano się, że w tym okresie zostanie narzucony stronom kolejny rozejm. Tymczasem prowadzono reorganizację, uzupełnienia i szkolenia brygad, który stopniowo zajmowały nowe pozycje na linii frontu. Na posiedzeniu rządu 6 października, Dawid Ben Gurion powiedział:

    Adżdżur (arab. عجّور) – nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Hebronu w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko-arabskiej, po ataku Sił Obronnych Izraela w dniu 23 października 1948.Dimra (arab. دمره) - nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Gazy w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko arabskiej (al-Nakba), po ataku Sił Obronnych Izraela w dniu 28 października 1948.

    „Jeśli walki ograniczą się do południa, czyli jeśli Irakijczycy, Syryjczycy i Jordańczycy nie będą interweniowali, będziemy mogli przejąć kontrolę nad całym Negewem, Morzem Martwym, a następnie dojść na południe do Morza Czerwonego. Możemy również zająć Hebron i Betlejem.”

    W tym samym dniu zatwierdzono plan operacji Dziesięć Plag, której nazwa nawiązywała do biblijnych dziesięciu plag, którymi Bóg ukarał Egipcjan, zmuszając ich do wypuszczenia z niewoli Izraelczyków. Nazwę zmieniono jednak na operację Jo’aw, na cześć Jicchaka Dubno (pseudonim „Jo’aw”), który zginął 21 maja 1948 dowodząc obroną kibucu Negba. Wstępny zarys planu przygotowano w połowie sierpnia, natomiast uściślanie szczegółów zajęło cały wrzesień. Opracowany plan był niezwykle ambitny i zakładał całkowite usunięcie wojsk egipskich z Palestyny. Cel ten zamierzano osiągnąć na drodze kolejnych etapów. Rejon przyszłego pola bitwy podzielono na dwa obszary: (1) obszar decydującego starcia i przełamania egipskich linii obronnych, i (2) obszar prowadzonych działań dywersyjnych w celu zablokowania stacjonujących tam jednostek egipskich. Operację miało rozpocząć natarcie Brygady Giwati z zadaniem wbicia się klinem w egipskie linie pomiędzy wioskami Irak al-Manszija a Bajt Dżibrin. Uderzenie to miało przeciąć egipskie linie komunikacyjne przebiegające z zachodu na wschód. Tymczasem Brygada Jiftach otrzymała zadanie prowadzenia działań dywersyjnych w rejonie al-Majdal, gdzie znajdowało się główne egipskie dowództwo. Równocześnie Brygada Negew miała przeprowadzić szereg dywersyjnych ataków, celem przecięcia egipskich linii komunikacyjnych przebiegających przez obszar dzisiejszej Strefy Gazy. Szczególnie istotnym miało być wbicie klina w rejonie wioski Bajt Hanun, gdzie zamierzano powstrzymać lub spowolnić przybywające z południa egipskie kolumny z posiłkami i zaopatrzeniem. W ten sposób, pierwszy etap operacji miał zakończyć się przerwaniem wrogich linii komunikacyjnych, zakłóceniem systemu logistyki i dowodzenia armii egipskiej, która równocześnie zostałaby podzielona na trzy oddzielne zgrupowania. Zakładano, że egipskie oddziały będą zdezorientowane, co ułatwi prowadzenie dalszych działań ofensywnych. Główne natarcie miało być realizowane wzdłuż strategicznej drogi przebiegającej wzdłuż wiosek Kaukaba, Hulajkat i Burajr. Natarcie miało rozpocząć się od opanowania strategicznego Wzgórza 113 i skrzyżowania dróg niedaleko fortu Irak Suwajdan. Istniejąca w tym rejonie linia egipskiej obrony miała być przełamana i poczłonkowana na izolowane od siebie odcinki, których likwidacją Izraelczycy zajęliby się w dogodnym dla siebie momencie. Jednocześnie otworzono by drogę komunikacyjną łączącą żydowską enklawę na Negewie z pozostałą częścią kraju. U podstaw całego planu leżało przekonanie dowództwa o wyższości Sił Obronnych Izraela nad wojskami egipskimi. Jednak jego słabością był brak wystarczających informacji wywiadowczych o dyslokacji i sile jednostek egipskich. Plan operacyjny przewidywał przy tym, że marynarka i lotnictwo po raz pierwszy będą prowadzić szeroko zakrojone działania, aby wesprzeć w ten sposób ofensywę lądową. W ten sposób miała to być największa izraelska operacja od początku wojny.

    Jafa, Jafo, Jaffa (hebr. יפו, Yafo; arab. يافا, Yāfā) – dzielnica Tel Awiwu-Jafy, w 1949 roku połączona z Tel Awiwem w jedno miasto.Kefar Darom (hebr. כפר דרום; pol. Południowa Wioska; pisownia w ang. Kfar Darom) - nieistniejący już kibuc, który był położony w Strefie Gazy, na terenach okupowanych przez Izrael po Wojnie sześciodniowej. Jego likwidacja nastąpiła w 2005 razem ze wszystkimi pozostałymi osiedlami żydowskimi ewakuowanymi ze Strefy Gazy. Obecnie stanowi część miasta Dajr al-Balah.

    Układ sił[ | edytuj kod]

    Siły arabskie[ | edytuj kod]

    Pod koniec drugiego zawieszenia broni egipski korpus ekspedycyjny w Palestynie składał się z dywizji piechoty dowodzonej przez generała Ahmeda Ali al-Mwawi. Główna kwatera dowództwa znajdowała się w wiosce al-Majdal. Dywizja dzieliła się na trzy brygady, które zostały podzielone na sześć głównych zgrupowań: (1) linię od aj-Majdal na północ do Isdud (włącznie ze zdobytym kibucem Niccanim obsadziła 2 Brygada (dwa bataliony piechoty) wsparta batalionem sudańskich ochotników. Trzeci batalion stanowił odwód i stacjonował w al-Majdal razem z baterią artylerii. Odcinkiem tym dowodził pułkownik Mahmoud Fahm. (2) linię od al-Majdal do Bajt Dżibrin obsadziła 4 Brygada (cztery bataliony piechoty) dowodzona przez Tawfiqa Mujahid Radwana. Odwód stanowiła kompania czołgów i kompania samochodów pancernych, które mogły być użyte na zagrożonym odcinku frontu. Ze względu na dużą długość tego odcinka, został on podzielony na pięć mniejszych obszarów: (a) pierwszy sektor rozciągał się od aj-Majdal na wschód do Hulajkat. Odcinka tego bronił batalion piechoty, wspierany przez batalion ochotników (cztery kompanie). Dowódcą odcinka był pułkownik Ali Osman Mohamed Grad; (b) drugi sektor obejmował obszar Irak Suwajdan, w którym pozycje obronne zajął batalion piechoty wzmocniony batalionem karabinów maszynowych. Dowódcą odcinka był Mohamed Kamel Rahmani; (c) trzeci sektor rozciągał się od Karatija na wschód do al-Faludża. Pozycje tutaj zajął batalion piechoty. Dowódcą odcinka był Ahmed Tawfiq; (d) czwarty sektor znajdował się w obszarze al-Faludża. Rozlokował się tutaj batalion piechoty. Dowódcą odcinka był Taha; (e) piąty sektor znajdował się pomiędzy Irak al-Manszija a Bajt Dżibrin. Rozlokował się tutaj rezerwowy batalion piechoty wspierany przez batalion ochotników z Sudanu. Dowódcą był Husajn Kamel. (3) wschodnie skrzydło wojsk znajdowało się pomiędzy Bajt Dżibrin a Betlejem. Stacjonowały tutaj cztery bataliony ochotników (ok. 2 tys. ludzi), którymi dowodził Ibrahim Osman Shawkat; (4) w rejonie od Hebronu do Beer Szewy znajdowały się siły egipskiej żandarmerii wojskowej, a w samym mieście Beer Szewa stacjonował batalion ochotników; (5) w obszarze Strefy Gazy stacjonowała 3 Brygada składająca się z dwóch rezerwowych batalionów piechoty oraz batalionu ochotników z Arabii Saudyjskiej. W rejonie miasta Gaza stacjonowała bateria artylerii. Zadanie ochrony tutejszych linii komunikacyjnych otrzymał Abdel Halim Degheid; (6) na linii Rafahel-Arisz rozlokowano zaplecze administracyjne i techniczne wojsk, oraz magazyny i szpital. Obszaru Rafah bronił batalion ochotników wspierany przez baterię artylerii. Odcinkiem tym dowodził Abdul Hameed Badran. Siły te dysponowały około 20-30 działami artylerii, 30 czołgami i około 20 samochodami pancernymi. Dodatkowe wsparcie zapewniały moździerze, działa przeciwpancerne i ciężkie karabiny maszynowe. Egipskie Siły Powietrzne dysponowały w tym czasie 41 samolotami, z czego jedynie 31 było gotowych do walki. Atutem Egipcjan był fakt, że okres zawieszenia broni wykorzystano na budowę silnych fortyfikacji obronnych, w skład których wchodziły linie drutów kolczastych oraz umocnione workami z piaskiem punkty ogniowe połączone ze sobą okopami. Słabym punktem było ich rozmieszczenie w trzech długich, cienkich linii. Powodowało to mocne rozproszenie sił, które w ten sposób stawały się podatne na punktowe ataki żydowskie.

    12 Brygada Negew (hebr. חטיבת הנגב, Chetivat HaNegev) - rezerwowy związek taktyczny piechoty zmechanizowanej Sił Obronnych Izraela. Jest dowodzona przez Południowe Dowództwo.Pluton − pododdział w składzie 2-5 drużyn, działonów, sekcji lub załóg wozów bojowych. Występuje we wszystkich rodzajach wojsk. Wchodzi najczęściej w skład kompanii, baterii albo szwadronu. Niekiedy występuje samodzielnie na szczeblu batalionu (dywizjonu) lub pułku.

    Głównodowodzący wojskami egipskimi, gen. Ahmad Ali al-Muwawi uważał, że sytuacja jego korpusu w Palestynie jest niepewna. Jego żołnierze zostali zepchnięci do defensywy, i istniało realne zagrożenie odcięcia części sił, które mogły z łatwością znaleźć się w okrążeniu. Otrzymał on posiłki w postaci ochotników z Arabii Saudyjskiej, jednak wciąż odczuwał brak broni pancernej (używane czołgi były starej konstrukcji i nadawały się bardziej do zadań rekonesansu niż wspierania natarcia piechoty). Artyleria cierpiała na poważne braki amunicji. Brakowało także sił rezerwowych, które mogłyby być użyte w sytuacji krytycznej na którymś z odcinków frontu. Wszystkie siły wykorzystały czas rozejmu na budowę umocnień obronnych.

    Dżulis (arab. جولس) - nieistniejąca już arabska wieś, która była położona w Dystrykcie Gazy w Mandacie Palestyny. Wieś została wyludniona i zniszczona podczas I wojny izraelsko-arabskiej (al-Nakba), po ataku Sił Obronnych Izraela w dniu 11 czerwca 1948.Armata 17-funtowa (ang. Royal Ordnance Quick Firing 17-pounder) – brytyjskie działo przeciwpancerne kalibru 76,2 mm z okresu II wojny światowej. Było to najlepsza armata w arsenale Aliantów, pociski APDS były w stanie zniszczyć nawet najcięższe niemieckie czołgi, był to praktyczny odpowiednik słynnej niemieckiej armaty 88 mm. Po wojnie, w roli artylerii przeciwpancernej została zastąpiona przez działo bezodrzutowe BAT 120 mm, a w roli armaty czołgowej przez działo 20-funtowe.

    Siły żydowskie[ | edytuj kod]

    Siły Obronne Izraela przygotowały do przeprowadzenia operacji Jo’aw bardzo duże zgrupowanie wojsk, w skład którego wchodziły: Brygada Negew, Brygada Jiftach, część Brygady Giwati oraz batalion czołgów 8 Brygady Pancernej. W odwodzie od 18 października pozostawała Brygada Oded. W operacji planowano użyć największe jak do tej pory zgrupowanie artylerii, które składało się z czterech baterii dział kaliber 75 mm, czterech baterii dział kaliber 65 mm, dwóch armat 6-funtowych kaliber 57 mm, dwóch armat 17-funtowych kaliber 76,2 mm oraz osiem moździerzy. Siły Powietrzne Izraela do wsparcia operacji przeznaczyły całość swoich sił, w tym 25 samolotów myśliwskich (Avia S-199, Supermarine Spitfire i P-51 Mustang), 7 samolotów bombowych (De Havilland Mosquito, Bristol Beaufighter i Boeing B-17 Flying Fortress) oraz samoloty transportowe i rozpoznawcze. Izraelski Korpus Morski wyznaczył cztery okręty, które miały pełnić misje patrolowe przy wybrzeżu Strefy Gazy, uniemożliwiając dostarczenie posiłków drogą morską. Dowódcą całej operacji został Jigal Allon.

    Hotchkiss H-35/H-39 – francuskie czołgi lekkie z okresu II wojny światowej produkowane przez firmę Hotchkiss. Oficjalnie oznaczone jako Char léger modèle 1935 H (czołg lekki model 1935H) i modèle 1935 H modifié 1939 (model 1935 H modyfikacja 1939), znane są powszechnie jako H-35 i H-39; spotykane w literaturze jest też oznaczenie H-38.Karabin maszynowy Vickers (ang. Vickers machine gun lub Vickers gun) - ciężki karabin maszynowy kalibru 0,303 cala (7,7 mm) produkowany przez firmę Vickers.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Poniżej znajduje się lista bitew i operacji wojskowych przeprowadzonych podczas I wojny izraelsko-arabskiej w latach 1948-1949.
    Operacja Awak (hebr. מבצע אבק, Miwca Awak) – izraelska operacja logistyczna przeprowadzona podczas I wojny izraelsko-arabskiej w dniach 23 sierpnia – 21 października 1948. W jej trakcie Siły Powietrzne Izraela dostarczyły zaopatrzenie do żydowskich osiedli izolowanych przez wojsko egipskie na pustyni Negew.
    Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie. Od północy rozpościera się Morze Śródziemne, a na wschodzie Morze Czerwone.
    Har-Tuw (hebr. הר-טוב) – nieistniejący już moszaw położony w Mandacie Palestyny, zniszczony podczas I wojny izraelsko-arabskiej w dniu 17 maja 1948 przez siły egipskiego Bractwa Muzułmańskiego.
    Supermarine Spitfire — brytyjski, jednomiejscowy myśliwiec zbudowany w wytwórni Supermarine w Southampton w Anglii. Jeden z najsłynniejszych używanych podczas II wojny światowej samolotów bojowych, na którym walczyli również Polacy.
    Chacerim (hebr. חצרים; pol. Zamieszkane Osiedle; pisownia w ang. Hatzerim) – kibuc położony w Samorządzie Regionu Bene Szimon, w Dystrykcie Południowym, w Izraelu. Członek Ruchu Kibuców (Ha-Tenu’a ha-Kibbucit).
    De Havilland Mosquito – brytyjski dwusilnikowy, dwumiejscowy samolot wojskowy okresu II wojny światowej, produkowany w różnych wersjach jako samolot myśliwski, myśliwsko-bombowy, nocny myśliwiec, bombowiec i samolot rozpoznania fotograficznego. Zaprojektowany w firmie de Havilland był nowatorską konstrukcją, mimo że zbudowany był głównie z drewna. Uznawany za jeden z najbardziej udanych samolotów używanych podczas II wojny światowej. Został przez pilotów okrzyknięty jako drewniane cudo.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.093 sek.