• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Nowogródek



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]
    Przeczytaj także...
    Lamus (niem. Lehmhaus) – dawny budynek gospodarczy, drewniany lub murowany, jedno- lub dwukondygnacyjny (z jedną izbą na każdej kondygnacji), czasami z podcieniem lub gankami, często o ozdobnych formach architektonicznych.Michał Wilniewczyc (ur. 7 stycznia 1912 w Dąbrowicy położonej 10 km na północ od Nowogródka (diecezja pińska, Polesie na Kresach), zm. 10 maja 1997 w Drohiczynie, pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym) – ksiądz katolicki, kapelan, działacz polonijny w Nowej Zelandii.
    Ruiny zamku Mendoga i kościół farny Biała Fara
    Ruiny zamku
    Cerkiew św. Borysa i Gleba. Rys. Napoleona Ordy z XIX w.
    Kościół Dominikanów pw. św. Michała
    Fara Witoldowa

    Nowogródek (biał. Навагрудак, ros. Новогрудок, jid. נאַוואַרעדאָק, Nawaredok) – miasto w obwodzie grodzieńskim Białorusi, na Wyżynie Nowogródzkiej. 29,2 tys. mieszkańców (2010).

    Parafia św. Marcina z Tours w Nowogródku – parafia Kościoła Starokatolickiego w RP działająca na terenie Białorusi. Jest to jedyna placówka zagraniczna tego Kościoła. Obecnie na terenie Białorusi mieszka ok. 50 starokatolików. Msze św. w obrządku ambrozjańskim w języku łacińskim sprawowane są w soboty o godz. 19:00 i niedziele o godz. 11:00. W święta kościelne nabożeństwa odbywają się o godz. 18:00.Alaksandr Stahanowicz, w niektórych źródłach również Aleksander Staganowicz (ur. 25 stycznia 1890 w Niesutyczach koło Nowogródka, zm. ?) – białoruski polityk II RP, poseł na Sejm II kadencji.

    Stolica województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego i I Rzeczypospolitej (1500–1795), stolica województwa nowogródzkiego II Rzeczypospolitej.

    Spis treści

  • 1 Historia
  • 1.1 XII wiek
  • 1.2 XIII wiek
  • 1.3 XIV wiek
  • 1.4 XV wiek
  • 1.5 XVI wiek
  • 1.6 XVII wiek
  • 1.7 XVIII wiek
  • 1.8 XIX wiek
  • 1.9 XX wiek
  • 1.10 II Rzeczpospolita
  • 1.11 II wojna światowa
  • 2 Demografia
  • 3 Gospodarka
  • 4 Zabytki
  • 5 Ludzie związani z Nowogródkiem
  • 6 Książęta
  • 7 Miasta partnerskie
  • 8 Zobacz też
  • 9 Przypisy
  • 10 Bibliografia
  • 11 Linki zewnętrzne
  • Język rosyjski (ros. русский язык, russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.Władysław II Jagiełło (ur. ok. 1362 lub ok. 1352, zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377–1381 i 1382–1401, król Polski 1386-1434 i najwyższy książę litewski 1401–1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

    Historia[]

    Według badań archeologicznych Nowogródek został założony w drugiej połowie X w. Początkowo składał się z grodu, wzniesionego na Górze Zamkowej, i nieumocnionego podgrodzia, zlokalizowanego na sąsiedniej górze na zachód od Góry Zamkowej. W XII wieku podgrodzie zostało otoczone wałem. Domostwa o zrębowej konstrukcji wznoszone były z gliny, a ich okna w przypadku bogatszych właścicieli były szklone. Mieszkańcy utrzymywali się z myślistwa i rolnictwa. Rozwinęło się rzemiosło: obróbka żelaza, metali kolorowych, kamieni, kości i drewna. Kupcy utrzymywali kontakty handlowe z Kijowem, Bizancjum i Syrią. Przez kilka stuleci Nowogródek stanowił centrum osadnictwa w regionie, jednak nie miał znaczących wpływów politycznych. Z tego powodu w źródłach pisanych nazwa miasta została odnotowana w połowie XIII w. w kontekście konfliktów książąt halicko-wołyńskich z litewskimi.

    Towarzystwo Jezusowe, SJ (łac. Societas Iesu, SI), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, ćwiczenia duchowe, edukację i udzielanie sakramentów.Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.

    XII wiek[]

    Założenie Nowogródka przypisywano kniaziowi kijowskiemu Włodzimierzowi Wielkiemu, niekiedy kniaziowi Jaropełkowi (1114). Wówczas prawdopodobnie powstała w grodzie cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy.

    XIII wiek[]

    Najazd Tatarów Batu-chana pod wodzą Kajdana (1241) spustoszył gród z okolicą. Gdy rozbici przez Tatarów kniaziowie ruscy utracili swą władzę, Nowogródek opanował książę litewski Erdziwiłł. Odbudował drewniany zamek i często w nim przebywał. Wielki książę litewski Mendog (lit. Mindaugas) (1240-63) doprowadził o zjednoczenia księstw litewskich. Podbił cała Ruś Czarną, a Nowogródek uczynił swą główną siedzibą i faktyczną stolicą Litwy. W 1252 roku na zamku nowogródzkim Mendog wraz ze swą żoną Martą przyjął chrzest w obrządku łacińskim. Rok później (1253) Mendog koronował się na króla Litwy. W 1260 roku powrócił jednak do pogaństwa. Na pamiątkę panowania Mendoga sąsiadujące z zamkiem wzgórze nazwano jego imieniem. Według legendy na tej górze pochowany został Mendog siedzący na złotym tronie. Po latach powstał tu cmentarz z murowaną kaplicą na szczycie, pozostałe po wycince lasu krzaki były opisane przez Adama Mickiewicza w IV Księdze „Pana Tadeusza”, jako gaj Mendoga. Syn Mendoga, Wojsiełk, uważany jest za fundatora drugiej cerkwi św. św. Borysa i Gleba.

    Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonym Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.

    W 1274 orda Tatarów wespół ze sprzymierzonymi książętami ruskimi zza Dniepru pod wodzą Jaruna i księcia halickiego obległy Nowogródek. Na wieść o zbliżaniu się wojsk litewskich odstąpili od oblegania grodu.

    XIV wiek[]

    Nowogródek został ponownie oblężony (1314) przez Krzyżaków, pod wodzą wielkiego marszałka Henryka von Plotzke, którzy spalili miasto, lecz nie zdobyli zamku. Krzyżacy podczas odwrotu, po krwawej potyczce koło Krzywicz nad Niemnem, zdziesiątkowani powrócili na ziemie zakonne. Giedymin miał w roku 1323 ufundować kościół franciszkanów. Krzyżacy w 1391 pod wodzą wielkiego mistrza Konrada von Wallenroda napadli gród i spalili miasto, nie zdobywając zamku. Trzy lata potem Krzyżacy ponowili najazd (1394). Mieszkańcy Nowogródka sami spalili miasto i schronili się do zamku, którego Krzyżacy zdobyć nie zdołali – splądrowali więc okolice.

    Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (używana była również forma "Wolność i Niepodległość" pełna nazwa: Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość") – polska cywilno-wojskowa organizacja antykomunistyczna założona 2 września 1945 w Warszawie. Jej trzon stanowiły pozostałości rozwiązanej w 1945 Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. WiN przejęła jej strukturę organizacyjną, kadry, majątek a także częściowo oddziały leśne. Dowódcy obszarów DSZ zostali prezesami obszarów WiN.Narymunt Gleb (ur. ok. 1300, zm. 2 lutego 1348 nad Strawą) – pierworodny syn wielkiego księcia litewskiego Giedymina.

    XV wiek[]

    W 1415 na zamku odbył się synod biskupów prawosławnych, podczas którego Grzegorz Cambłak został wybrany na metropolitę litewskiego. Synod ten de facto ogłosił autokefalię Kościoła prawosławnego w Wielkim Księstwie Litewskim, jak również zreformował ustrój wewnętrzny Kościoła.

    7 lutego 1422 król Polski Władysław Jagiełło poślubił księżniczkę Sonkę Holszańską. W 1426 w Nowogródku wielki książę Witold powracając ze zwycięskiej wyprawy na Psków i Nowogród rozdał bojarom i rycerstwu zdobyczne dary. Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu (1444) kolejne przywileje oraz uczynił dla miasta lokację. Od 8 września 1448 Nowogródek był miejscem obrad walnego sejmu litewskiego.

    Sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego (lit. Seimas; białorus. Сойм) - parlament Wielkiego Księstwa Litewskiego, powstał pod koniec XIV wieku, istniał do czasu zawarcia unii lubelskiej w 1569.Konstanty Iwanowicz Ostrogski herbu własnego Ostrogski (ur. ok. 1460, zm. 10 sierpnia 1530) – książę, hetman najwyższy litewski w latach 1497-1500 i 1507-1530, wojewoda trocki od 1522 roku, kasztelan wileński od 1511 roku, starosta upicki, namiestnik bracławski i winnicki w 1497 roku, starosta bracławski, starosta łucki w latach 1507-1522, marszałek ziemi wołyńskiej w latach 1507-1522.

    XVI wiek[]

    W 1504 w Nowogródku odbywała się rada senatorów litewskich, związanych z Michałem Glińskim, marszałkiem nadwornym litewskim i starostą bielskim, skonfliktowanym z wojewodą trockim Zabrzezińskim. Niespodziewania pod miastem pojawili się Tatarzy. Namiestnik nowogródzki, Olbracht Gasztołd, wspólnie z horodniczym Maskiewiczem zorganizowali skuteczną obronę zamku. W 1507 Nowogródek został stolicą województwa, obejmującego powiaty nowogródzki, wołkowyski, słonimski oraz księstwo słuckie.

    Wojna kokosza (rokosz lwowski) – nazwa rokoszu szlachty polskiej, zawiązanego w lipcu 1537 roku, w celu zahamowania dążeń Zygmunta Starego i królowej Bony. Był to pierwszy sejm rokoszowy szlachty polskiej.Jan Henryk Dąbrowski, herbu Virgo Violatta Dąbrowski (ur. 2 sierpnia 1755 w Pierzchowie nad Rabą w Małopolsce, zm. 6 czerwca 1818 w Winnej Górze w Wielkopolsce) – polski generał, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, twórca Legionów Polskich we Włoszech, dowódca naczelny wojsk polskich w 1813, senator-wojewoda Królestwa Polskiego w 1815, generał jazdy armii Królestwa Polskiego w 1815.

    26 lipca 1511 na sejmie w Brześciu Litewskim król Polski Zygmunt Stary nadał Nowogródkowi lokację na prawie magdeburskim. W 1537 szlachta litewska zbiera się w Nowogródku przed wyruszeniem pod Lwów na wyprawę wołoską, zakończoną „wojną kokoszą”. Po unii lubelskiej (1569) do rozwoju miasta przyczyniły się odbywające się tu od 1581 sesje „ruskiej” kadencji Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obrady w Nowogródku odbywały się co dwa lata (na przemian z Mińskiem) przez 22 tygodnie. Dopiero w 1775 przeniesiono sesje Trybunału do Grodna.

    Jidyszייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.Aleksander Julian Mickiewicz (ur. 1801 w Nowogródku, zm. 16 listopada 1871 roku w Guberni pod Kobryniem) - polski wykładowca, brat Adama Mickiewicza.

    XVII wiek[]

    W okresie silnego rozwoju reformacji Nowogródek był świadkiem publicznych debat katolików z arianami (1609) oraz kalwinami (9 stycznia 1616 roku jezuita z Nieświeża, ks. Benedykt Brywilias, dysputował z pastorem Janem Zygrowiuszem). Zbór kalwiński, powstały w połowie XVI w., został zamknięty w 1618.

    Wraz z rozkwitem Nowogródka budowano nowe kościoły i klasztory; jezuitów, bonifratrów (fundacja Kazimierz Lew Sapieha), bazylianek (1620) przy cerkwi unickiej (fundacja podkomorzy Adam Chreptowicz) (w 1860 zabrany przez władze carskie na cerkiew prawosławną), unicka bazylianów (1636), franciszkanów (zabrany na cerkiew w 1845), dominikanek (skasowany po powstaniu styczniowym w 1863) i dominikanów (fundacja koniuszy Krzysztof Chodkiewicz, do 1945 kościół parafialny), przy którym prowadzono szkołę, do której uczęszczał Adam Mickiewicz. W kościele tym Jan Rudomina, kasztelan nowogródzki, wzniósł marmurowy pomnik dziewięciu towarzyszy broni poległych pod Chocimiem w 1621.

    Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla. Także najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.Język ruski (nazywany od XIX wieku także staroukraińskim albo starobiałoruskim, a jego wczesna forma staroruskim; w literaturze występuje jako руский языкъ lub русский языкъ) – dawny język wschodniosłowiański, którym posługiwano się na Rusi, w Hospodarstwie Mołdawskim i Wielkim Księstwie Litewskim.

    Podczas wojen kozackich (1648–1654) oddziały Chmielnickiego i Tatarzy najeżdżali okolice Nowogródka. Kolejne inwazje – armii moskiewskiej Iwana Chowańskiego, a w 1654 i szwedzka, rok później (1655) spowodowały olbrzymie straty. Zaczął się upadek miasta. W 1676 kolejne dwa przywileje nadał król król Jan III Sobieski.

    Polskie Towarzystwo „Oświata” w Mińsku (znane także pod nazwą: Towarzystwo „Oświata” i „Oświata”) – polska organizacja społeczna założona w 1905 roku, działająca w Mińsku i na terenie guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego. Do 1907 roku jej działalność odbywała się w konspiracji, w latach 1907–1909 legalnie, następnie ponownie w konspiracji. Towarzystwo miało za cel edukowanie mieszkańców Mińszczyzny, zwłaszcza dzieci, w duchu polskości, a także rozpowszechnianie na tych ziemiach polskiej kultury, języka i umacnianie świadomości narodowej. Organizacja była prześladowana, a w okresie legalnej działalności traktowana z niechęcią przez władze rosyjskie, ponieważ umacnianie polskości na ziemiach zabranych było sprzeczne z realizowaną przez administrację państwową strategią rusyfikacji i asymilacji.II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.

    Pod koniec XVII w. szlachta z Nowogródka zwróciła się do króla z prośbą o zastąpienie w kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego języka ruskiego (od XIX w. zwanego także starobiałoruskim lub staroukraińskim) językiem polskim. Sejm spełnił tę prośbę w 1696. W końcu XVII w. dodatkowe straty spowodowała wojna domowa pomiędzy rodem Sapiehów i ich przeciwnikami, trwająca do klęski wojsk sapieżyńskich pod Olkiennikami (1700).

    Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – średniowieczne prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga. W 1035 Magdeburg otrzymał patent nadający miastu prawo do handlu i zjazdów. Prawo to spisane zostało w 1188 stając się wzorcem dla podobnych regulacji wielu miast środkowoeuropejskich.Adam Bernard Mickiewicz herbu Poraj (ur. 24 grudnia 1798 w Zaosiu lub Nowogródku, zm. 26 listopada 1855 w Konstantynopolu) – polski poeta, działacz i publicysta polityczny, wolnomularz. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (grono tzw. Trzech Wieszczów) oraz literatury polskiej w ogóle, a nawet za jednego z największych na skalę europejską. Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek i założyciel Towarzystwa Filomatycznego, mesjanista związany z Kołem Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego. Jeden z najwybitniejszych twórców dramatu romantycznego w Polsce, zarówno w ojczyźnie, jak i w zachodniej Europie porównywany do Byrona i Goethego. W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

    XVIII wiek[]

    Podczas Wojny Północnej nadeszły wojska szwedzkie, a później rosyjskie niszcząc miasto. Wielkie zniszczenia spowodował pożar w 1 maja 1751. 23 września 1784 do miasta przybył król Stanisław August Poniatowski, który wracając z Nieświeża, zwiedził miasto, ruiny zamku, sąd i archiwum grodzkie. Podczas wojny w obronie konstytucji 3 Maja, na początku czerwca 1792, Nowogródzkie zaatakowała 33-tysięczna armia carska Michała Kreczetnikowa. W połowie czerwca 1792 po porażce pod Mirem wojska polsko-litewskie, dowodzone nieudolnie przez zdrajcę, księcia Ludwika Wirtemberskiego wycofały się przez Nowogródek do Grodna. Jako ostatni żołnierze Rzeczypospolitej opuścili Nowogródek Tatarzy z korpusu jazdy generała Bielaka, uprzednio bohatersko broniący przed Rosjanami przeprawy nad Niemnem pod Stołpcami.

    Zachodnia Dywizja Strzelców Polskich – polska formacja wojskowa, zawiązana w 1917 na terenie Rosji i czynnie wspierająca rewolucję październikową w tym kraju. Została sformowana latem 1918 z inicjatywy Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy oraz Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewicy, przez rozwinięcie istniejącego wcześniej Czerwonego Pułku Rewolucyjnej Warszawy, zatwierdzona na podstawie Dekretu nr 115 Radzieckiej Wojennej Rady Rewolucyjnej z 15 października 1918.Brześć, dawniej Brześć Litewski, Brześć nad Bugiem, (biał. Брэст, Берасьце, Brest, Bieraście; ros. Брест, Берестье, Briest, Bieriestje; jid. בּריסק, hebr. ברסט ליטובסק; ukr. Берестя, Berestia) – miasto na Białorusi, u ujścia Muchawca do Bugu, siedziba administracyjna obwodu brzeskiego i rejonu brzeskiego. Ośrodek przemysłowy, węzeł kolejowy i drogowy na granicy z Polską, port rzeczny, port lotniczy; uniwersytet (1995), politechnika (1989); ośrodek kultury polskiej na Białorusi, polski konsulat generalny; 310,8 tys. mieszk. (1 stycznia 2010).

    W 1795 Nowogródek został zagarnięty przez Rosję w III rozbiorze Rzeczypospolitej. Ziemie powiatu nowogródzkiego przyłączono początkowo do powiatu nieświeskiego, następnie słuckiego guberni mińskiej, następnie litewskiej (1796), grodzieńskiej (1801) i ponownie mińskiej (1843). 12 lutego 1799 w farze nowogrodzkiej ksiądz Antoni Postlett ochrzcił Adama Bernarda syna Mikołaja i Barbary z Majewskich Mickiewiczów, urodzonego 24 grudnia 1798 w pobliskim Zaosiu (choć niektóre źródła jako miejsce urodzenia poety podawały sam Nowogródek). W bocznej kaplicy kościoła znajduje się do dzisiaj uwieczniony przez Mickiewicza w inwokacji „Pana Tadeusza” cudowny obraz Matki Bożej Nowogródzkiej. W końcu XVIII w. do Żydów należało 27% budynków.

    Lwów (dawna nazwa form. Królewskie Stołeczne Miasto Lwów), ukr. Львів (Lwiw), ros. Львов (Lwow), niem. Lemberg, łac. Leopolis, jidysz לעמבערג ,לעמבעריק (Lemberg, Lemberik), orm. Լվով (Lwow) – miasto na Ukrainie, ośrodek administracyjny obwodu lwowskiego.Liszkawa (Liszków, lit. Liškiava) – wieś na Litwie, położona na lewym brzegu Niemna, 9 km od Druskienik. W okresie międzywojennym w granicach Litwy. 1 grudnia 2000 roku w Liszkawie odbyło się spotkanie prezydentów Polski i Litwy.

    XIX wiek[]

    Dom Adama Mickiewicza w Nowogródku

    Podczas wielkiej wojny Napoleona z Rosją w 1812 do Nowogródka powróciły polskie wojska. Rozlokował się w mieście sztab księcia Hieronima Bonaparte wraz księciem Józefem Poniatowskim (przy ul. Grodzieńskiej) oraz generałem Janem Dąbrowskim (w Horodziłówce). W październiku 1812 odwrót armii Napoleona spowodował ponowne przejście pod władzę rosyjską, trwającą ponad sto lat. Miasto liczyło w 1817 1600 mieszkańców, w tym 45% Żydów, 35% Polaków oraz 20% Tatarów. Posiadający własny meczet Nowogródek aż do II wojny światowej pozostał ważnym ośrodkiem dla Tatarów, którzy osiedlili się tutaj jeszcze za czasów wielkiego księcia Witolda.

    Gród, gard – prehistoryczna lub średniowieczna osada obronna oznaczająca domostwa, gospodarstwo lub wczesne miasto, anglosaska geard lub yeard – otoczona wałem, murem lub ostrokołem.Major (skrót mjr) – stopień oficerski używany w armiach wielu krajów. W wojsku polskim jest to stopień niższy od podpułkownika, wyższy od kapitana. Major wchodzi w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych. Odpowiednikiem majora w marynarce wojennej jest komandor podporucznik a w policji podinspektor Policji.

    W 1863 w powstaniu styczniowym oddziałem tego powiatu dowodził ksiądz wikary Felicjan Łaszkiewicz (1838–1878). Represje po powstaniu styczniowym wobec Polaków spowodowały m.in. likwidację (1868) niedawno powstałego (1858) gimnazjum i zastąpienie go (1868) szkołą czteroklasową. Na masową skalę zamieniano na cerkwie prawosławne zarekwirowane kościoły katolickie i cerkwie zlikwidowanego przez carat Kościoła unickiego (greckokatolickiego). W końcu XIX w. liczył 12 tys. mieszkańców, w tym 8000 Żydów, 2200 Polaków, 1200 Tatarów oraz 500 Białorusinów. Najważniejszym wydarzeniem gospodarczym pozostawał jarmark z 19 marca, na którym sprzedawano głównie konie i bydło.

    Województwo nowogródzkie – jedno z 16 województw II Rzeczypospolitej w latach 1921-1939. Siedzibą władz województwa był Nowogródek. Zostało zlikwidowane przez okupacyjne władze radzieckie we wrześniu 1939 roku.Sługa Boży (łac. Servus Dei) – określenie stosowane w Kościele katolickim oznaczające osobę zmarłą, wobec której rozpoczęto proces beatyfikacyjny.

    XX wiek[]

    Rynek w 1917 roku

    W latach 1907–1909 w mieście działało koło prowincjonalne Polskiego Towarzystwa „Oświata” w Mińsku, które zajmowało się wspieraniem polskiej edukacji. W 1909, w czasie wyborów samorządowych, do rady miejskiej zostało wybranych 7 Polaków, 4 Rosjan, 1 Żyd i 3 przedstawicieli innych narodowości. Podczas I wojny światowej, 22 września 1915, Nowogródek został zajęty przez oddziały 10 armii niemieckiej. Front rosyjsko-niemiecki przebiegał odtąd zaledwie 20 km na wschód od miasta – wzdłuż rzeki Serweczy. Niemcy zbudowali elektrownię oraz sieć kolejek wąskotorowych i linii telefonicznych. W całym powiecie zezwolono na założenie 14 polskich szkół.

    II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.Barok (z por. barocco – "perła o nieregularnym kształcie" lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Uznany za oficjalny styl Kościoła katolickiego czasów potrydenckich, stąd pojawiające się jeszcze w połowie XX wieku zamienne określenia: "sztuka jezuicka" czy "sztuka kontrreformacyjna". W odróżnieniu od humanizmu antropocentrycznego doby renesansu, barok reprezentował humanizm teocentryczny. W znaczeniu węższym, barok to jeden z nurtów literackich XVII wieku, koegzystujący z klasycyzmem i manieryzmem; od niego XX-wieczni literaturoznawcy wyprowadzili jednak nazwę dla całej epoki.

    Dom Mickiewicza zajął niemiecki dowódca XVII Rezerwowego Korpusu Armijnego, generał piechoty Reinhard von Scheffer-Boyadel. W związku z bliskością frontu do Nowogródka przyjeżdżali m.in. marszałek Paul von Hindenburg oraz król Ludwik bawarski. 27 grudnia 1918 kawaleria niemieckiej armii opuściła Nowogródek po zagarnięciu wysokiej kontrybucji. Wieczorem do miasta weszli bolszewicy, witani owacyjnie przez część ludności żydowskiej i rosyjskiej. Wkrótce została aresztowana część polskich działaczy, a w marcu 1919 roku bolszewicy zamordowali część z nich w ruinach zamku.

    Surkonty (biał. Сурканты, Сурконты) – wieś na Białorusi, w rejonie woronowskim obwodu grodzieńskiego, leżąca na skraju Puszczy Ruskiej, 20 km na północny zachód od Lidy.Felicjan Łaszkiewicz (ur. 1838, zm. 1878) – ksiądz, wikary, dowódca oddziału powiatu nowogródzkiego w powstaniu styczniowym w 1863 roku.

    ]

    Urząd Wojewódzki w 1930 roku

    Od połowy marca 1919 w okolicach Nowogródka zaczęły się pojawiać się oddziały Wojska Polskiego. 18 kwietnia 1919 o świcie, po kilkugodzinnej walce, żołnierze 2 Kowieńskiego Pułku Strzelców majora Leona Łady-Zawistowskiego i dwa szwadrony 10 Pułku Ułanów zdobyli miasto. W walkach po stronie Armii Czerwonej brało udział wielu Polaków-komunistów z Zachodniej Dywizji Strzelców. W wyniku odbicia miasta Wojsko Polskie zdobyło duże składy materiału wojennego i amunicji, a także wzięło ok. 300 jeńców. Front polsko-bolszewicki zatrzymał się na parę miesięcy wzdłuż linii dawnych okopów niemieckich nad rzekami Serwecz i Uszą.

    Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya), nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska (arab. الجمهورية العربية السورية, transk. Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).11 męczennic z Nowogródka znane też jako Błogosławione Męczenniczki z Nowogródka lub Błogosławiona Maria Stella i Towarzyszki – siostry zakonne Zgromadzenia Najświętszej Rodziny z Nazaretu, męczenniczki II wojny światowej, rozstrzelane 1 sierpnia 1943.

    Rankiem 19 lipca 1920 bolszewicy znów okupowali Nowogródek. Po zwycięstwie w bitwie warszawskiej i operacji niemeńskiej 1 października 1920 roku wojska polskie znowu odzyskały miasto. Były to oddziały 1 i 5 pułki legionów oraz 16 pułku piechoty oraz 3 baterii 1 pułku artylerii legionów. Władze cywilne ze starostą p. Józefem Jellinkiem na czele zjechały i zaczęły urzędowanie 3 listopada. Tradycje Trybunału W. Ks. Litewskiego wskrzesił Sąd Okręgowy w Nowogródku, który tu 11 stycznia 1921 został otwarty, w gmachu mieszczącym dawniej rosyjską szkołę powiatową.

    Joseph Sunlight (ur. 2 stycznia 1889 w Nowogródku, zm. 15 kwietnia 1978) - rosyjsko-angielski architekt żydowskiego pochodzenia.Jan Paweł II (łac. Ioannes Paulus PP. II), właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski biskup rzymskokatolicki, biskup pomocniczy krakowski, a następnie arcybiskup metropolita krakowski, kardynał, zastępca przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski (1969-1978), 264. papież i 6. Suweren Państwa Miasto Watykan (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), kawaler Orderu Orła Białego, błogosławiony Kościoła katolickiego.

    Nowogródek został stolicą województwa, będąc najmniejszym miastem wojewódzkim II Rzeczypospolitej i faktycznie pozostając miasteczkiem. Faktycznym centrum komunikacyjnym i gospodarczym Nowogródczyzny stały jednak Baranowicze. Pierwszym wojewodą nowogródzkim (1921–1924) został p. Władysław Raczkiewicz, późniejszy (1939–1947) prezydent Rzeczypospolitej. 13 maja 1922 Nowogródek gościł sędziwego syna Adama Mickiewicza – Władysława, a 30 października 1922 byłego Naczelnika Państwa marszałka Józefa Piłsudskiego, 1 listopada tego roku poświęcono odbudowaną farę. W kolejnych latach przebudowano dawną elektrownię na teatr miejski. Miasto gościło jeszcze prezydentów Rzeczypospolitej: Stanisława Wojciechowskiego (25–27 maja 1924) oraz Ignacego Mościckiego (wrzesień 1929).

    Bohdan Zenobi Chmielnicki (ukr. Богдан Теодор Зиновій Хмельницький, ur. 1595 najprawdopodobniej w Czehryniu koło Kijowa, zm. 6 sierpnia 1657 w Czehryniu, pochowany w Subotowie) – hetman zaporoski, przywódca powstania kozackiego przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648-1654, bohater narodowy Ukrainy.Białorusini (biał. беларусы, biełarusy, ros. белорусы, biełorusy) – naród wschodniosłowiański zamieszkujący głównie tereny dzisiejszej Białorusi oraz inne kraje byłego Związku Radzieckiego, przede wszystkim Rosję, Ukrainę, Kazachstan, Łotwę i Litwę. Znaczne diaspory znajdują się również w USA, Izraelu, Kanadzie, Brazylii i Polsce.

    W około 10-tysięcznym Nowogródku dominowali Żydzi stanowiący 50% mieszkańców, Polaków było 25%, Białorusinów 20%, a Tatarzy i inni – 5% ludności. 11 września 1938 roku, po wyremontowaniu rodzinnego domu Mickiewicza, wcześniej spalonego (1881) i odbudowanego (1887) otwarto Muzeum Adama Mickiewicza. m.in. fotel poety, notatki i książki oraz akta sądowe ojca. Wszystko uległo zniszczeniu 22 czerwca 1941, podczas niemieckiego bombardowania. Rewaloryzację muzeum (1986–1989) wykonały polskie firmy Budimex i Białostocki Kombinat Budowlany, a sfinansowały władze białoruskie.

    Władysław Raczkiewicz (ur. 28 stycznia 1885 w Kutaisi w Gruzji, zm. 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii) – polski działacz polityczny, społeczny i wojskowy, uczestnik I wojny światowej i walk z bolszewikami, minister spraw wewnętrznych w czterech rządach II RP (w latach 1921, 1925–1926, i 1935–1936), senator (z list BBWR) i marszałek Senatu III kadencji (1930–1935), wojewoda nowogródzki (1921–1924), wileński (1926–1931), krakowski (1935), pomorski (1936–1939), prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy (1934–1939), Prezydent RP na uchodźstwie (1939–1947).Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.

    ]

    Kamień upamiętniający zakonnice rozstrzelane przez Niemców w 1943 roku

    Podczas II wojny światowej, po 17 września 1939, sowieckie bombowce początkowo zrzucały nad miastem pisane łamaną polszczyzną ulotki, zapowiadające niedługie wyzwolenie „z pańskiego gniota” od dotychczasowych panów i ciemięzców. Następnie zaczęła się okupacja radziecka, podczas której w kilku akcjach wywożono na wschód Polaków.

    Ludmiła Arkadzjeuna Anańka (biał.: Людміла Аркадзьеўна Ананька; ros.: Людмила Аркадьевна Ананько, Ludmiła Arkadjewna Anańko; ur. 19 kwietnia 1982 r. w Nowogródku) – białoruska biathlonistka.Mendog, Mindowe (lit. Mindaugas, biał. Mindoŭh/Міндоўг, ur. ok. 1203, zm. 12 sierpnia 1263) – wielki książę (1236-1253), od 1253 roku do śmierci przypuszczalnie król Litwy.

    Po wcześniejszych bombardowaniach lotniczych, w wyniku których zburzony został Pałac Radziwiłłów i hale targowe, 6 lipca 1941 Nowogródek został zajęty przez wojska niemieckie. Nowogródek znalazł się w granicach Generalbezirk Weiss-Ruthenien należącego do Komisariatu Rzeszy Ostland. Podczas okupacji niemieckiej rozwinął się polski ruch oporu. W połowie grudnia 1943 z Okręgu Białostockiego wydzielono Okręg Nowogrodzki Armii Krajowej. Siedzibą władz Okręgu AK była Lida, gdzie rezydowali Delegaci Rządu RP na województwo nowogródzkie Jan Trzeciak „Aleksander” i Marian Jankowski „Habdank”.

    Michał Gliński (ur. ok. 1470 - zm. 1534) - kniaź litewski, marszałek nadworny litewski w latach 1500-1506, stryj Heleny, będącej żoną wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III.Unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim zawarta 1 lipca 1569 na Sejmie w Lublinie. Określana jako unia realna, w odróżnieniu od poprzednich, wiążących oba państwa tylko osobą władcy (unia personalna). Została przyjęta 28 czerwca, a podpisana 1 lipca 1569, ostatecznie ratyfikowana przez króla 4 lipca 1569. W jej wyniku powstało państwo znane w historiografii jako Rzeczpospolita Obojga Narodów – ze wspólnym monarchą, herbem, sejmem, walutą, polityką zagraniczną i obronną – zachowano odrębny skarb, urzędy, wojsko i sądownictwo.

    Działalność partyzancka była pretekstem dla niemieckiej akcji pacyfikacyjnej „Herman” od 13 lipca do 8 sierpnia 1943, wokół Puszczy Nalibockiej. Spalono wówczas wioski Pohorełka i Zalesie. W nocy z 17 na 18 lipca 1943 gestapo z Baranowicz dokonało w Nowogródku aresztowań ok. 120 Polaków. 31 lipca 1943 wieczorem Gestapo aresztowało jedenaście zakonnic ze Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu – nazaretanek (Maria Stella i Towarzyszki). Następnego dnia – w niedzielę 1 sierpnia 1943, Niemcy rozstrzelali wszystkie zakonnice w lesie 5 km od Nowogródka. Ich szczątki zostały 19 marca 1945 ekshumowane i przeniesione do wspólnej mogiły przy nowogródzkiej farze. 5 marca 2000 zostały beatyfikowane przez papieża Jana Pawła II.

    Auhien Żychar, biał. Аўген Жыхар (ur. prawdopodobnie w 1925 r. w Nowogródku, zm. w sierpniu 1955 r. w rejonie Postaw) - białoruski poeta i działacz niepodległościowy, dowódca oddziału partyzanckiego w okresie powojennymPowiat słonimski – jednostka terytorialna województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze stolicą w Słonimiu. Powstał w wyniku reformy lat 1565-1566.

    Latem 1944 oddziały Nowogródzkiego Podokręgu AK uczestniczyły w Operacji „Ostra Brama”, walcząc wraz z armią sowiecką o oswobodzenie z rąk niemieckich Wilna. Niedawni sojusznicy okazali się wnet nowymi okupantami, mordującymi Polaków, tak jak Niemcy. 21 sierpnia 1944 w Surkontach na skraju Puszczy Bersztowskiej zginął w walce z dziesięciokrotnie większymi, sowieckimi oddziałami NKWD dowódca Nowogródzkiego Podokręgu AK, ppłk Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz” (1906–1944) z oddziału Hubala. Jesienią 1943 ppor. Wojska Polskiego, narodowości białoruskiej Barys Rahula stworzył za zgodą niemieckich władz policyjnych samodzielny szwadron białoruski, który zajmował się zwalczaniem sowieckiej partyzantki. W lutym 1944 w Nowogródku sformowano 65 batalion wartowniczy białoruskiej policji (niem. 65 Weissruthenische-Schuma-Wachbataillon).

    Kijów (ukr. Київ, Kyjiw, ros. Киев, Kijew) – stolica i największe miasto Ukrainy, nad rzeką Dniepr. Był miastem królewskim Rzeczypospolitej Obojga Narodów.Genadiusz Szymanowski (błr. Генадзь Шыманоўскі, Hienadź Szymanouski; ur. 2 czerwca 1891 w okolicach Mińska, zm. 5 kwietnia 1981 we Wrocławiu) – białoruski polityk okresu II RP, samorządowiec oraz poseł na Sejm III, IV i V kadencji (1930–1939).

    W czasie niemieckiej okupacji w Nowogródku działała podziemna polska szkoła. Siostra Maria Kanizja (Eugenia Machiewicz) ze Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu zorganizowała na prośbę rodziców polskich dzieci tajne nauczanie języka polskiego i historii. Zajęcia odbywały się w domach prywatnych, a liczba uczniów nie przekraczała 50. Wiosną 1943 dzieci przygotowywane były do przyjęcia pierwszej komunii. Szkoła została wykryta przez Białorusinów, którzy złożyli doniesienie do oficera żandarmerii – Pańkowa. Ten jednak miał przychylny stosunek do Polaków i donos zignorował. Wkrótce doniesienie zostało powtórzone do Gestapo. 31 lipca 1943 s. Maria Kanizja i 10 innych zakonnic zostało aresztowanych z polecenia „Gebiets-komisarza”, a następnie, 1 sierpnia 1943 roku około godziny 4., rozstrzelanych w lesie 5 km od Nowogródka.

    Bracia polscy (zwani również arianami, socynianami, antytrynitarzami) – wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562–1565 z polskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego, stanowiąca najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce powstały dzięki uchodźcom z południowej i zachodniej Europy (głównie włoscy antytrynitarze), prześladowanych przez katolicką inkwizycję oraz teologów ewangelickich. W 1658 uchwałą sejmu polskiego zostali oskarżeni o popieranie Szwedów podczas Potopu, a następnie zobligowani do przejścia na katolicyzm lub do opuszczenia Polski. Po wygnaniu z Polski kontynuowali działalność przede wszystkim w Siedmiogrodzie i Niderlandach. Ich ostatnie wspólnoty za granicą zanikły w 1803.Baranowicze (biał. Баранавічы, jidysz באראנאוויטש, Baranowicz) – miasto w obwodzie brzeskim, siedziba rejonu baranowickiego Białorusi, do 1945 w Polsce, w województwie nowogródzkim, siedziba powiatu baranowickiego.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Czesław Karol Pakosz (ur. 1776 Nowogródek, zm. 1812 w niewoli rosyjskiej w nieznanych okolicznościach) - generał brygady Armii Księstwa Warszawskiego.
    Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz socjalistyczny i niepodległościowy, polityk, Naczelnik Państwa w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, pierwszy marszałek Polski od 19 marca 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczypospolitej wprowadzonych w 1926 po przewrocie majowym, współzałożyciel PPS i szef Wydziału Bojowego PPS (OB PPS).
    Litwa, Republika Litewska (lit. Lietuva, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie, jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO; graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.
    Teodor Skumin Tyszkiewicz (zm. 1618) – wojewoda nowogródzki od 1590, podskarbi wielki litewski w latach 1586-1590, podskarbi nadworny litewski od 1576, poseł do Moskwy w 1578. Ponadto starosta grodzieński, jurborski, olicki i nowowolski.
    Zakonnica – według kan. 207 § 2. spośród duchownych i świeckich osób wywodzą się wierni, którzy profesją rad ewangelicznych, przez śluby lub inne święte więzy, przez Kościół uznane i zatwierdzone, w sposób szczególny poświęcają się Bogu a także pomagają w zbawczej misji Kościoła. Ich stan, choć nie odnosi się do hierarchicznej struktury Kościoła, jednak należy do jego życia i świętości.
    Województwo nowogródzkie – województwo Wielkiego Księstwa Litewskiego, utworzone w 1507 r. z części województwa trockiego, wchodziło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów od 1569.
    Władysław Syrokomla, właśc. Ludwik Władysław Franciszek Kondratowicz herbu Syrokomla (ur. 29 września 1823 w Smolhowie, zm. 15 września 1862 w Wilnie) – polski poeta i tłumacz epoki romantyzmu. Nazywany często lirnikiem wioskowym, autor ironicznych wierszy stylizowanych na XVIII-wieczną sielankę oraz przyśpiewek ludowych.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.114 sek.