Norma prawna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Norma prawnanorma postępowania będąca częścią porządku prawnego.

Prawo konstytucyjne (dawniej: prawo polityczne, prawo państwowe) – zespół norm prawnych określających ustrojowe zasady funkcjonowania państwa, treść i sposoby zagwarantowania praw człowieka i obywatela oraz zaspokajania potrzeb społecznych, sposób tworzenia prawa, hierarchię źródeł prawa a także kompetencje i wzajemne relacje pomiędzy organami władzy państwowej.Hans Kelsen (ur. 11 października 1881 w Pradze, Austro-Węgry, zm. 19 kwietnia 1973 w Berkeley, Kalifornia, Stany Zjednoczone) – austriacki prawnik i filozof prawa, przedstawiciel normatywizmu, twórca koncepcji "czystej nauki prawa" (Reine Rechtslehre).

Istnieją dwa zasadniczo odmienne ujęcia teoretyczne normy prawnej: ujęcie językowe (zgodnie z którym norma jest pewnym typem wypowiedzi), które jest dominujące, oraz mniejszościowe, ujęcie pozajęzykowe (norma prawna jest pewnym działaniem społecznym).

Norma prawna jako zjawisko językowe[ | edytuj kod]

Norma prawna jest wypowiedzią w określonym języku, mającą charakter dyrektywalny, tzn. wyznaczającą adresatowi normy określony sposób zachowania w określonych okolicznościach.

Norma postępowania to jednoznaczna wypowiedź pozaopisowa, która (według wzorcowej struktury słownej) określonemu podmiotowi w określonych okolicznościach wskazuje określony sposób postępowania.Prawo karne sensu largo – zespół przepisów prawnych normujących kwestie odpowiedzialności karnej człowieka za czyny zabronione pod groźbą kary kryminalnej.

Rodzaje norm prawnych[ | edytuj kod]

Normy można klasyfikować według różnych cech, przy czym zasadnicze znaczenie ma podział na normy generalne i indywidualne oraz konkretne i abstrakcyjne. Większość przedstawicieli nauk prawnych uznaje, że tylko normy zarówno generalne, jak i abstrakcyjne są częścią systemu prawnego i występują w aktach prawnych. Normy indywidualne i konkretne, są z kolei normami będącymi efektem procesu stosowania prawa (np. normy zawarte w wyrokach sądowych lub decyzjach administracyjnych). Stanowisko prezentowane m.in. przez Hansa Kelsena, zgodnie z którym również normy indywidualne i konkretne są częścią systemu prawnego, jest mniejszościowe.

Numer identyfikacji podatkowej (NIP) – dziesięciocyfrowy kod, służący do identyfikacji podatników w Polsce. Wprowadziła go ustawa z października 1995, a zaczął obowiązywać od 1996. Nadawany jest przez naczelnika urzędu skarbowego. Od 1 września 2011 roku osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej używają numeru PESEL jako identyfikatora podatkowego.Język prawny – język, w którym formułowane jest prawo, a więc język przepisów i norm prawnych. Jest zawarty w tekstach prawnych - Konstytucji, ustawach, rozporządzeniach, dekretach (aktach normatywnych).

Normy indywidualne i generalne[ | edytuj kod]

Adresatem normy jest podmiot, któremu norma nakazuje lub zakazuje określone działanie. W zależności od tego, w jaki sposób wskazuje się adresata, wyróżnić można:

  • normy indywidualne – normy, których adresat wskazany jest jednoznacznie, poprzez wyróżniające go, niepowtarzalne cechy (np. wskazanie adresata imiennie, przez PESEL, firmę czy NIP);
  • normy generalne – normy, których adresaci wskazani są ogólnie. Wskazanie takie może nastąpić poprzez cechy rodzajowe czy klasy ogólne (np. przedsiębiorca, małoletni), poprzez okoliczności w których znajdzie się adresat (podatnik, który osiągnął określony dochód w danym roku podatkowym). Normą generalną są też normy, których adresat wskazany jest przez określenia w rodzaju: każdy czy nikt.
  • Podział na normy generalne i indywidualne jest podstawą rozróżnienia aktów prawotwórczych i aktów stosowania prawa. Normy generalne zawarte są w aktach normatywnych powszechnie obowiązujących, ale także w wielu uchwałach i zarządzeniach. Normy indywidualne zawarte są w wyrokach i postanowieniach sądów, decyzjach administracyjnych czy umowach.

    Porządek prawny – wyznaczony przez obowiązujące normy prawne (system prawa) układ organów i instytucji oraz procedur dotyczących rozstrzygania określonych spraw wpływający na zachowania podmiotów prawa względem siebie. Cechuje go wysoki stopień sformalizowania, wynikający z dużej złożoności i szczegółowości regulacji dotyczących budowy struktur organizacyjnych państwa oraz praw i obowiązków podmiotów prawa.Język prawniczy – specyficzny język używany przez osoby stosujące i interpretujące prawo. Jest to język, w którym prawnicy rozmawiają o prawie.

    Normy jednostkowe i ogólne[ | edytuj kod]

    W zależności od tego, czy adresat jest jeden, czy jest ich więcej, rozróżnia się normy jednostkowe i ogólne. Podział ten krzyżuje się z podziałem powyższym, tzn. możliwe są normy ogólne zarówno indywidualne (wiele podmiotów wskazanych w jednoznaczny sposób), jak i generalne. Również norma jednostkowa może mieć charakter indywidualny (konkretna osoba wskazana z imienia i nazwiska), bądź generalny (np. Prezes Rady Ministrów, który jest zawsze jeden, ale wskazany jest w sposób ogólny).

    Przedsiębiorca – w polskim systemie prawa podmiot, który prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 43 k.c.; art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej). Uważa się także za niego wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.Przymus państwa – przymus łączy się z wymuszaniem posłuszeństwa jednostek ludzkich i grup społecznych wobec władzy publicznej. Jest nieodłącznym elementem państwa. Państwo nie może się obyć bez przymusu. Posłuszeństwo społeczeństwa jest możliwe poprzez stosowanie przymusu przez władzę publiczną.

    Normy konkretne i abstrakcyjne[ | edytuj kod]

    W zależności od tego, czy norma określa wykonanie danego czynu jednokrotnie czy wielokrotnie, można wyróżnić normy konkretne i abstrakcyjne. Podział ten ma charakter stopniowalny, a nie rozłączny. Konkretyzacja normy może nastąpić poprzez określenie miejsca, czasu czy treści czynności. Wystarczy dokładne określenie jednego z tych elementów, by norma określana była jako konkretna. W normach abstrakcyjnych elementy te określane są nie jednostkowo, ale poprzez wskazanie klasy podmiotów, zachowań, okresów.

    Prezes Rady Ministrów (potocznie premier) – polityk, osoba kierująca Radą Ministrów w ustroju politycznym Polski. Zwyczajowo Prezes Rady Ministrów nazywany jest premierem. W Polsce występuje w podwójnej roli, jako przewodniczący Rady Ministrów oraz jako odrębny naczelny organ administracji rządowej.Pozytywizm prawniczy – nurt w XIX i XX-wiecznej filozofii prawa, przeciwstawiany prawu natury. Jego najsłynniejszymi przedstawicielami byli: John Austin, Rudolf von Ihering, Georg Jellinek, Herbert Hart i Hans Kelsen.

    Norma konkretna obowiązuje od czasu jej utworzenia do momentu jej wykonania (konsumpcji), lub po upływie czasu na który została wydana. W przeciwieństwie do niej, normy abstrakcyjne, których okres obowiązywania nie został ściśle określony, do ustania ich mocy obowiązującej wymagają dokonania odrębnej czynności uchylającej – derogacji.

    Wolters Kluwer – (Dawniej Wolters Kluwer Polska) spółka będąca częścią koncernu wydawniczego Wolters Kluwer, zajmująca się publikacjami z zakresu prawa, biznesu i ekonomii w formie książek, czasopism i programów elektronicznych. Organizuje również szkolenia i konferencje.Małoletni – w rozumieniu polskiego prawa cywilnego to osoba, która nie ukończyła 18 lat i nie zawarła małżeństwa, przez co małoletni uzyskuje pełnoletność.

    Tradycyjnie, w pozytywizmie prawniczym przyjmowano, że normy konkretne są cechą odróżniającą akty stosowania prawa od aktów stanowienia prawa. W praktyce, ze względu na wielowymiarowość i stopniowalność konkretyzacji, normy konkretne mogą czasem występować również w tych drugich aktach.

    Struktura normy prawnej[ | edytuj kod]

    Jednym z podstawowych sporów dotyczących norm prawnych jest spór o ich strukturę, czyli podstawową formę językową jaką przyjmują. W ramach analitycznej teorii prawa wykształciły się dwa podstawowe stanowiska: koncepcja trójelementowa oraz koncepcja dwuelementowa.

    Umowa, kontrakt (łac. contractus) – w prawie cywilnym zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki. Według bardziej szczegółowej definicji umowa to stan faktyczny polegający na złożeniu dwóch lub więcej zgodnych oświadczeń woli (konsens) zmierzających do powstania, uchylenia lub zmiany uprawnień i obowiązków podmiotów składających te oświadczenia woli. Umowy są zawsze co najmniej dwustronnymi czynnościami prawnymi.Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) – oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989. Uprzednio, w latach 1945–1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Państwo to w okresie 1945-1989 propagandowo i kolokwialnie określane było jako Polska Ludowa.

    Koncepcja trójelementowa[ | edytuj kod]

    Zgodnie z koncepcją trójelementową, norma prawna składa się z trzech elementów:

  • hipotezy – określającą adresata i okoliczności zastosowania normy prawnej,
  • dyspozycji – określającą nakaz lub zakaz określonego zachowania. Dyspozycja może być mniej lub bardziej szczegółowo określona. Dyspozycja odwołująca się do niewydanych jeszcze aktów prawnych jest nazywana dyspozycją blankietową.
  • sankcji – określającej negatywną konsekwencję zachowania niezgodnego z normą.
  • Koncepcja trójczłonowej budowy normy prawnej opiera się na przyjmowanym przez niektóre odmiany pozytywistycznej teorii prawa założeniu, że norma prawna ze swej natury musi być zagwarantowana przymusem państwowym i że musi to znaleźć wyraz w jej syntaktycznej strukturze. Wyrażone w tekście prawnym nakazy lub zakazy, których naruszenie nie zostało zagrożone sankcją (leges imperfectae), na gruncie takiego założenia nie mogą być uznane za kompletne normy prawne i ze względu na niemożność skutecznego ich egzekwowania są raczej bliższe niewiążącym hasłom politycznym.

    Jerzy Lande (ur. 13 listopada 1886 w Derpcie, zm. 10 grudnia 1954 w Krakowie) – prawnik, profesor i kierownik Katedry Teorii i Filozofii Prawa na Uniwersytecie Wileńskim, następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim, autor prac naukowych, fotografik, taternik.PESEL – skrótowiec od nazwy Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności, który został wprowadzony w Polsce w 1979 przez organy państwa na mocy ustawy z 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 85 ze zm.). Ustawa ta zostanie uchylona 1 stycznia 2015 ustawą z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2010 r. Nr 217, poz. 1427), która zachowa prawną ciągłość jego prowadzenia. Zawiera dane osób przebywających stale na terytorium RP, zameldowanych na pobyt stały lub czasowy trwający ponad 3 miesiące, a także osób ubiegających się o wydanie dowodu osobistego lub paszportu, a także osób, dla których odrębne przepisy przewidują potrzebę posiadania numeru PESEL. Po 1 stycznia 2016 dane o zameldowaniu nie będą przechowywane w zbiorze PESEL. Numer PESEL można zmienić . Powodem do zmiany są przypadki, gdy nastąpiła zmiana płci, osoba ma nowy akt urodzenia lub decyzja urzędu okazała się błędna.

    Stanowisko to dominowało w okresie PRL-u, uzyskując opacie ideologiczne w marksistowskiej teorii prawa. Zgodnie z marksizmem, prawo jest elementem i częścią aparatu przemocy w rękach klas panujących i jego koniecznym elementem jest oparcie na przemocy państwowej. Stąd, każda norma prawna musi być wyposażona w sankcję, czyli karę za jej naruszenie. Normy, które były jej pozbawione, nie miały charakteru prawnego, a jedynie moralny.

    Prawo prywatne (łac. ius privatum) – jedna z dwóch podstawowych gałęzi prawa (obok prawa publicznego), skupiająca normy prawne, których zadaniem jest ochrona interesu jednostek i regulacja stosunków pomiędzy nimiSankcja (funktor normotwórczy) – społeczna reakcja na określone działanie jednostki w postaci kary lub nagrody w danej zbiorowości w zależności od tego, czy jednostka ta działa zgodnie lub niezgodnie z ustalonymi w tej zbiorowości regułami. Karane są działania, które są niezgodne z imperatywami, a nagradzane te, które są zgodne z preferencjami.

    Koncepcja trójelementowa była krytykowana również w okresie PRL-u. Jerzy Lande wykazał, że dla sformułowania kompletnej normy prawnej wystarczą w istocie tylko dwa elementy: hipoteza i dyspozycja. Trójczłonowa norma jest natomiast hybrydą złożoną z elementów dwóch odrębnych norm dwuczłonowych – hipoteza i dyspozycja normy trójczłonowej tworzą w istocie jedną kompletną normę (normę sankcjonowaną), zaś sankcja normy trójczłonowej to dyspozycja innej normy (normy sankcjonującej), która znajduje zastosowanie, jeśli naruszona zostanie norma sankcjonująca. Lande nie kwestionował koniecznego związku normy prawnej i przymusu państwowego, zaznaczając że normy sankcjonowane i normy sankcjonujące pozostają ze sobą w relacji sprzężenia logicznego, tj. że każda norma sankcjonowana, powinna mieć „swoją” normę sankcjonującą.

    Firma – nazwa, pod którą przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą lub zawodową. Jest ona składnikiem przedsiębiorstwa, prawem podmiotowym przysługującym każdemu przedsiębiorcy.Akt prawotwórczy – akt, wydany przez uprawniony podmiot publiczny, na podstawie upoważnienia zawartego w konstytucji lub innej ustawie, w formie przez ustawę przewidzianej, zawierający normy prawne o charakterze generalnym i abstrakcyjnym.

    O ile koncepcja trójelementowa nadaje się do zastosowania w obszarze prawa publicznego (szczególnie karnego), o tyle w prawie prywatnym czy w konstytucyjnym wymaga stosowania bardzo skomplikowanych, sztucznych konstrukcji. Istnieją również normy, które w ogóle nie są wyposażone w sankcje, a mimo to uznawane są za obowiązujące prawo (np. normy zawarte w kodekście rodzinnym i opiekuńczym, dotyczące relacji między małżonkami). Tym samym, nie można uznać trójelementowej koncepcji normy za uniwersalną.

    Derogacja (łac. derogatio, odstępstwo) – uchylenie części (według niektórych źródeł też całości) normy prawnej, z zastąpieniem lub bez zastąpienia jej nową. Osoba (πρόσωπον [prosopon], łac. persona) – pierwotnie, zarówno po grecku, jak i po łacinie słowo to oznaczało „maskę”, którą zakładali aktorzy w teatrze starożytnym. Następnie zaczęto go używać w odniesieniu do roli, jaką jednostka odgrywa w dramacie życia. Podmiot o rozumnej naturze. Może nim być człowiek, a także Bóg, rozumiany jako byt wyróżniający się najdoskonalszą formą istnienia. We współczesnej filozofii pojęcie kluczowe dla chrześcijańskiego i niechrześcijańskiego personalizmu, mającego źródła w chrześcijańskim (zwłaszcza tomistycznym) rozumieniu człowieka jako bytu odrębnego od świata rzeczy, przyrody, w tym także zwierząt.

    Z tego powodu, współcześnie bardziej popularna jest koncepcja norm sprzężonych.

    Koncepcja dwuelementowa[ | edytuj kod]

    Krytyka koncepcji trójelementowej prowadziła do poszukiwania bardziej podstawowej struktury normy prawnej, która dałaby się stosować w całym systemie prawnym.

    Zgodnie z koncepcją dwuelementową, norma prawna składa się z dwóch elementów: zakresu normowania i zakresu zastosowania.

    Władza – możliwość wywierania przez jednostkę bądź grupę rzeczywistego wpływu na istotne okoliczności życia przez ukierunkowywanie własnego postępowania (władza nad sobą - indywidualna) lub postępowania innych osób (władza nad innymi - społeczna). Władza społeczna jest zdolnością ukierunkowywania zachowań innych ludzi niezależnie od tego, czy jest to zgodne z ich interesem i wolą. Tam, gdzie przeważa zgodność interesów i woli współzależnych osobników, zbędne są stosunki władcze.Zarządzenie – akt normatywny, niestanowiący źródła powszechnie obowiązującego prawa, wydany przez organ jednoosobowy, np. Prezydenta RP, Prezesa Rady Ministrów i ministrów oraz sędziów czy kierowników urzędów centralnych na podstawie ustaw, niemogący stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów. Ma charakter najczęściej wewnętrzny i obowiązuje tylko jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu zarządzenie.
  • Zakres zastosowania (czasami nazywany też hipotezą) – okoliczności i adresat normy,
  • Zakres normowania (czasami nazywany dyspozycją) – nakazane lub zakazane zachowania.
  • W zakres zastosowania normy mogą wchodzić:

  • sytuacje niezależne od adresata normy lub w ogóle niezależne od człowieka – zdarzenia prawne,
  • sytuacje zależne od człowieka:
    1. na które człowiek ma lub może mieć przyczynowo wpływ poprzez swoje uświadamiane zachowanie – czyn prawny,
    2. zorientowane celowo na wywołanie oznaczonych skutków prawnych – czynność prawna.
  • działania własne adresata lub dzieło tych działań,
  • działania innych osób.
  • W zakresie zastosowania, jak i normowania mogą pojawiać się czynności psychofizyczne oraz czynności konwencjonalne (w tym zastosowanie innych norm).

    Czynność prawna – czynność konwencjonalna (skonstruowana przez normę prawną) podmiotu prawa cywilnego, zawierająca treść określającą konsekwencje prawne zdarzenia prawnego. Jest to całość zdarzenia prawnego, w skład którego wchodzi co najmniej jedno oświadczenie woli.Akty powszechnie obowiązujące – rodzaj aktów prawotwórczych zawierających normy postępowania dotyczące adresatów określonych generalnie, zasadniczo obowiązują na całym terytorium kraju. Za ich pomocą można regulować sferę praw i obowiązków obywateli, tworzenie i odwoływanie organów publicznych oraz określać ich kompetencje władcze. Mogą stanowić podstawę aktów stosowania prawa wobec osób fizycznych i prawnych, przykładowo w postaci decyzji administracyjnych, czy orzeczeń sądowych.

    Koncepcja dwuelementowa uznaje, że sankcja nie jest koniecznym elementem każdej normy, lecz jest osobną normą, sprzężoną funkcjonalnie z normą podstawową. Koncepcję tę, zwaną koncepcją norm sprzężonych, wprowadził Jerzy Lande. Dwie normy sprzężone to:

  • norma sankcjonowana – nakazująca lub zakazująca określonego zachowania;
  • norma sankcjonująca – nakazująca organowi kompetentnemu (adresat), w sytuacji złamania normy sankcjonowanej (okoliczności) skazanie łamiącego normę na określoną karę (powinne zachowanie). Norma sankcjonująca skierowana jest zawsze do organów władzy publicznej, ponieważ tylko oni posiadają odpowiednie kompetencje, by stwierdzić naruszenie normy sankcjonowanej oraz wystosować odpowiednie sankcje wobec naruszyciela.
  • Obecnie, z powodów filozoficzno-prawnych, dyskurs prawniczy zdecydowanie przyjmuje za słuszne to właśnie podejście do budowy normy prawnej; prawo nie uzyskuje posłuchu wśród adresatów wyłącznie przez zastosowanie przymusu (tak jak wyraża to koncepcja trójelementowa), a głównie przez szacunek do ludzkiego życia i innych wartości, które prawo chroni. W koncepcji norm sprzężonych norma sankcjonująca stanowi ewentualność i nie jest konieczna do zaistnienia pełnowartościowej normy (co widać na przykładzie wielu gałęzi prawa innych od prawa karnego).

    Marksizm – światopogląd polityczno-społeczno-gospodarczy wywodzący się z myśli Karola Marksa, a także, w mniejszym stopniu, Fryderyka Engelsa.Czynności konwencjonalne – takie zachowanie człowieka, któremu pewne reguły (tzw. reguły sensu) przypisują jakieś swoiste znaczenie.


    Podstrony: 1 [2] [3]




    Warto wiedzieć że... beta

    System prawa (system prawny) – termin wieloznaczny z zakresu teorii prawa, oznaczający pewien uporządkowany układ powiązanych ze sobą elementów (najczęściej norm prawnych). Można mówić o systemie prawnym poszczególnych państw, systemie określonej gałęzi prawa czy systemie źródeł prawa.
    Stosowanie prawa - określenie przez upoważniony organ państwowy konsekwencji prawnych pewnego stanu faktycznego. Wynikiem stosowania prawa jest sformułowanie konkretnych i indywidualnych norm , opartych na generalnych i abstrakcyjnych normach systemu prawnego.
    Marksistowska teoria prawa – ogólna nazwa doktryn prawnych opierających się na marksizmie. Marksistowska teoria prawa jest czymś odmiennym od teorii prawa Marksa, zawierając treści i tematy w niej nie poruszane.
    Kodeks rodzinny i opiekuńczy – akt normatywny będący podstawowym źródłem polskiego prawa rodzinnego, w sposób kompleksowy regulujący stosunki rodzinne, uchwalony przez Sejm PRL w dniu 25 lutego 1964 r., wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1965 r.
    Decyzja administracyjna – akt administracyjny zewnętrzny wydany w trybie określonym w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych ustaw regulujących sferę indywidualnych praw i obowiązków obywateli np. Ordynacja podatkowa lub Prawo celne.
    Akt prawny – rezultat tworzenia prawa przez właściwy organ państwowy lub organ do tego upoważniony. Akt prawny rozumiany jest też jako działanie organu państwa lub podmiotu prawnego, zgodne z obowiązującymi przepisami w celu wywołania skutków prawnych w konkretnym stosunku prawnym (orzeczenie lub inna czynność prawna). Akt prawny w tym rozumieniu może być jednostronny albo dwustronny czy też konstytutywny lub deklaratoryjny.
    Kontrola autorytatywna – w terminologii bibliotekoznawczej określenie procedur zapewniających utrzymanie w sposób konsekwentny haseł (nazw, ujednoliconych tytułów, tytułów serii i haseł przedmiotowych) w katalogach bibliotecznych przez zastosowanie wykazu autorytatywnego zwanego kartoteką wzorcową.

    Reklama