• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Naczelne



    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Tetyda (także Ocean Tetydy, Morze Tetydy, Neotetyda) – prehistoryczny ocean istniejący od późnego karbonu do wczesnego neogenu.Mangabka czarna, mangaba czarna (Lophocebus aterrimus) – gatunek ssaka z rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae). Zamieszkuje lasy Afryki Centralnej.

    UWAGA: TA PODSTRONA MOŻE ZAWIERAĆ TREŚCI PRZEZNACZONE TYLKO DLA OSÓB PEŁNOLETNICH



    Klasyfikacja współczesnych naczelnych[]
    Lepilemur rudawy z rodziny lepilemurowatych
    Galagonik karłowaty z rodziny galagowatych żyje na kotynencie afrykańskim
    Tarsius syrichta, kiedyś uznawany za małpiatkę, obecnie przeważnie figuruje w Haplorrhini. W 2015 nazwano go po polsku wyrakiem filipińskim
    Czepiak białolicy z rodziny czepiakowatych należy do małp Nowego Świata
    Mandryl równikowy z rodziny koczkodanowatych to małpa Starego Świata
    Rysunek z 1927 przedstawiający szympansa podczas brachiacji, gibbona (na górze po prawej) i 2 orangutany, w tym jednego chodzącgo na knykciach (w środku i na dole)
    Człowiek rozumny to jedyny współczesny przedstawiciel naczelnych, który w pełni rozwinął dwunożność

    Rząd naczelnych ustanowił Karol Linneusz w 1758 w 10. wydaniu Systema Naturae, umieszczając w nim rodzaje Homo (ludzi), Simia (małpy), Lemur (małpiatki) oraz Vespertilio (nietoperze). W pierwszym wydaniu tej książki (1735) używał miana Anthropomorpha dla Homo, Simia i Bradypus (leniwce). W 1839 Henri Marie Ducrotay de Blainville, idąc za przykładem Linneusza i naśladując jego nazewnictwo, utworzył rzędy Secundates (włączając doń nietoperze, owadożerne i drapieżne), Tertiates (bądź Glires) i Quaternates (gdzie znalazły się Gravigrada, Pachydermata i przeżuwacze). Obecnie taksony te nie są akceptowane.

    Saki (Pithecia) – rodzaj małp szerokonosych z rodziny Pitheciidae. Występują w lasach północnej i centralnej Ameryki Południowej.Pasożyt zewnętrzny (ektopasożyt), (gr. ektós – na zewnątrz) – organizm cudzożywny żyjący na powierzchni innego organizmu (żywiciela) i żywiący się jego płynami ustrojowymi lub elementami jego pokrycia (np. wszoły żywiące się piórami).

    Nim Anderson i Jones wprowadzili klasyfikację Strepsirrhini i Haplorhini w 1984, za czym poszła praca McKenny i Bella z 1997 Classification of Mammals: Above the species level, naczelne dzielono na dwie nadrodziny: Prosimii i Anthropoidea. Prosimii obejmowały wszystkie małpiatki: Strepsirrhini, jak też wyrakowate. Anthropoidea obejmowały wszystkie małpy.

    Goryl górski (Gorilla beringei beringei) – podgatunek goryla wschodniego, ssaka z rodziny człowiekowatych. Jest największą małpą człekokształtną – dorosły samiec może ważyć od 150-200 kg. Od goryli nizinnych różni się dłuższymi i ciemniejszymi włosami.Symbol (z gr. σύμβολον) – semantyczny środek stylistyczny, który ma jedno znaczenie dosłowne i nieskończoną liczbę znaczeń ukrytych. Odpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole są pewnymi znakami umownymi, które w różnych kulturach mogą mieć różne znaczenia - to odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii. Znaczenia szczególne to między innymi:

    W obrębie naczelnych wyróżnia się następujące rodziny, zgrupowane za jedną z możliwych klasyfikacji (istnieją również inne sposoby klasyfikacji, na przykład podział współczesnych Strepsirrhini na dwa infrarzędy: Lemuriformes i Lorisiformes).

  • Rząd Primates
  • Podrząd Strepsirrhini
  • Infrarząd Lemuriformes
  • Nadrodzina Lemuroidea
  • Rodzina Cheirogaleidae
  • Rodzina Daubentoniidae (1 gatunek)
  • Rodzina Lemuridae (21 gatunki)
  • Rodzina Lepilemuridae (26 gatunków)
  • Rodzina Indriidae (19 gatunków)
  • Nadrodzina Lorisoidea
  • Rodzina Lorisidae (14 gatunków)
  • Rodzina Galagidae (19 gatunków)
  • Podrząd Haplorrhini
  • Infrarząd Tarsiiformes
  • Rodzina Tarsiidae (11 gatunków)
  • Infrarząd Simiiformes (Anthropoidea)
  • Parvordo Platyrrhini
  • Rodzina Callitrichidae (42 gatunki)
  • Rodzina Cebidae (14 gatunków)
  • Rodzina Aotidae (11 gatunków)
  • Rodzina Pitheciidae (43 gatunki)
  • Rodzina Atelidae (29 gatunków)
  • Parvordo Catarrhini
  • Nadrodzina Cercopithecoidea
  • Rodzina Cercopithecidae (138 gatunków)
  • Nadrodzina Hominoidea
  • Rodzina Hylobatidae (17 gatunków)
  • Rodzina Hominidae (7 gatunków)
  • Choć monofilia Lemuroidea i Lorisoidea jest szeroko akceptowana, nazwy kladów to nie dotyczy. Użyta tutaj nazwa pochodzi z popularnej taksonomii wyróżniającej klad cechujący się grzebieniem zębowym jako jeden infrarząd, a wymarłe, nieposiadające grzebienia zębowego Adapiformes w inny, obie włączając w podrząd. Jednak inna popularna taksonomia, alternatywna względem tamtej, umieszcza Lorisoidea w ich własnym infrarzędzie Lorisiformes.

    Goryl (Gorilla) – rodzaj największych spośród współcześnie żyjących małp naczelnych, zaliczany do człowiekowatych. Preferuje naziemny tryb życia, jest zwierzęciem roślinożernym, zamieszkuje lasy tropikalne w Afryce. Dzielone są na dwa gatunki i według nadal trwającej debaty (2007) do czterech lub pięciu podgatunków.Era mezozoiczna, mezozoik – era która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy (patrz tabelka), znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała dwa razy krócej niż paleozoiczna, bo tylko 170 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.

    Inną klasyfikację proponuje Polskie nazewnictwo ssaków świata.

  • Rząd: naczelne (Primates)
  • Podrząd: małpiatki (Prosimii) / podrząd lemurowe (Strepsirrhini)
  • Infrarząd: lemurokształtne (Lemuriformes)
  • Nadrodzina: lemurkowce (Cheirogaleoidea)
  • Rodzina: lemurkowate (Cheirogaleidae)
  • Rodzaje: lemurak (Allocebus), lemurek (Cheirogaleus), mikrus (Mirza), mikrusek (Microcebus), widłogłówka (Phaner)
  • Nadrodzina: lemurowce (Lemuroidea)
  • Rodzina: indrisowate (Indriidae)
  • Rodzaje: awahi (Avahi), indris (Indri), sifaka (Propithecus)
  • Rodzina: lemurowate (Lemuridae)
  • Rodzaje: lemur (Lemur), lemuria (Eulemur), maki (Hapalemur), prolemur (Prolemur), wari (Varecia)
  • Rodzina: lepilemurowate (Lepilemuridae)
  • Rodzaje: lepilemur (Lepilemur)
  • Infrarząd: lorisokształtne (Lorisiformes)
  • Rodzina: galagowate (Galagidae)
  • Rodzaje: galago (Galago), galagonik (Galagoides), galagosek (Sciurocheirus), igłoszpon (Euoticus), otolemur (Otolemur)
  • Rodzina: lorisowate (Lorisidae)
  • Rodzaje: angwantibo (Arctocebus), kukang (Nycticebus), lori (Loris), nibypotto (Pseudopotto), potto (Perodicticus)
  • Infrarząd: palczakokształtne (Chiromyiformes)
  • Rodzina: palczakowate (Daubentoniidae)
  • Rodzaje: palczak (Daubentonia)
  • Podrząd: wyższe naczelne (Haplorrhini)
  • Infrarząd: wyrakokształtne (Tarsiiformes)
  • Rodzina: wyrakowate (Tarsiidae)
  • Rodzaje: wyrak (Tarsius)
  • Podrząd: małpokształtne (Simiiformes)
  • Infrarząd: małpy szerokonose (Platyrrhini)
  • Rodzina: czepiakowate (Atelidae)
  • Podrodzina: czepiaki (Atelinae)
  • Rodzaje: czepiak (Ateles), muriki (Brachyteles), wełniak (Lagothrix), wełnik (Oreonax)
  • Podrodzina: wyjce (Alouattinae)
  • Rodzaje: wyjec (Alouatta)
  • Rodzina: płaksowate (Cebidae)
  • Podrodzina: kapucynki (Cebinae)
  • Rodzaje: kapucynka (Cebus)
  • Podrodzina: pazurkowce (Callitrichinae)
  • Rodzaje: marmozeta (Leontopithecus), miko (Callimico), pigmejka (Cebuella), tamaryna (Saguinus), uistiti (Callithrix)
  • Podrodzina: sajmiri (Saimiriinae)
  • Rodzaje: sajmiri (Saimiri)
  • Rodzina: ponocnicowate (Aotidae)
  • Rodzaje: ponocnica (Aotus)
  • Rodzina: sakowate (Pitheciidae)
  • Podrodzina: saki (Pitheciinae)
  • Rodzaje: saki (Pithecia), szatanka (Chiropotes), uakari (Cacajao)
  • Podrodzina: titi (Callicebinae)
  • Rodzaje: titi (Callicebus)
  • Infrarząd: małpy wąskonose (Catarrhini)
  • Nadrodzina: koczkodanowce (Cercopithecoidea)
  • Rodzina: koczkodanowate (Cercopithecidae)
  • Podrodzina: gerezy (Colobinae)
  • Rodzaje: duk (Pygathrix), gereza (Colobus), gerezanka (Piliocolobus), hulman (Semnopithecus), langur (Presbytis), lutung (Trachypithecus), nosacz (Nasalis), pagi (Simias), pragereza (Procolobus), rokselana (Rhinopithecus)
  • Podrodzina: koczkodany (Cercopithecinae)
  • Rodzaje: dżelada (Theropithecus), kipunja (Rungwecebus), koczkodan (Cercopithecus), koczkodanek (Allenopithecus), kotawiec (Chlorocebus), makak (Macaca), mandryl (Mandrillus), mangaba (Cercocebus), mangabka (Lophocebus), patas (Erythrocebus), pawian (Papio), talapoin (Miopithecus)
  • Nadrodzina: człekokształtne (Hominoidea)
  • Rodzina: gibbonowate (Hylobatidae)
  • Rodzaje: gibon (Hylobates), gibboniec (Nomascus), hulok (Hoolock), siamang (Symphalangus)
  • Rodzina: człowiekowate, małpy człekokształtne (Hominidae)
  • Rodzaje: człowiek (Homo), goryl (Gorilla), orangutan (Pongo), szympans (Pan)
  • Ewolucja[]

    Rząd naczelnych (Primates) stanowi część kladu Euarchontoglires, zagnieżdżonego z kolei w kladzie ssaków wyższych (Eutheria) gromady ssaków. Niedawne badania genetyki molekularnej naczelnych, skóroskrzydłych i wiewióreczników wykazały, że dwa gatunki skóroskrzydłych są bliżej spokrewnione z naczelnymi, niż z wiewiórecznikami, mimo że tupaje uznawano niegdyś za naczelne. Te trzy rzędy tworzą razem klad euarchontów (Euarchonta). Wraz z kladem siekaczowców (Glires, obejmującym gryzonie plus zajęczaki) tworzy klad Euarchontoglires. Rangę nadrzędu nadaje się różnie, i Euarchonta, i Euarchontoglires. Niektórzy naukowcy uznają skóroskrzydłe (Dermoptera) za podrząd naczelnych i wyróżniają podrząd Euprimates na określenie „właściwych” naczelnych.

    Duplikacja – podwojenie fragmentu chromosomu na skutek niesymetrycznej wymiany odcinków chromatyd i czasem błędnego crossing-over. Może to powodować choroby genetyczne.Kwas askorbinowy, witamina C (INN: Acidum ascorbicum, E300) – organiczny związek chemiczny z grupy witamin, pochodna glukozy o wzorze sumarycznym C6H8O6, przeciwutleniacz stosowany jako dodatek do żywności. W warunkach standardowych jest białym, krystalicznym ciałem stałym. Dobrze rozpuszcza się w wodzie, roztwór ma odczyn kwasowy.

    Ewolucja[]

    Linia naczelnych oddzieliła się przynajmniej 65 milionów lat temu, choć najstarsze znane ze skamielin naczelne pochodzą z późnego paleocenu z Afryki (Altiatlasius) lub z paleoceńsko-eoceńskiej wymiany pomiędzy kontynentami północnymi, około 55 milionów lat temu (Cantius, Donrussellia, Altanius i Teilhardina). Z badań genetycznych wynika, że przodkowie naczelnych oddzielili się od pozostałych ssaków w środkowej części kredy, ok. 85 mln lat temu.

    Ruja, cieczka, estrus (łac. oestrus) – faza płodności samic w cyklu rozrodczym większości ssaków łożyskowych, z wyjątkiem człowiekowatych (zob. menstruacja). Ułatwia skojarzenie pary w celu zapewnienia przekazania genów.Nietoperze, rękoskrzydłe (Chiroptera) – rząd ssaków łożyskowych, obejmujący ok. 1100 gatunków, do którego zalicza się 17 rodzin zgrupowanych w dwóch podrzędach:

    W ujęciu kladystycznym naczelne są monofiletyczne. Uważa się ogólnie, że podrząd Strepsirrhini odłączył się od linii prymitywnych naczelnych około 63 milionów lat temu, choć istneiją też dane wskazujące na wcześniejsze daty. Siedem rodzin Strepsirrhini obejmuje 5 spokrewnionych ze sobą rodzin Lemuroidea oraz dwie rodziny: lorisowate i galagowate. Starsze schematy klasyfikacyjne włączają lepilemurowate do lemurowatych i galagowate do lorisowatych, proponując podział na 4+1 rodzin zamiast dzisiejszego 5+2. W eocenie większość kontynentów północnych zdominowały dwie grupy, Adapiformes i Omomyidae. Te pierwsze uważa się za Strepsirrhini, jednakże nie miały one grzebienia zębowego jak współczesne Lemuroidea. Niedawne analizy pokazały, że należy doń Darwinius masillae. Drugi był blisko spokrewniony z wyrakami i małpami. Jednakże powiązania rych dwóch grup ze współczesnymi naczelnymi pozostają niejasne. Omomyidae zniknęły około 30 milionów lat temu, natomiast Adapiformes – 10 milionów lat temu.

    Czaszka (łac. cranium) – struktura kostna lub chrzęstna, która służy jako szkielet głowy. Stanowi naturalną osłonę mózgu i innych narządów znajdujących się w głowie.Sole mineralne – nieorganiczne związki chemiczne z grupy soli. Pojęcie to często odnosi się do soli spotykanych w naturze (w organizmach żywych, pożywieniu itp.). Sole mineralne są ważnym składnikiem diety człowieka, spełniają bowiem rolę budulcową oraz regulatorową. Stanowią około 4% organizmu człowieka (przy czym najważniejsze to chlorek sodu, a także sole wapnia i magnezu). Niedostateczna ilość soli mineralnych w diecie może prowadzić do poważnych zaburzeń w organizmie człowieka.
    Eulemur fulvus – przedstawiciel Strepsirrhini z rodziny lemurowatych

    Zgodnie z badaniami genetycznymi madagaskarskie Lemuroidea oddzieliły się od lorisowatych szacunkowo 75 milionów lat temu. Badania te, jak też dowody chromosomalne i molekularne pokazują, że grupy te są ze sobą bliżej spokrewnione niż z innymi Strepsirrhini. Jednakże Madagaskar oddzielił się od Afryki 160 milionów lat temu a od Indii 90 milionów lat temu. Biorąc te fakty pod uwagę, populacja założycielska Lemuroidea złożona z kilku osobników dotarła na Madagaskar z Afryki poprzez pojedynczy rejs na tratwie pomiędzy 80 a 50 milionami lat. Sprawdzono też inne możliwości kolonizacji, jak wielokrotna kolonizacja z Afryki i Indii, lecz żadnej z nich nie wspierają dowody genetyczne ani molekularne.

    Wyjec czarny (Alouatta caraya) – gatunek małpy szerokonosej z rodziny czepiakowatych występującej w lasach tropikalnych Ameryki Południowej.Pamięć – zdolność do rejestrowania i ponownego przywoływania wrażeń zmysłowych, skojarzeń, informacji, występująca u ludzi, niektórych zwierząt i w komputerach. W każdym z tych przypadków proces zapamiętywania ma całkowicie inne podłoże fizyczne oraz podlega badaniom naukowym w oparciu o różne zestawy pojęć.

    Do niedawna trudno było umiejscowić wśród Strepsirrhini palczaka madagaskarskiego. Zaproponowano różne wyjścia. Jego rodzinę palczakowatych umieszczano wśród Lemuriformes, co oznaczałoby, że jego przodkowie oddzielili się od linii Lemuroidea już po podziale na Lemuroidea i Lorisoidea, bądź jako grupę siostrzaną wszystkich innych Strepsirrhini. W 2008 potwierdzono najbliższe pokrewieństwo palczakowatych z innymi Lemuroidea Madagaskaru, prawdopodobnie pochodzą one od tej samej populacji, która niegdyś skolonizowała wyspę.

    Małpy wąskonose (Catarrhini) – małpy właściwe charakteryzujące się wąskim nosem, w odróżnieniu od małp szerokonosych. Występują na kontynentach określanych jako Stary Świat – w Europie, Azji i Afryce – i nazywane są wyższymi naczelnymi Starego Świata.Harpia wielka (Harpia harpyja) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae); jedyny przedstawiciel rodzaju Harpia. Zamieszkuje lasy tropikalne w Ameryce Południowej i Środkowej, od południowego Meksyku do północnej Argentyny. Najpotężniejszy ptak drapieżny Nowego Świata. Większym od harpii ptakiem drapieżnym był wymarły orzeł Haasta. Pióra stanowiły częstą ozdobę strojów Indian.

    Podrząd Haplorrhini tworzą 2 siostrzane klady. Wyrakowate, monotypowa rodzina w infrarzędzie Tarsiiformes, reprezentuje najbardziej pierwotną ich grupę, powstałą około 58 milionów lat temu. Najwcześniejszy znany szkielet przedstawiciela Haplorrhini należy do żyjącego przed 55 milionami lat przypominającego wyraka Archicebus i znaleziono go w środkowych Chinach, co wspiera podejrzewane wcześniej azjatyckie pochodzenie grupy. Infrarząd Simiiformes, obejmujący małpy, powstał 40 milionów lat temu, możliwe, że także w Azji. Jeśli tak, niedługo później nastąpiła ich dyspersja oceaniczna poprzez Ocean Tetydy do Afryki. Wyróżnia się 2 klady Simia w randze parworzędów: małpy wąskonose (Catarrhini), które rozwijały się w Afryce i składają się z makakowatych (małp Starego Świata), ludzi i małp człekokształtnych, i małpy szerokonose (Platyrrhini), które rozwijały się w Ameryce Południowej, do których należą małpy Nowego Świata. Trzeci klad, obejmujący rozwiajające się w Azji Eosimiidae, zniknął przed milionami lat.

    Makak japoński (Macaca fuscata) – małpa wąskonosa z rodziny makakowatych. Żyje na Wyspach Japońskich, oprócz Hokkaido. Zwierzę znane jest ze swych zdolności uczenia się. Występuje w japońskiej mitologii, literaturze i sztuce.Koczkodanek błotny, koczkodan błotny (Allenopithecus nigroviridis) – gatunek małpy wąskonosej z rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae), zamieszkujący bagienne lasy w pobliżu rzek. Prowadzą głównie nadrzewny tryb życia. Można je spotkać w Kongo i Demokratycznej Republice Konga.

    Jak w przypadku Lemuroidea, pochodzenie małp Nowego Świata jest niejasne. Badania molekularne sekwencji DNA jądrowego przyniosły różniące się daty podziału na Platyrrhini i Catarrhini, pomiędzy 33 i 70 milionami lat temu. Natomiast badania 7 genów DNA mitochondrialnego przeprowadzone przez zespół Chatterjee określiły ten czas na 43 miliony temu lat.

    Honsiu (jap. 本州, Honshū) – największa, a tym samym główna wyspa Japonii. Na północy cieśnina Tsugaru oddziela ją od Hokkaido, na południu Morze Wewnętrzne od Sikoku, a na południowym zachodzie po drugiej stronie cieśniny Shimonoseki leży wyspa Kiusiu. Honsiu jest siódmą co do wielkości wyspą na świecie.Szympans (Pan) – rodzaj dużej, człekokształtnej małpy wąskonosej z rodziny człowiekowatych, obejmujący dwa odrębne gatunki: szympans zwyczajny (Pan troglodytes) i szympans karłowaty (Pan paniscus) zwany również bonobo. Obydwa gatunki są najbliżej spokrewnione z rodzajem Homo. Karol Linneusz w swojej pracy Systema Naturae (10th edition, 1758) zaklasyfikował szympansa w rodzaju Homo pod nazwą systematyczną Homo nocturnus – nocny człowiek. Dopiero w 1775 Blumenbach wprowadził nazwę Pan troglodytes.

    Kolonizację Ameryki Południowej (kontynentu wyspowego od kredy późnej do wytworzenia się pomostu lądowego z Ameryką Północną w pliocenie) przez naczelnych porównuje się do kolonizaci tego kontynentu przez gryzonie Caviomorpha. Zespół Poux na podstawie analizy Bayesa sekwencji 3 genów jądrowych oszacował czas dotarcia małp na ten kontynent na pomiędzy 37,0 ± 3,0 miliony lat a 16,8 ± miliona lat. Ta pierwsza wartość wyznacza okres oddzielenia się linii małp szerokonosych, druga natomiast – ich radiację. Pierwsze skamieliny małp południowoamerykańskich pochodzą z oligocenu, sprzed 35-356 milionów lat (Branisella boliviana). Jedna z hipotez podaje, że małpy zasiedliły Amerykę Południową jak gryzonie, w późnym eocenie poprzez dyspersję z Ameryki Północnej. Nie ma na to jednak dowodów. Obecnie uważa się raczej, że zwierzęta te najprawdopodobniej dostały się na kontynent południowoamerykański przez Ocean Atlantycki pod koniec eocenu bądź na początku oligocenu.

    Dzięciołowate (Picidae) – rodzina ptaków z rzędu dzięciołowych (Piciformes). Obejmuje gatunki leśne, zamieszkujące lasy całego świata poza Australią, Nową Gwineą, Madagaskarem i innymi mniejszymi wyspami.Narząd Jacobsona, narząd przylemieszowy (łac. organum vomeronasale) nazywany również narządem lub organem lemieszowym, lemieszowo-nosowym, lub womero-nasalnym, w skrócie oznaczany VNO (od ang. vomeronasal organ) – występujący u wielu zwierząt, chemoreceptywny, parzysty narząd zmysłu wykrywający szereg substancji chemicznych. Zawiera receptory feromonów z rodzin V1R, V2R i V3R, które mają duże znaczenie w komunikacji zwierząt, ale jego funkcjonalność w zakresie przenoszenia bodźców ze związków infochemicznych wśród ludzi nie została potwierdzona.

    Badacze sugerują, że niewielkie, jednokilogramowe naczelne mogły przetrwać do 13 dni na tratwie pozbawionej pokarmu.

    Tamaryna wąsata z rodziny pazurkowcowatych należy do małp Nowego Świata

    Małpy zwierzokształtne rozprzestrzeniły się z Afryki na Europę i Azję, rozpoczynając dyspersję w epoce mioceńskiej. Niedługo później Lorisoidea i wyraki podążyły tą samą drogą. Pierwsze skamieniałości Homininae odkryto w północnej Afryce. Datuje się je na 5–8 milionów lat. Małpy Starego Świata zniknęły w Europie około 1,8 miliona lat temu. Obecnie poza człowiekiem Europę zamieszkuje tylko makak berberyjski, introdukowany na Gibraltarze. Badania molekularne i skamieniałości ogólnie pokazały, że ludzie współcześni powstali w Afryce 100 000–200 000 lat temu.

    Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej, a w mniejszej – na półkuli północnej. Niekiedy uważana jest również za subkontynent Ameryki.Makakowate, koczkodanowate (Cercopithecidae) – jedyna rodzina wąskonosych, makakokształtnych małp Starego Świata określana czasem jako małpy ogoniaste w odróżnieniu od małp bezogoniastych, do których zaliczane są człekokształtne. Obejmuje kilkadziesiąt gatunków zamieszkujących Afrykę, Azję oraz Gibraltar, m.in. makaki, mangaby, koczkodany, gerezy, hulmany i langury. Prowadzą głównie nadrzewny, a niektóre naziemny tryb życia. Po ziemi poruszają się na czterech kończynach.

    Choć naczelne w porównaniu z innymi grupami zwierząt przebadano dobrze, niedawno odkryto kilka nowych gatunków, a testy genetyczne ujawniły wcześniej nierozpoznawane gatunki wśród znanych już populacji. Primate Taxonomy w 2001 wymieniała około 350 gatunków; jej autor, Colin Groves, podwyższył tę liczbę do 376 w 3. wydaniu Mammal Species of the World (MSW3). Od kompilacji taksonomii w 2003 w MSW3 zwiększono liczbę gatunków do 424, podgatunków zaś do 658.

    Wirus Ebola – wirus wywołujący gorączkę krwotoczną Ebola. Nazwa pochodzi od rzeki Ebola w północnej części Demokratycznej Republiki Konga, w której pobliżu odnotowano pierwsze przypadki choroby wywołanej tym wirusem.Miód – słodki produkt spożywczy, w warunkach naturalnych wytwarzany głównie przez pszczoły właściwe (miód pszczeli) oraz nieliczne inne błonkówki, m.in. osy z podrodziny Polistinae (Brachygastra, Polistes i Polybia), poprzez przetwarzanie nektaru kwiatowego roślin miododajnych, a także niektórych wydzielin występujących na liściach drzew iglastych. Miód pszczeli różni się składem od miodu wytwarzanego przez inne owady. Osy pobierają nektar także z roślin trujących dla człowieka, dlatego wytwarzany przez nie miód nierzadko jest przyczyną ciężkich zatruć. Substytutem miodu naturalnego jest miód sztuczny.

    Mieszańce[]

    Mieszańce naczelnych zazwyczaj powstają w niewoli, ale odnotowywano też takie przypadki na wolności. Krzyżowanie zdarza się, gdy zasięg występowania dwóch gatunków zachodzi na siebie, tworząc strefy hybrydyzacji. Krzyżówki mogą też być tworzone przez ludzi trzymających te zwierzęta w zoo bądź z powodu presji środowiska, np. drapieżnictwa. Hybrydyzacja międzyrodzajowa, a więc krzyżowanie się osobników należących do różnych rodzajów, została zaobserwowana na wolności. Choć należą do rodzajów, których linie rozdzieliły się przed milionami lat, dżelada i pawian płaszczowy ciągle rozmnażają się ze sobą.

    Ostrygowate, ostrygi (Ostreidae) – rodzina osiadłych małży nitkoskrzelnych z rzędu Ostreoida, licząca około 100 gatunków, m.in. ostryga jadalna (Ostrea edulis), ostryżyca amerykańska (Crassostrea virginica) i ostryżyca japońska (Crassostrea gigas). Są uznawane za najcenniejsze mięczaki jadalne, poławiane i hodowane.Samiec (organizm męski, ♂) – określenie osobnika płci męskiej, to znaczy takiego organizmu zwierzęcego, który wytwarza komórki spermy, w których znajdują się komórki rozrodcze nazywane plemnikami. Komórki spermy definiowane są jako mniejsze gamety, podczas gdy większe gamety są wytwarzane przez samicę (organizm żeński).

    Anatomia, fizjologia i morfologia[]

    Naczelne cechują się skierowanymi do przodu oczyma ulokowanymi na przedzie czaszki. Widzenie obuoczne pozwala im na dokładną ocenę odległości, ważną podczas brachiacji, wykorzystywanej też przez przodków wszystkich człowiekowatych. Wał kostny sklepienia oczodołu wzmacnia słabe kości twarzy, poddane naprężeniom podczas żucia. Lemurowe posiadają kostny wał zaoczodołowy chroniący oczy. Dla odmiany wyższe naczelne rozwinęły w trakcie ewolucji oczodoły w pełni zamknięte.

    Larwa (łac. larva – maska, widmo, lm larvae) – postać i stadium rozwoju postembrionalnego (młodocianego) zwierzęcia, charakteryzujące się możliwością wzrostu, często różniące się anatomicznie, fizjologicznie i ekologicznie od postaci dojrzałej osobników tego samego gatunku. Występuje powszechnie w rozwoju bezkręgowców, ryb i płazów.Czepiakowate (Atelidae) – rodzina nadrzewnych małp szerokonosych obejmująca czepiaki i wyjce – największe i najgłośniejsze małpy Nowego Świata, dawniej włączane do rodziny płaksowatych.
    Czaszki naczelnych, zaznaczono mózgi

    Szkielet naczelnych cechuje się dużą czaszką, szczególnie dobrze rozwiniętą u małpokształtnych. Czaszka ochrania duży względem wielkości ciała mózg, charakterystyczny dla tej grupy. Pojemność czaszki u człowieka jest trzykrotnie większa niż największa u pozostałych naczelnych, co odzwierciedla wielkość mózgu. U człowieka średnia pojemność czaszki wynosi 1,201 cm³, u goryla 469 cm³, u szympansa 400 cm³, u orangutana 397 cm³.

    Szkliwo (łac. enamelum) - tkanka pokrywająca zębinę w obrębie korony zęba warstwą grubości do 1400μm (np. na guzku żującym kłów lub na powierzchniach żujących trzonowców). Szkliwo jest zbudowane w 96-98% z materii nieorganicznej w postaci kryształów dwuhydroksyapatytu, czego efektem jest niezwykła twardość. Pozostałe 2-4% szkliwa stanowią związki organiczne i woda. Jako jedyna część zęba powstaje z komórek nabłonkowych, ameloblastów (adamantoblastów).Kręgowce (Vertebrata, od łac. vertebra – kręg) – najliczniejszy podtyp strunowców (Chordata), mocno zróżnicowany morfologicznie; obejmujący kręgouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Dotychczas opisano około 58 000 gatunków kręgowców, co stanowi około 5% opisanych gatunków zwierząt. Wielkość współcześnie żyjących kręgowców waha się od 7,7 mm u żab Paedophryne amauensis do 33,9 m u płetwala błękitnego. Cechują się obecnością tkanki kostnej, mają dwuboczną symetrię ciała z dobrze wyodrębnioną głową. Szkielet wewnętrzny stanowi podporę dla tkanek i narządów w trakcie rozwoju, umożliwiając osiąganie dużych rozmiarów. Charakterystyczną cechą kręgowców jest posiadanie czaszki, kręgosłupa i dwóch par kończyn. Układ mięśniowy składa się z dwóch mas mięśni położonych równolegle po bokach kręgosłupa. Ruch odbywa się dzięki skurczom mięśni, przyczepionych do kości lub chrząstek.
    Rysunek z 1893 przedstawiający ręce i stopy różnych naczelnych

    Naczelne mają ogólnie 5 palców na każdej z kończyn, a ich palce kończą się keratynowymi paznokciami. Wewnętrzna strona dłoni i stóp ma czułe opuszki palców na paliczkach dystalnych. Większość przedstawicieli dysponuje przeciwstawnym kciukiem, stanowiącym charakterystyczną cechę naczelnych, występującą jednak także poza tym rzędem, przykładowo u dydelfokształtnych. Kciuki pozwalają pewnym gatunkom na wykorzystywanie narzędzi. Połączenie przeciwstawnego kciuka, krótkich paznokci zamiast pazurów i długich, zginających się do wnętrza dłoni palców stanowi pozostałość przystosowania do chwytania gałęzi przez przodków, pozwoliła ona pewnym naczelnym na rozwinięcie brachiacji, która stała się dlań ważnym środkiem lokomocji. Małpiatki mają paznokcie przypominające pazury na drugim palcu każdej stopy. Wykorzystują go do prowadzenia toalety.

    Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN) – międzynarodowa organizacja zajmująca się ochroną przyrody założona w 1948 roku jako pierwsza światowa organizacja skupiona na problemach środowiska naturalnego. Jej siedziba mieści się w Gland w Szwajcarii.Monogamia (stgr. μονογαμία, od μόνος (monos, jeden) i γάμος (gamos, małżeństwo) – najbardziej rozpowszechniony typ związku małżeńskiego, w którym jeden mężczyzna związany jest trwale z jedną kobietą, dając początek rodzinie. Monogamiczność związku oznacza ich wyłączną relację małżeńską na wszystkich płaszczyznach: społecznej, prawnej, duchowej, emocjonalnej, jak i biologicznej, seksualnej.
    Stopa kotawca sawannowego, widać linie papilarne na podeszwie

    Obojczyk naczelnych wchodzi w skład obręczy barkowej jako jej ważny element. Pozwala to na znaczną ruchomość w stawie barkowym. Małpy człekokształtne dysponują bardziej ruchomym stawem ramiennym i ręką z powodu grzbietowego położenia łopatki, szerokiej klatki piersiowej, bardziej spłaszczonej w kierunku strzałkowym, i krótszemu, mniej ruchomym kręgosłupowi w porównaniu z małpami Starego Świata, o niższych kręgach znacznie zredukowanych, co u niektórych gatunków doprowadziło do utraty ogona. Koczkodanowce w przeciwieństwie do nich w większości posiadają ogony. Czepiakowate, w tym wyjec, czepiak, muriki i wełniak, oraz kapucynki mają chwytny ogon. Zwykle samce cechuje zwisające prącie i jądra w mosznie.

    Ewolucja (łac. evolutio – rozwinięcie, rozwój) – ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych pokoleń wskutek eliminacji przez dobór naturalny lub sztuczny części osobników (genotypów) z bieżącej populacji. Wraz z nowymi mutacjami wpływa to w sposób ciągły na bieżącą pulę genową populacji, a przez to w każdym momencie kształtuje jej przeciętny fenotyp. Zależnie od siły doboru oraz szybkości wymiany pokoleń, po krótszym lub dłuższym czasie, w stosunku do stanu populacji wyjściowej powstają tak duże różnice, że można mówić o odrębnych gatunkach.Efekt wąskiego gardła (ang. bottleneck – szyjka butelki) – jeden z mechanizmów neutralnych ewolucji. U podłoża efektu wąskiego gardła leży kataklizm, katastrofa (np. choroba, susza, powódź itp.), szczególnie gdy wraz z uprzednim spadkiem entropii w populacji (np. poprzez hierarchizację, uniformizację, odróżnorodnienie, usamopodobnienie, kompresję), mechanizmem przeciwdziałającym jest wcześniejsza egalitaryzacja strukturalna wraz ze wzrostem entropii, różnorodności populacji. Liczebność populacji po katastrofie zmniejsza się, a zatem zmienia się pula genowa populacji (osobniki, które przetrwały kataklizm nie mają wszystkich genów tworzących pulę genową całej populacji, a na pewno nie w tych samych proporcjach). Wąskie gardło powoduje zmniejszenie różnorodności genetycznej oraz zmianę częstotliwości alleli; po wzroście liczebności populacji ze względu na nowe mutacje zwiększa się również jej różnorodność genetyczna. Efektowi temu ulega cała populacja w odróżnieniu od efektu założyciela.

    Trend ewolucyjny naczelnych prowadził w kierunku redukcji pyska. Koczkodanowce odróżnia się od małp Nowego Świata po budowie nosa, od małp człekokształtnych zaś po uzębieniu. U małp szerokonosych nozdrza otwierają się ku bokom, u koczkodanowców zaś do dołu. Wzór zębowy naczelnych wykazuje znaczne zróżnicowanie. Niektóre utraciły większość siekaczy, a wszystkie – przynajmniej 1 dolny siekacz. U większości lemurowych dolne siekacze i kły tworzą grzebień zębowy, wykorzystywany do toalety i czasami podczas żerowania, a pierwszy dolny przedtrzonowiec przybiera kształt kła. Koczkodanowce mają 8 przedtrzonowców, małpy szerokonose zaś 12. Wśród małp Starego Świata człekokształtne i koczkodanowce różnią się od siebie ilością guzków na zębach trzonowych: u człekokształtnych występuje zazwyczaj 5 guzków, u koczkodanowców 4, aczkolwiek u ludzi może ich być po 4 lub 5.

    Jajo – jedna z faz rozwoju nowego osobnika u wielu gatunków zwierząt. Jajo zawiera surowce odżywcze pozwalające na rozwój zarodka bez dostępu do organizmu macierzystego i zewnętrznych źródeł pożywienia oraz stosunkowo bezpieczne środowisko, ale ze względu na swoją zawartość jest również cenionym pokarmem.Frans B.M. de Waal (ur. 29 października 1948 w ’s-Hertogenbosch) – holendersko-amerykański prymatolog i etolog zamieszkały w Stanach Zjednoczonych związany z Yerkes National Primate Research Center na Emory University (Atlanta), dyrektor Living Links Center (Center for the Advanced Study of Ape and Human Evolution), członek m.in. American Academy of Arts and Sciences, National Academy of Sciences, American Philosophical Society, Japan Society for the Promotion of Science (Nihon Gakujutsu Shinkō Kai).
    Błona odblaskowa otolemura drobnouchego, typowa dla małpiatek, odbija błysk światła aparatu fotograficznego
    Ponocnica brazylijska z rodziny ponocnicowatych wiedzie nocny tryb życia, nie musi więc dobrze rozpoznawać barw

    Główny trend ewolucyjny naczelnych obejmował rozwój mózgu, zwłaszcza zaś kory nowej zaliczanej do kory mózgu, zaangażowanej w percepcję zmysłową, nadzorowanie ruchów, myślenie przestrzenne, świadomość, a u ludzi także język. Podczas gdy inne ssaki polegają w znacznym stopniu na węchu, nadrzewne życie naczelnych doprowadziło do tego, że wykorzystują głównie dotyk i wzrok. Badania Gilada i współpracowników dotyczące mniejszej ilości genów związanych z odczuwaniem zapachów u naczelnych ujawniły, że pogorszenie węchu w tej grupie zwierząt postępowało wraz z rozwojem widzenia trójbarwnego. Szczególnie dużo genów kodujących receptory węchowe przekształciło się w pseudogeny u człowieka rozumnego – ponad połowa, a wedle starszych danych 63% z ponad 900 genów. U innych małp człekokształtnych swoją funkcję straciło ponad 30% genów receptorów węchowych, dla koczkodanowców odsetek ten osiąga również około 30%. Znacznie mniej pseudogenów receptorów węchowych (klikanaście procent) mają małpy Nowego Swiata, jak też małpiatki (lemuria manguścia). Wyjątek stanowi wyjec z wynikiem ponad 30% (badanym gatunkiem był wyjec czarny) – cechujący się w pełni rozwiniętym widzeniem trójbarwnym.

    Mandryl (Mandrillus sphinx) – ssak z rzędu naczelnych, rodziny makakowatych, blisko spokrewniony z drylem, największa z małp zwierzokształtnych.Ostatni wspólny przodek — ostatni organizm, od którego pochodzą wszystkie organizmy z danej grupy (kladu). Z części jego bezpośredniego potomstwa wywodzą się niektóre z tych organizmów, z innej części pozostałe.

    Ewolucja widzenia barwnego u naczelnych jest wyjątkowa wśród łożyskowców. Podczas gdy zaliczani do wczesnych kręgowców przodkowie naczelnych widzieli w trzech kolorach, prowadzące nocne tryb życia ciepłokrwiste ssaki ery mezozoicznej straciły jeden z trzech rodzajów czopków siatkówki. Ryby, gady i ptaki widzą więc trójchromatycznie bądź tetrachromatycznie, podczas gdy wszystkie ssaki z wyjątkiem naczelnych właśnie i torbaczy widzą dichromatycznie bądź nawet monochromatycznie, co oznacza całkowitą ślepotę barwną. Nocne naczelne, jak ponocnicowate czy galagowate, odróżniają jedynie odcienie szarości. Catarrhini widzą zazwyczaj trójchromatycznie dzięki duplikacji genu czerwono-zielonej opsyny, do której doszło u ich przodka przed 30-40 milionami lat. Natomiast wśród Platyrrhini trójchromatyzm nie występuje u wszystkich ich przedstawicieli. W szczególności samice muszą być heterozygotami dwóch alleli genu opsyny, czerwonego i zielonego, zajmujących ten sam locus chromosomu X. Mogą więc widzieć w dwóch lub trzech kolorach. Natomiast samce mogą być jedynie dichromatyczne. Pełne widzenie barwne występuje tylko u wyjców i rozwinęło się niezależnie od widzenia barwnego małp Starego świata. Widzenie barwne u Strepsirrhini nie jest tak dobrze poznane. Jednak badania wskazują u nich na zakres widzianych barw podobny do spotykanego u Platyrrhini.

    Indrisowate (Indridae lub Indriidae) – rodzina ssaków naczelnych zaliczanych do małpiatek, wcześniej zaliczane do lemurów jako podrodzina Indriinae.Czepiaki (Atelinae) – podrodzina małp szerokonosych z rodziny czepiakowatych, dawniej włączana do rodziny płaksowatych (Cebidae). Blisko spokrewnione z wyjcami, od których są znacznie smuklejsze.

    Jak Catarrhini, należące do szerokonosych wyjce wykazują zazwyczaj widzenie trójbarwne, które umożliwiła niedawna w sensie ewolucyjnym duplikacja genu. Wyjce należą do najbardziej wyspecjalizowanych zwierząt liściożernych wśród małp Nowego Świata. Owoce nie stanowią głównego składnika ich jadłospisu. Rodzaj liści, które preferują (młode, odżywcze, łatwostrawne), rozpoznawany jest jedynie dzięki barwom czerwonej i zielonej. Badania terenowe preferencji pokarmowych wyjców sugerują, że całkowity trichromatyzm utrwalił się dzięki selekcji środowiskowej.

    Paleontologia (od gr. palaios – stary + on – byt + logos – nauka) – dziedzina biologii zajmująca się organizmami kopalnymi, wyprowadzająca na podstawie skamieniałości i śladów działalności życiowej organizmów wnioski ogólne o życiu w przeszłości geologicznej. Ściśle związana z geologią, posługuje się często fizyką i chemią.Lorisowate, lorisy, małpiatki lori (Lorisidae) – rodzina nadrzewnych ssaków naczelnych z podrzędu Strepsirrhini. W zapisie kopalnym znane od miocenu.

    Dymorfizm płciowy[]

    Wyraźny dymorfizm płciowy występuje u pawianów płaszczowych z rodziny koczkodanowatych. Na zdjęciu samica i 2 samce

    Małpokształtne często wykazują dymorfizm płciowy, aczkolwiek u małp Starego Świata, w tym małp człekokształtnych, jest on lepiej wyrażony niż u szerokonosych. U naczelnych samce i samice zazwyczaj różnią się masą ciała i wielkością kłów, jak też barwą sierści i skóry czy cechami twarzy, jak większy prognatyzm czy węższa i głębsza szczęka u samców.

    Koczkodan – małpa z rodziny makakowatych, zwanej też koczkodanowatymi, dawniej nazwa ta dotyczyła rodzaju Cercopithecus, obecnie w wyniku zmian w klasyfikacji poszczególnych gatunków nazwa dotyczy przedstawicieli kilku rodzajów:Harpia gujańska (Morphnus guianensis) – gatunek dużego ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae); jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju Morphnus. Długość ciała wynosi 79-89 cm. Znane są 2 odmiany barwne:

    Dymorfizm można powiązać z różnymi czynnikami, jak system rozrodu, wielkość, habitat i pożywienie.

    Analizy porównawcze przyczyniły się do kompletniejszego zrozumienia powiązań pomiędzy doborem płciowym, doborem naturalnym i systemem rozrodu u naczelnych. Wykazano, że dymorfizm płciowy wynika ze zmian ewolucyjnych dotyczących zarówno cech samców, jak i samic. Pewne dowody kopalne wskazują na ewolucję równoległą dymorfizmu, a pewne wymarłe człowiekowate prawdopodobnie rozwinęły dymorfizm w stopniu większym niż jakikolwiek współczesny naczelny.

    Kora mózgu - struktura mózgu, w części kresomózgowia, zbudowana z istoty szarej, którą stanowią komórki neuronów. Jest największą częścią płaszcza, pokrywa obydwie półkule kresomózgowia. Tworzy ją około 10 mld komórek nerwowych ułożonych w sześciu warstwach o różnej grubości. Dominują w niej komórki piramidalne (najbardziej charakterystyczne dla kory), gwiaździste (głównie w czwartej warstwie) oraz wrzecionowate (w najgłębszej warstwie kory). Kora mózgu osiąga grubość do 4,5 mm. Jest bardzo silnie pofałdowana, dzięki czemu przy mniejszej objętości posiada większą powierzchnię czynną - 2 500 cm u człowieka , co odpowiada powierzchni kuli o średnicy 28 cm.Euarchontoglires (synonim Supraprimates) – grupa należąca do szczepu ssaków łożyskowych, który utworzono bazując na najnowszych badaniach molekularnych gromady ssaków. Analizy molekuł DNA sugerują, iż najbliższymi krewnymi naczelnych są gryzonie oraz zajęczaki, które połączono we wspólny klad Glires. Siostrzaną do niego grupą jest natomiast Euarchonta, do której należą: tupaje (Scandentia), latawce (Dermoptera), naczelne (Primates) oraz wymarłe Plesiadapiformes.

    Poruszanie się[]

    Sifaka diademowa wspina się i skacze w pozycji pionowej

    Przedstawiciele naczelnych mogą przemieszczać się na różne sposoby: poprzez brachiację, wspinanie się po drzewach, na dwóch nogach, skokami, na czterech kończynach na ziemi i na drzewach, chód z podpieraniem się knykciach bądź przez kombinację tych sposobów. Pewne małpiatki poruszają się głównie za pomocą wspinaczki i skoków. Wymienia się tu wiele galagowatych, wszystkie indrisowate, lepilemurowate, a ponadto wszystkie wyrakowate. Inne małpiatki poruszają się po drzewach na czworakach i wspinają się na nie. Niektóre naczelne poruszają się na czterech kończynach po ziemi, inne przemieszczają się dzięki skokom. Większość małp porusza się na czworakach po drzewach i po ziemi, jak też się wspina. Gibbonowate, muriki i czepiak stosują brachiację, gibbonowate czasami przemieszczają się wyjątkowo akrobatycznie. Wełniak także czasami stosuje brachiację. Orangutany wykorzystują podobny sposób lokomocji, wspinając się za pomocą wszystkich czterech kończyn, by przenosić swe ciężkie ciało wśród drzew. Szympansy i goryle chodzą na knykciach, a na krótkich dystansach potrafią też chodzić na dwóch kończynach. Choć liczne gatunki, jak Australopithecina czy wczesne Homo, wykształciły lokomocję w pełni dwunożną, obecnie cecha ta wśród naczelnych przysługuje jedynie człowiekowi rozumnemu.

    Oko – narząd receptorowy umożliwiający widzenie. W najprostszym przypadku chodzi o zdolność wykrywania pewnego zakresu promieniowania elektromagnetycznego. Bardziej skomplikowane oczy są w stanie dostarczyć informacje o kierunku padania światła, jego intensywności oraz kształtach obiektów.Wirus wścieklizny – wirus z rodzaju Lyssavirus, z rodziny Rhabdoviridae. Jego ogólne właściwości morfologiczne są typowe dla wirusów z tej rodziny. Średnica wirionu wynosi 75-80 nm, długość w zależności od zjadliwości szczepu od 120 do 300 nm. Jest oporny na działanie czynników fizycznych i chemicznych; ginie po 5 dniach w temp. 37 °C; jest oporny na procesy gnilne. Jest wrażliwy na roztwory formaliny, fenol, alkohol etylowy, roztwory mydła i detergenty. Wirus wścieklizny można namnażać, zakażając zwierzęta laboratoryjne, zarodki kurze i kacze, hodowle komórkowe. Po wielokrotnych pasażach (ponad 180) uzyskuje się wirus ustalony (ang. fixed), pozbawiony zjadliwości dla psów i człowieka. Wirus wykazuje właściwości neurotropowe. Glikoproteina osłonki wirusa ma zdolność blokowania receptorów acetylocholinowych komórek nerwowych. Na zakażenie wrażliwi są ludzie i wszystkie ssaki, a także ptaki. Rezerwuarem wirusa są wolno żyjące zwierzęta, głównie lisy, skunksy (Ameryka Północna) i nietoperze.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Jaszczurki (Lacertilia, dawniej Sauria) – grupa gadów łuskonośnych obejmująca czworonożne lub beznogie zwierzęta lądowe o wydłużonym ciele, oczach posiadających powieki, mocnych szczękach i diapsydalnej czaszce. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą oraz na wielu wyspach oceanicznych. Są najliczniejszą grupą gadów obejmującą ponad 4000 gatunków.
    Oczodół (łac. orbita) – jama kostna pomiędzy mózgoczaszką a twarzoczaszką, w której umieszczona jest gałka oczna. Występuje parzyście. Oczodół ma kształt stożka, którego podstawę tworzy wejście do oczodołu. U góry wejście do oczodołu ogranicza brzeg nadoczodołowy kości czołowej, u dołu-szczęka i kość jarzmowa, tworząc brzeg podoczodołowy, ponadto budują go kość łzowa, sitowa, klinowa oraz podniebienna. Oczodół ograniczają cztery ściany: górna (sklepienie), przyśrodkowa, boczna i dolna (dno). W odcinku przednio-bocznym sklepienia oczodołu znajduje się dół gruczołu łzowego. W pobliżu wejścia do oczodołu na ścianie przyśrodkowej leży dół woreczka łzowego, przechodzi on ku dołowi w kanał nosowo-łzowy. W obrębie oczodołu znajduje się kanał nerwu wzrokowego, przez który przechodzi nerw wzrokowy wraz z tętnicą oczną, ponadto w oczodole znaleźć można szczelinę oczodołową górną przez którą przebiega nerw czołowy, nerw nadoczodołowy, nerw nosowo-rzęskowy, nerw okoruchowy, nerw bloczkowy, nerw odwodzący i żyła oczna górna, a także szczelina oczodołowa dolna, której zawartość stanowią nerw podoczodołowy, nerw jarzmowy, tętnica podoczodołowa i żyła oczna dolna.
    Ponocnica trójpręgowa, dawniej znana jako: ponocnica, także mirikina (Aotus trivirgatus) – gatunek małpy szerokonosej z rodziny ponocnicowatych (Aotidae), wcześniej zaliczana do płaksowatych. Jest jednym z nielicznych gatunków małp prowadzących nocny tryb życia. W nocy rozróżnia kolory. Żyje w monogamicznych parach.
    Płaksowate (Cebidae) – rodzina ssaków naczelnych obejmująca większość gatunków małp szerokonosych (Platyrrhini), w tym marmozety, tamaryny i kapucynki.
    Tetraplegia (z gr. tetra - cztery, plege - cios, rana) - to paraliż czterokończynowy. Powstaje na skutek uszkodzenia rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym.
    Hirara amerykańska, hirara (Eira barbara) – gatunek drapieżnego ssaka lądowego z rodziny łasicowatych, występujący w lasach Ameryki Południowej, Środkowej i na Trynidadzie.
    Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza „Morze Atlasa”. Jak napisał Hezjod w swym eposie Prace i dni: „Ojciec Zeus utworzył, na krańcach zamieszkałego świata, gdzie nie docierają ludzie i nie mieszkają bogowie nieśmiertelni, otoczone pełnym głębokich wirów oceanem Wyspy Błogosławione, gdzie życie toczy się bez mozołu i smutku”. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Atlantycki.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.257 sek.