• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Morze Kaspijskie

    Przeczytaj także...
    Tetyda (także Ocean Tetydy, Morze Tetydy, Neotetyda) – prehistoryczny ocean istniejący od późnego karbonu do wczesnego neogenu.Jesiotrowate (Acipenseridae) – rodzina słodkowodnych lub anadromicznych ryb jesiotrokształtnych (Acipenseriformes). Poławiane gospodarczo dla mięsa i kawioru.
    Turkmenbaszy (turkm. Türkmenbaşy, dawniej Krasnowodzk, Krasnowodsk, Красноводск) – miasto portowe nad Zatoką Türkmenbaşy (Morze Kaspijskie), w zachodnim Turkmenistanie w wilajecie balkańskim. Położone jest na wysokości 27 m n.p.m. Ludność: 68 tys. (2005).
    Zachód słońca nad Morzem Kaspijskim

    Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w części północnej w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10–12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli).

    Język rosyjski (ros. русский язык, russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

    Morze Kaspijskie, tak jak Morze Śródziemne i Morze Czarne, jest reliktem Oceanu Tetydy (zob. Morze Sarmackie). Ponieważ zasilane jest rzekami, poziom wody podnosił się i opuszczał znacząco wiele razy, a w suchych okresach wysychało odkładając pokłady soli na dnie, pokryte później osadami naniesionymi przez wiatr. Niektórzy rosyjscy historycy utrzymują, że podniesienie się poziomu wody w morzu w średniowieczu spowodowało powódź na obszarach nadbrzeżnych. W latach 40–70 XX st. poziom morza opadał, potem podniósł się do poziomów z lat 30. Obecnie poziom jest raczej stabilny z tendencją do opadania.

    Wyspy Focze (kazachski: Tüledy arałdary, ros. ostrowa Tiulenji) – archipelag pięciu nizinnych wysp na Morzu Kaspijskim u wybrzeży Kazachstanu, położone przy wlocie do Zatoki Mangyszłackiej, 30 km na północ od miejscowości Fort-Szewczenko. Wyspy są zbudowane z gliny, jeziornego piasku i w niewielkiej części ze skał. Na większości wysp teren jest przeważnie bagnisty, pokryty trzciną i półpustynną roślinnością. Wyspy mają łączną powierzchnię 130 km². W skład archipelagu wchodzą wyspy:Zatoka Qızılağac (Zatoka Kyzyłagacz, Zatoka Kyzył-Agacz, dawniej Zatoka Kirowa; azer. Qızılağac körfəzi) – zatoka na południowo-zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego w Azerbejdżanie. Powierzchnia 460 km², głębokość 2 m. Wody zatoki są częścią Rezerwatu Qızılağac.

    Do wybrzeża Morza Kaspijskiego dostęp mają:

  • Kazachstan
  • Rosja
  • Turkmenistan
  • Iran
  • Azerbejdżan
  • Średnia głębokość w północnej części wynosi 5–6 m, w środkowej 190 m, w południowej głębokość osiąga ponad 1 km.

    Wyspy Morza Kaspijskiego mają łączną powierzchnią ok. 2000 km². Największe z nich to:

  • Wyspy Focze (ok. 130 km², Kazachstan)
  • Czeczeń (ok. 55 km², Rosja)
  • Ogurjaly (ok. 45 km², Turkmenistan)
  • Bakı arxipelaqı (Azerbejdżan)
  • W Morzu Kaspijskim żyją jesiotry, których ikra ceniona jest na całym świecie ze względu na walory smakowe – jest to jeden z lepszych rodzajów kawioru. Populacji jesiotrów grozi wyginięcie z powodu przełowienia, więc organizacje ekologiczne starają się o tymczasowy zakaz połowów tych ryb do czasu, aż ich populacja powróci do równowagi.

    Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.Atyrau (kaz. Атырау; do 1991 Gurjew, ros. Гурьев) – miasto w Kazachstanie, ośrodek administracyjny obwodu atyrauskiego. Port nad rzeką Ural, w pobliżu jej ujścia do Morza Kaspijskiego. Miasto liczy 146 433 mieszkańców (2006).

    Region Morza Kaspijskiego jest bardzo ważny dla światowej gospodarki ze względu na znajdujące się na jego dnie duże złoża ropy. Stało się to przyczyną sporu o podział wód między pięć nadbrzeżnych państw.

    Gdy morze zamarza, trasy transportu nienormatywnego wyznaczane są na tafli lodowej.

    Do Morza Kaspijskiego wpadają rzeki Kura, Ural i Wołga. Żegluga między Morzem Kaspijskim i Azowskim możliwa jest przez Kanał Wołga-Don, między Morzem Kaspijskim i Bałtykiem przez Kanał Wołżańsko-Bałtycki, a z Morzem Białym przez Kanał Białomorsko-Bałtycki.

    Raszt – miasto w północnym Iranie, w pobliżu ujścia rzeki Safidrud do Morza Kaspijskiego, ośrodek administracyjny ostanu Gilan. Około 560,1 tys. mieszkańców. Przemysł jedwabniczy, rzemiosło, uniwersytet.Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море tatarski Azaq deñizi) – część Morza Czarnego, znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. 1°C w zimie i 25-27°C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

    Większe miasta leżące nad Morzem Kaspijskim:

  • Baku 2065 tys. (Azerbejdżan)
  • Machaczkała 578 tys. (Rosja)
  • Raszt 557 tys. (Iran)
  • Astrachań 521 tys. (Rosja)
  • Sumgait 280 tys. (Azerbejdżan)
  • Sari 261 tys. (Iran)
  • Babol 201 tys. (Iran)
  • Amol 200 tys. (Iran)
  • Atyrau 200 tys. (Kazachstan)
  • Aktau 156 tys. (Kazachstan)
  • Derbent 120 tys. (Rosja)
  • Kaspijsk 104 tys. (Rosja)
  • Türkmenbaşy 74 tys. (Turkmenistan)
  • Większe zatoki na Morzu Kaspijskim:

    Jezioro reliktowe – rodzaj jeziora będącego pozostałością dawnego, znacznie większego zbiornika wodnego (morza epikontynentalnego lub dużego jeziora). Część z nich była w przeszłości częścią morza, ale oddzielona została od niego w wyniku procesów tektonicznych lub obniżenia poziomu morza.Machaczkała (aw. МахIачхъала Maħačqala; ros. Махачкала) – stolica Dagestanu, autonomicznej republiki, wchodzącej w skład Federacji Rosyjskiej.
  • Zatoka Kara Bogaz Goł (Turkmenistan),
  • Zatoka Kazachska (Kazachstan),
  • Zatoka Mangyszłacka (Kazachstan),
  • Zatoka Komsomolec (Kazachstan),
  • Zatoka Kizlarska (Rosja),
  • Zatoka Qızılağac (Azerbejdżan),
  • Zatoka Bakijska (Azerbejdżan),
  • Zatoka Turkmeńska (Turkmenistan)'
  • Zatoka Türkmenbaşy (Turkmenistan),
  • Większe rzeki wpadające do Morza Kaspijskiego:

    Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.Sari – miasto w północnej części Iranu, ośrodek administracyjny w prowincji (ostanu) Mazandaran. Położone na północ od gór Elburs w pobliżu Morza Kaspijskiego.
  • Wołga (Rosja) 80% wód wpływających
  • Kuma (Rosja),
  • Terek (Rosja),
  • Kura (Azerbejdżan),
  • Qezel Uzan (Iran),
  • Atrek (Turkmenistan, Iran),
  • Emba (Kazachstan),
  • Ural (Kazachstan),
  • Przypisy

    1. Por. I. Zonn, A. Kostianoy, A Kosarev, M. Glantz, The Caspian Sea Encyclopedia, Heidelberg 2010; A Companion to the Hellenistic World, edited by Andrew Erskine, Malden 2005.
    Kara Bogaz Goł (turkm.: Garabogazköl; ros. Кара-Богаз-Гол, Kara-Bogaz-Goł, dawniej ros. Карабугаз, Karabugaz) – bezodpływowe jezioro, dawniej zatoka Morza Kaspijskiego, znajdująca się na terytorium Turkmenistanu.Język kazachski (także: język kazaski, kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich (wraz z z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego). Jest on językiem ojczystym dla około 8,3 milionów ludzi. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.
    Ikra – komórki jajowe ryb. W budowie i funkcji zasadniczo nie odbiega od jaj innych zwierząt – najważniejsza różnica to znacznie większa ilość żółtka w ikrze, porównując z typowymi przedstawicielami innych grup. Pojęcie to bywa także używane do określania jaj części wodnych stawonogów, mięczaków i szkarłupni.
    Język turkmeński (turkmeńskie: Тürkmençe (түркменче) lub türkmen dili (түркмен дили)) – język z rodziny języków tureckich. W Turkmenistanie posługuje się nim ok. 3,4 mln ludzi, poza tym ok. 3 mln w innych państwach: Afganistan (500 tys.), Iran (2 mln) i Turcja (1 tys.).
    Izydor z Sewilli (ur. ok. 560 w Cartagenie, zm. 4 kwietnia 636 w Sewilli) – arcybiskup Sewilli, święty Kościoła katolickiego, doktor Kościoła.
    Babol to miasto w północnym Iranie, w ostanie Mazandaran, nad rzeką Babol uchodzącą do Morza Kaspijskiego. Około 115 tys. mieszkańców.
    Pomponiusz Mela (łac. Titus Pomponius Mela) – rzymski geograf, autor napisanego w 43 r. n.e. lub 44 r. n.e. dzieła "De situ orbis libri tres", czyli O położeniu krajów świata ksiąg trzy, znanego również pod tytułem De chorographia. Jest to najstarszy zachowany w całości do naszych czasów traktat geograficzny napisany po łacinie. Pomponiusz Mela opisuje kraje, poczynając od Gibraltaru, następnie opisuje kraje leżące na południowym brzegu Morza Śródziemnego, by przez Syrię i Azję Mniejszą dotrzeć do Morza Czarnego i następnie opisać krainy leżące na szlaku do Hiszpanii. Pomponiusz żył w I wieku n.e. Urodził się w południowej Hiszpanii w miejscowości Tingentera lub Cingenter.
    Ural (t. Jaik; ros. Урал – Urał) – rzeka w Rosji i Kazachstanie. Długość – 2428 km (trzecia co do długości rzeka Europy po Wołdze i Dunaju).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.038 sek.