• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Morena denna

    Przeczytaj także...
    Oz (od szw. ås) — wał lub silnie wydłużony pagórek o wysokości najczęściej kilkunastu metrów i długości nawet kilkudziesięciu kilometrów, wyniesiony wskutek osadzania piasku i żwiru przez wody płynące pod lądolodem , w jego szczelinach lub na powierzchni. Ozy zbudowane są z piasków i żwirów, ułożonych poziomymi lub skośnymi warstwami. Niekiedy pokryte są cienką warstwą gliny. Zwykle wał ozu jest na przemian węższy i szerszy, przy czym rozszerzenia są wyższe, zwężenia zaś niższe. Górna powierzchnia wału niekiedy jest płaska i biegnie poziomo (podobnie jak w nasypach kolejowych). Zbocza ozów są zwykle strome.Dolina, dolina rzeczna – wklęsła forma terenu o wydłużonym kształcie i wyraźnie wykształconym dnie, otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami, najczęściej powstała w wyniku działalności rzek (erozji i akumulacji rzecznej) lub lodowców.
    Jezioro polodowcowe – rodzaj jeziora powstałego w zagłębieniu terenu utworzonym wskutek działalności lodowca lub lądolodu, charakterystyczny dla obszarów młodoglacjalnych. Woda tych jezior nie jest roztopową wodą lodowcową, bo ta dawno uległa wymianie, a nawet w pewnych przypadkach w jeziorze nigdy nie było wód roztopowych. W niektórych miejscach pojawiły się stale podmokłe obszary bagien i torfowisk.
    Moreny denne w Polsce zajmują często pola uprawne
    Falisty teren morenowy na Pojezierzu Krajeńskim
    Płaska morena denna na Kujawach (Równina Inowrocławska)

    Morena denna – rodzaj moreny, której materiał skalny, pochodzący z niszczenia (zdzierania) podłoża i materiału wytopionego z lodowca, transportowany jest przez lodowiec w jego dolnej części (stopa lodowca). Po stopnieniu lodowca następuje odsłonięcie moreny dennej w postaci lekko falistych równin, charakterystycznych np. dla Niżu Środkowoeuropejskiego. Jest to forma powstała wskutek działania procesów budujących (akumulacja lodowcowa).

    Bagno – obszar o utrzymującym się nadmiernym nawilgoceniu, porośnięty przez roślinność przystosowaną do specyficznych warunków związanych z dużym nawilgoceniem. Bagna bardzo często tworzą się w zagłębieniach terenu we wszystkich strefach klimatycznych świata. Największe przestrzenie zajmują jednak na obszarach pokrytych wieczną zmarzliną (Syberia, północna Kanada) i w strefie równikowej. Poza tym tworzą się w dolinach i deltach dużych rzek, na pojezierzach, na płaskich obszarach bezodpływowych, w nieckach krasowych, w odciętych zatokach morskich i nad brzegami mórz i oceanów. W bagnach w wyniku procesów utleniania związków organicznych tworzy się torf.Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

    Cechy szczególne i występowanie na obszarze Polski[ | edytuj kod]

    Moreny denne zajmują znaczne obszary Polski objęte zlodowaceniami: bałtyckim, środkowopolskim i krakowskim. Zbudowane są głównie z materiału gliniastego (ilasto-piaszczystego), zawierającego w sobie dość liczne, bezładnie rozrzucone głazy. Glina zwałowa pokrywa teren warstwą o grubości od kilku do kilkudziesięciu metrów. Składa się na nią materiał, wmarznięty niegdyś w lodowiec, który po stopieniu lodu został osadzony na skałach podłoża. Niekiedy zawartość materiału piaszczystego w morenie lub sposób jej osadzenia powoduje, że pozostały po ustąpieniu lodowca materiał stanowią nieuwarstwione piaski z głazami – piaski zwałowe.

    Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce, znajdująca się w większości w woj. mazowieckim; historyczną stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu (prawa miejskie w 1237); dzielnica historyczna Polski.Zlodowacenie północnopolskie, zlodowacenia północnopolskie, ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Trwało od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian, Wisła, wisła), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.

    Młodsza morena denna[ | edytuj kod]

    Młode wysoczyzny morenowe zajmują rozległe obszary w zasięgu zlodowacenia bałtyckiego, przy czym w miarę posuwania się ku południu są one coraz starsze.

    Ze względu na to, że ilość materiału morenowego w lodowcu nie była równomiernie rozłożona, młoda wysoczyzna morenowa nie ma powierzchni zupełnie płaskiej. Charakteryzuje ją niewielkie, nieregularne wzniesienia i zagłębienia. Zagłębienia te nie posiadają odpływu i wypełnione są często przez oczka polodowcowe, a czasem stanowią bagna lub podmokłe łąki. Znaczna część tych zagłębień powstała przez wytopienie się płatów i brył martwego lodu, pozostałych tu pod powierzchnią gruntu bezpośrednio po ustąpieniu lodowca. Deniwelacje tych form na powierzchni wysoczyzny są na ogół niewielkie, rzędu kilku metrów. Rzadziej spotyka się tu również większe jeziora.

    Pradolina Warszawsko-Berlińska (niem. Warschau-Berliner Urstromtal) – wielka wklęsła forma ukształtowania terenu, powstała w klimacie peryglacjalnym (plejstocen, m.in. vistulian) w okresie cofania się lądolodu z terenu Polski po zlodowaceniu północnopolskim.Wisła (łac. Vistula) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.

    Obok tego najczęstszego typu powierzchni występują też typy inne, rzadsze, powstałe w specyficznych warunkach topnienia lodowca. Należą do nich np. powierzchnie bardziej pagórkowate, o większych deniwelacjach, charakterystyczne dla obszarów, gdzie przy topnieniu lodowca powstawało dużo martwego lodu oraz pola drumlinowe.

    Materiał skalny – odłamki skalne i piaszczyste transportowane najczęściej przez wody płynące lub lodowiec. Najczęściej powstały na skutek erozji (np. koryta rzecznego w procesach fluwialnych). Przez jego osadzanie (akumulacja) powstaje wiele form takich jak terasy, łachy (przy procesach fluwialnych) czy też moreny (przy procesach glacjalnych).Głaz – obtoczony, wskutek transportu i erozji, fragment skały o średnicy większej niż 20 cm (największa frakcja ziarnowa skał okruchowych). Nagromadzenia głazów tworzą głazowisko, które po lityfikacji przechodzi w zlepieniec.

    W bezpośrednim sąsiedztwie pradolin i w strefie pobrzeża morskiego powierzchnia młodszej wysoczyzny bywa wygładzona i stosunkowo mniej urozmaicona niż na wysoczyznach wyżej położonych. Przyczyną tego jest zrównanie przez wody roztopowe lodowca jeszcze przed wyżłobieniem pradolin, albo przez wody Bałtyku, gdy po ustąpieniu lądolodu poziom morza był wyższy niż obecnie. Z biegiem czasu obszary moreny dennej ulegają rozcięciu i rozczłonkowaniu przez wody płynące, które siecią dolin rzecznych coraz głębiej wkraczają na jej obszar.

    Oczko polodowcowe, oczko wytopiskowe – małe, przeważnie okrągłe jezioro, powstałe w zagłębieniach po wytopieniu się brył martwego lodu. Często spotykane na obszarach ostatniego zlodowacenia. Przykładem może być Kotlinowy Stawek w Dolinie Gąsienicowej w Tatrach.Lodowiec – wolno płynąca masa lodu powstałego z przekształcenia pokładów wiecznego śniegu. Lodowce są największym rezerwuarem wody słodkiej na Ziemi i drugim po oceanach wody na świecie.

    Starsza morena denna[ | edytuj kod]

    Starsze wysoczyzny morenowe zajmują rozległe przestrzenie w południowej Wielkopolsce, na Mazowszu i na Podlasiu, stanowiąc w tych okolicach dominujący typ krajobrazu.

    Wiążą się one z utworami starszych zlodowaceń (środkowopolskiego i krakowskiego). Materiał, z którego są one w większości zbudowane (glina zwałowa, lub piaski zwałowe) jest ten sam co w przypadku młodszej moreny dennej. Jednakże powierzchniowa ich warstwa w miarę posuwania się ku południu zawiera coraz mniej substancji ilastych, które najłatwiej ulegają wypłukaniu przez wody, natomiast zwiększa się w niej zawartość piasków i materiału grubszego.

    Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.Lądolód - gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas zlodowaceń plejstoceńskich.

    Pierwotna rzeźba obszarów starych moren dennych w Polsce, jaka istniała bezpośrednio po ustąpieniu lodowca, została już rozmyta i rozczłonkowana przez działalność wód i inne czynniki. W krajobrazie dominują rozległe, wygładzone płaszczyzny zboczy, opadające łagodnie w różnych kierunkach ku rysującej się mniej lub bardziej wyraźnie sieci linii odpływowych. Jeziora polodowcowe i rynny uległy już zasypaniu i zatarciu. Natomiast formy zbudowane z materiału grubszego, który wodzie trudniej jest unieść, zachowały się zupełnie nieźle (ozy, moreny czołowe).

    Zlodowacenie południowopolskie (zlodowacenia południowopolskie, zlodowacenie krakowskie, zlodowacenie Sanu, w systemie alpejskim - Mindel, a Ameryce Północnej - Illinois) - największe ze zlodowaceń na terenie Polski w plejstocenie (objęło ok. 90% powierzchni kraju). Jego trwanie jest określane na 730-430 tys. lat temu. Poprzedza je interglacjał przasnyski (podlaski), a po nim nastąpił interglacjał mazowiecki (wielki). Obszar zlodowacenia krakowskiego pozbawiony jest wszelkich form glacjalnych, przeważa tu rzeźba strukturalna i erozyjna. Osady tego zlodowacenia zachowały się przede wszystkim w środkowej i północnej Polsce, pod utworami młodszych ogniw czwartorzędu. Częściowo też jednak (zwłaszcza na południu kraju) zostały one zniszczone w wyniku późniejszej denudacji. Te osady to przede wszystkim piaski i żwiry fluwioglacjalne, a także iły warwowe. W trakcie tych zlodowaceń obszar Jury Krakowsko-Częstochowskiej był prawdopodobnie wolny od lodu, gdyż nie znaleziono na tym obszarze osadów genezy glacjalnej, a rzeźba (skałki jurajskie) nie nosi śladów egzaracji (erozji lodowcowej).Równina Inowrocławska (315.55) – mezoregion fizycznogeograficzny w północno-środkowej Polsce, stanowiący północno-wschodnią część Pojezierza Wielkopolskiego. Region graniczy od północy i północnego wschodu z Kotliną Toruńską, od zachodu z Pojezierzem Gnieźnieńskim, od południa z Pojezierzem Kujawskim, a od południowego wschodu z Kotliną Płocką. Równina Inowrocławska leży w całości na obszarze województwa kujawsko-pomorskiego.

    Na obszarach Polski środkowej dość często spotyka się zagłębienia i maleńkie jeziorka, przypominające oczka polodowcowe. Wiążą się one ze specyficznymi warunkami klimatycznymi, jakie panowały w czasie zlodowacenia bałtyckiego, w tej strefie, będącej wtedy tundrą na przedpolu lądolodu. Na starszych wysoczyznach morenowych, położonych na wschód od obszarów piaszczystych, spotyka się także wydmy śródlądowe.

    Piasek – skała osadowa, luźna, złożona z niezwiązanych spoiwem ziaren mineralnych, przede wszystkim kwarcu. Wielkość ziaren waha się od 0,0625 do 2 mm, gęstość ziaren piasku kwarcowego wynosi około 2,62 g/cm.Równina – wielkopowierzchniowa forma ukształtowania terenu. Stanowi ją płaski lub prawie całkowicie poziomy (nachylenie do 3 st.) teren. Równiny mogą występować na obszarach nizin, wyżyn, lub gór (doliny rzek lub wierzchowiny), charakter równinny mają znaczne powierzchnie den oceanów.

    Zrównane i obniżone moreny denne[ | edytuj kod]

    Obszary tego rodzaju występują w Polsce w postaci pasów o szerokości do 30 km, ciągnących się z przerwami po obu stronach pradolin, a zwłaszcza Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej oraz doliny Wisły między ujściami Wieprza i Bugo-Narwi.

    Rynna polodowcowa (rynna subglacjalna), dolina rynnowa - podłużne formy powierzchniowe Ziemi powstające pod powierzchnią lodowca (głównie lądolodu) wskutek erozji przez wody podlodowcowe. Stanowią one prostolinijne lub lekko kręte zagłębienia szerokości od kilkuset metrów do 2-3 km i długości nieraz kilkudziesięciu kilometrów, o stromych wysokich krawędziach z obu stron. Przebieg rynny nawiązuje do biegu i siły erozyjnej rzeki podlodowcowej. Po ustąpieniu lodowca rynny polodowcowe są wypełnione martwym lodem, co zapobiega zasypaniu przez morenę denną lub piaski sandrowe.Stopa lodowca, stopa lądolodu - spągowa (dolna) część lodowca zawierająca zazwyczaj materiał morenowy pochodzący z niszczonego przez lodowiec podłoża.

    Materiał, z którego są zbudowane wysoczyzny na tych obszarach jest charakterystyczny dla moren dennych. Przyczyną odmienności krajobrazu jest fakt, że w okresie topnienia i cofania się lodowca płynęły po niej wody roztopowe wraz z wodami rzek przedpola lodowca obniżając i wyrównując jej powierzchnię, dopóki nie wyżłobiły sobie niżej leżącej i węższej pradoliny.

    Pradolina - element rzeźby terenu stanowiący szerokie obniżenie o płaskim dnie. Powstała w czasie cofania się lądolodu na jego przedpolu w wyniku działalności wód z topniejącego lodowca i wód rzecznych płynących z południa, które połączywszy się utworzyły ogromne rzeki, płynące w kierunku zachodnim, zgodnie z ogólnym nachyleniem kontynentu europejskiego.Nizina Środkowoeuropejska (31, dawniej Niż Środkowoeuropejski; niem. Nordeuropäische Tiefebene; nid. Noord-Europese Laagvlakte; duń. Nordeuropæiske Lavland) - prowincja fizycznogeograficzna Europy Zachodniej.

    Obszary te stanowią przeważnie równiny, lekko tylko nachylone w jednym kierunku i bardziej płaskie niż starsze moreny denne. Na ich powierzchni spotyka się niekiedy podmokłości, a także wydmy śródlądowe, które przywędrowały tu z obszarów piaszczystych teras pradolinnych. Obniżenie powierzchni spowodowało także, że w niektórych miejscach ukazują się w terenie utwory starsze, zalegające głębiej, np. iły.

    Podlasie (albo Podlasze; białoruski: Падляшша, Padlaszsza, Padlašša, ukraiński: Підляшшя, Pidlaszszia, litewski: Palenkė, łacina: Podlachia) – historyczna kraina Polski leżąca na Nizinie Podlaskiej. Historyczne Podlasie obejmuje centralną i południową część województwa podlaskiego, północny wschód i północ województwa lubelskiego oraz wschodni skrawek województwa mazowieckiego. Zamieszkana jest głównie przez Podlasian, a także w niektórych regionach przez Podlaszuków.Morze Bałtyckie, Bałtyk (łac. balteus — pas. Nazwa Bałtyku pojawia się po raz pierwszy u Adama z Bremy) – płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w północnej Europie. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß); na zachód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Ostsee; akwen ten obejmuje m.in. część wód Cieśnin Duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu) a także mniejsze: Alsenbelt, Fehmarnbelt, Langelandsbælt.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • wysoczyzna morenowa
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Wojciech Lewandowski, Marek Zgorzelski: Góry wysokie. Leksykon. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2002. ISBN 83-214-1278-5.
    2. Marcinkiewicz Andrzej red. Atlas form i typów rzeźby terenu Polski. Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego. Warszawa 1960.
    Lód martwy - bryła lodu, oddzielona od lodowca lub lądolodu w czasie jego regresji, zwykle przykryta osadami, co znacznie spowalnia jej topnienie. Z obecnością brył martwego lodu związane jest powstawanie licznych form akumulacji lodowcowej: kemów, ozów i in., a także powstawanie jezior wytopiskowych i oczek polodowcowych.Tundra (fiń. tunturi – ‘łysa góra’) – bezleśne zbiorowisko roślinności w zimnym klimacie strefy arktycznej i subarktycznej. Charakteryzuje się występowaniem gleb tundrowych, stale zamarzniętym podglebiem i bardzo niską pokrywą roślinną, zdominowaną przez mchy i porosty.




    Warto wiedzieć że... beta

    Bug (ukr. Західний Буг – Zachidnyj Buh, biał. Заходні Буг – Zachodni Buh) – rzeka we wschodniej Polsce, zachodniej Ukrainie i południowo-zachodniej Białorusi (154 km – na całej długości rzeka graniczna z Polską). Długość Bugu wynosi 772 km (w tym w Polsce 587 km), powierzchnia dorzecza 39 420 km² w Polsce. Powierzchnia dorzecza Wisły obejmuje obszar 194 424 km² , z czego w Polsce 19 284 km². Średni przepływ w dolnym biegu – 158 m³/s, co czyni go piątą co do wielkości rzeką Polski. Nazwa rzeki należy do nazw substratowych – została przejęta przez nową ludność od wcześniejszych osadników, którzy później wyginęli lub wymarli.
    Akumulacja (agradacja, depozycja, namywanie, nanoszenie) – geologiczny proces gromadzenia się osadów (okruchów mineralnych, skał, szczątek roślin i zwierząt) na dnie zagłębień terenu w wyniku działania:
    – skała osadowa, bardzo drobnoziarnista, zbudowana jest głównie z minerałów ilastych (najczęściej kaolinit i illit) z domieszką łyszczyków oraz pyłu kwarcowego. Iły zawierają nie mniej niż 50% frakcji ilastej (ziarna o średnicy do 0,002 mm) i nie więcej niż 10% frakcji piaskowej (ziarna o średnicy od 0,05 mm do 2,0 mm). Grunty ilaste należą do gruntów spoistych. Ich wytrzymałość na obciążenie zależy przede wszystkim od wilgotności gruntu.
    Morena czołowa, końcowa – rodzaj moreny powstającej wzdłuż czoła lodowca lub lądolodu w czasie stagnacji w okresie jego etapowego zaniku. Zbudowana jest z gliny zwałowej, bloków, głazów, ma ona charakter wału, garbu, wzgórza lub ciągu wzgórz, często o znacznych rozmiarach, powstającego w wyniku:
    Deniwelacja – różnica wysokości pomiędzy najwyżej i najniżej położonym punktem w jaskini. W przypadku gdy najwyżej położonym punktem jest otwór wejściowy, deniwelacja jest głębokością jaskini.
    Glina zwałowa, glina lodowcowa, glina morenowa – skała ilasta, rodzaj gliny; zazwyczaj niewarstwowany materiał osadowy powstający z błota morenowego, składający się z grubszych frakcji. Na glinę zwałową składa się materiał, wmarznięty niegdyś w lodowiec, który po stopieniu lodu został osadzony na skałach podłoża.
    Wieprz – rzeka we wschodniej Polsce, prawy dopływ Wisły. Długość rzeki wynosi 303 km, a powierzchnia jej dorzecza 10,4 tys. km². Swoje źródła bierze z okolic Wieprzowego Jeziora w pobliżu Tomaszowa Lubelskiego, a uchodzi do Wisły w okolicy Dęblina. Rzeka jest połączona z Krzną przez Kanał Wieprz-Krzna.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.028 sek.