• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Morena czołowa

    Przeczytaj także...
    Stadiał (glacistadiał) – chłodniejszy okres w glacjale, podczas którego lodowce zwiększają swój zasięg. Stadiały oddzielone są od siebie interstadiałami, cieplejszymi okresami, podczas których lodowce "cofają się" na niewielkie odległości.Wielki Staw Polski lub po prostu Wielki Staw (słow. Veľký stav, niem. Großer See, węg. Nagy-tó) – jezioro położone w Tatrach Wysokich na wysokości 1665 m n.p.m., w Dolinie Pięciu Stawów Polskich u zboczy Miedzianego. Powierzchnia jeziora według pomiarów WIG z 1934 r. wynosi 34,14 ha, głębokość 79,3 m. Nowsze sondowanie przeprowadzone przez Adama Choińskiego określiło głębokość na 80,3 m. Jest to drugie co do powierzchni jezioro w Tatrach po Morskim Oku (34,54 ha). Według niektórych źródeł powierzchnia Wielkiego Stawu jest w rzeczywistości większa niż Morskiego Oka, a pierwszeństwo tego ostatniego wynika z wykonania pomiaru przy wyższym stanie wody. Wcześniejsze (1909–1910) pomiary Ludomira Sawickiego określały powierzchnię Wielkiego Stawu na 35,78 ha, a Morskiego Oka na 33,42 ha.
    Torfowisko (ang. peatland, mire, niem. Moor, Moos, Ried, Filz) – jeden z typów mokradeł, siedlisk na tyle uwodnionych, że występuje tam specyficzna roślinność i zachodzą procesy akumulacji osadów organicznych. Jest to teren stale podmokły, o podłożu trudno przepuszczalnym, pokryty zbiorowiskami roślin bagiennych i bagienno-łąkowych. Torfowiska występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego, wilgotnego i chłodnego (północna część Eurazji i Ameryki Północnej, a także obszary górskie). Obszary te są cenne pod względem przyrodniczym, można je także wykorzystać gospodarczo – poprzez wydobywanie torfu. Torfowisko przyrasta średnio o 1 mm w ciągu roku.
    Morena recesyjna w Dolinie Bystrej w Tatrach
    Krajobraz czołowo-morenowy w Suwalskim Parku Krajobrazowym
    Brodnica Dolna na terenie tzw. Szwajcarii Kaszubskiej
    Wzgórza moreny czołowej sąsiadujące z Bałtykiem na wyspie Wolin (Kawcza Góra)
    Wielki Staw Polski; głaz w okolicach odpływu będący pozostałością moreny czołowej

    Morena czołowa, końcowa – rodzaj moreny powstającej wzdłuż czoła lodowca lub lądolodu w czasie stagnacji w okresie jego etapowego zaniku. Zbudowana jest z gliny zwałowej, bloków, głazów, ma ona charakter wału, garbu, wzgórza lub ciągu wzgórz, często o znacznych rozmiarach, powstającego w wyniku:

    Wzgórze – naturalna i wypukła forma rzeźby terenu o umownej wysokości względnej od 100 do 300 m, jednakże może mniej lub więcej zależnie od wielkości form sąsiednich np. wzgórza stanowiące przedgórza gór wysokich w innym przypadku mogłyby być nazywane górami.Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z różnych skał i minerałów o średnicy większej niż 2 mm, do nawet kilku centymetrów.
  • akumulacji materiału skalnego transportowanego wewnątrz i w stopie lodowca, a także materiału moreny powierzchniowej (morena czołowa recesyjna);
  • wyciśnięcia utworów podłoża przez czoło lodowca (morena czołowa wyciśnięta, morena czołowa wyciśnięcia);
  • spiętrzenia osadów przedpola lodowca wskutek zdzierania utworów przedpola i podłoża lodowca, a następnie ich pchnięcia (sfałdowania i nasunięcia na siebie) spowodowanego przez postępowy ruch mas lodu (morena czołowa spiętrzona).
  • Oz (od szw. ås) — wał lub silnie wydłużony pagórek o wysokości najczęściej kilkunastu metrów i długości nawet kilkudziesięciu kilometrów, wyniesiony wskutek osadzania piasku i żwiru przez wody płynące pod lądolodem , w jego szczelinach lub na powierzchni. Ozy zbudowane są z piasków i żwirów, ułożonych poziomymi lub skośnymi warstwami. Niekiedy pokryte są cienką warstwą gliny. Zwykle wał ozu jest na przemian węższy i szerszy, przy czym rozszerzenia są wyższe, zwężenia zaś niższe. Górna powierzchnia wału niekiedy jest płaska i biegnie poziomo (podobnie jak w nasypach kolejowych). Zbocza ozów są zwykle strome.Rypin (niem. - Rippin) – miasto i gmina we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, w powiecie rypińskim.

    Cechy szczególne i występowanie na obszarze Polski[]

    Młodsze moreny czołowe[]

    Moreny czołowe w Polsce stanowią podłużne albo łukowate wały lub łańcuchy wzgórz o wysokości względnej 20-50 i więcej metrów. Długość ich w Polsce wynosi od kilkuset metrów do kilkudziesięciu kilometrów. Stromość zboczy pagórków ich jest zwykle z jednej strony większa (od strony dawnego czoła lodowca), niż z drugiej.

    Morena powierzchniowa – określenie materiału skalnego transportowanego przez lodowiec w jego górnej, powierzchniowej partii. Stanowi go zwietrzelina pochodząca z otaczających stoków górskich, materiał naniesiony przez wiatr, lawiny itp. oraz wyniesiony z spągowej warstwy lodowca. W strefie jęzora lodowcowego może nastąpić zmieszanie materiału skalnego moreny powierzchniowej z materiałem moreny wewnętrznej. W wyniku wytapiania moreny powierzchniowej tworzy się morena ablacyjna.Kifoza (łac. z gr. kyphosis; gr. kyphos – garb) – łukowate wygięcie kręgosłupa w stronę grzbietową. Kifoza w postaci patologicznej potocznie nazywana jest garbem. U człowieka fizjologiczna kifoza występuje w odcinku piersiowym i krzyżowym kręgosłupa. Dzięki nim kręgosłup może wytrzymywać duże obciążenia. Umożliwiają one również utrzymywanie prawidłowej postawy ciała.

    Rzeźba młodych moren czołowych jest niezwykle urozmaicona, a zbocza ich są nieregularne, z mnóstwem drobniejszych pagórków, zaklęśnięć i kotlinek. Piaszczysto-kamienisty grunt i stromość zboczy są powodem, że na wałach morenowych przeważnie rośnie las.

    Za wałem morenowym występuje często strefa pagórkowata czołowo-morenowa, nie jest to jednak regułą. Częściej za wałem rozciąga się nieckowate obniżenie (zagłębienie końcowe), bądź zajęte dziś przez jezioro, bądź też podmokłe. Niekiedy kilka wałów biegnie równolegle obok siebie. Wał moreny czołowej bywa też czasem przecięty rynną jeziorną lub ozem. Przed wałem rozpościera się zwykle sandr.

    Pojezierze Drawskie (314.45, niem. Dramburger Seenplatte) – mezoregion fizycznogeograficzny w środkowej części Pojezierza Zachodniopomorskiego, między Drawskiem Pomorskim i jeziorem Lubie na południowym-zachodzie a środkowym biegiem Radwi na północnym-wschodzie.Glina – pod kątem genezy, jest to ilasta skała osadowa, powstała najczęściej w okresie czwartorzędu w wyniku nagromadzenia osadów morenowych (skały ilaste starsze niż czwartorzędowe nazywane są najczęściej iłami). Jest to zatem skała złożona z minerałów ilastych, kwarcu, skaleni, substancji koloidalnych, może zawierać okruchy innych skał oraz substancje organiczne (humus, korzenie, bituminy).

    Moreny czołowe spotyka się w wielu miejscach w Polsce środkowej i północnej (Pomorze, Ziemia lubuska, Wielkopolska, Kujawy, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna). Niekiedy poszczególne wały morenowe układają się w długie pasma, ciągnące się z mniejszymi lub większymi przerwami przez cały kraj od zachodu ku wschodowi. Takie ciągi moren czołowych wyznaczają zasięgi poszczególnych zlodowaceń lub ich stadiałów. Pomiędzy głównymi ciągami morenowymi występują też krótsze i zwykle niższe wały morenowe, związane z okresami postoju lodowca w czasie jego cofania się.

    Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce, znajdująca się w większości w woj. mazowieckim; historyczną stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu (prawa miejskie w 1237); dzielnica historyczna Polski.

    Starsze moreny czołowe[]

    Pochodzenie starszych moren czołowych odpowiada morenom młodszym. Różnica polega na tym, że moreny starsze są formami zlodowacenia środkowopolskiego, a nawet krakowskiego. Materiał, z którego są zbudowane, charakteryzuje się większą zawartością głazów i żwirów, ponieważ substancje drobnoziarniste łatwiej i szybciej ulegają wypłukaniu przez wodę. Dlatego im dalej ku południowi, tym moreny są coraz bardziej kamieniste (zwłaszcza na powierzchni), a niekiedy pozostały po nich wręcz skupiska samych głazów.

    Zlodowacenie północnopolskie, zlodowacenia północnopolskie, ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Trwało od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian, Wisła, wisła), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.Morena denna – rodzaj moreny, której materiał skalny, pochodzący z niszczenia (zdzierania) podłoża i materiału wytopionego z lodowca, transportowany jest przez lodowiec w jego dolnej części (stopa lodowca). Po stopnieniu lodowca następuje odsłonięcie moreny dennej w postaci lekko falistych równin, charakterystycznych np. dla Niżu Środkowoeuropejskiego. Jest to forma powstała wskutek działania procesów budujących (akumulacja lodowcowa).

    Moreny czołowe starsze są to wydłużone wzgórza o wysokości od kilku do 40 metrów, często o przebiegu łukowatym. Nieraz ciągną się przerywanymi szeregami na dłuższej przestrzeni wyznaczając zasięgi dawnych zlodowaceń lub ich stadiałów. Zbocza tych wzgórz są często z jednej strony bardziej strome. W porównaniu z morenami młodszymi uległy one silnemu przeobrażeniu przez erozję, są bardziej regularne, drobne formy zaś uległy już na nich zatarciu. Rzeźba ich staje się bardziej wygładzona, zamknięte kotlinki nikną, a zaklęśnięcia zboczy ulegają wymodelowaniu przez wody płynące. Zagłębienia bezodpływowe spotyka się na nich bardzo rzadko.

    Lodowiec górski – lodowiec, którego forma jest ściśle uwarunkowana lokalną morfologią podłoża. Lodowce górskie występują w górach wszystkich stref klimatycznych, jeśli góry te osiągają wysokość lokalnej granicy wieloletniego śniegu.Głaz – obtoczony, wskutek transportu i erozji, fragment skały o średnicy większej niż 20 cm (największa frakcja ziarnowa skał okruchowych). Nagromadzenia głazów tworzą głazowisko, które po lityfikacji przechodzi w zlepieniec.

    Wały starszych moren czołowych występują w Polsce przede wszystkim w Wielkopolsce (okolice Konina), Łódzkim, na Mazowszu i na Podlasiu. Gdzieniegdzie wokół nich spotyka się w krajobrazie więcej nieregularnie rozsypanych, niskich, kamienistych wzgórz o łagodnych zboczach; jest to pozostałość strefy pagórkowatej czołowo-morenowej. Za wałami starszych moren spotyka się także obniżenia zagłębień końcowych oraz podmokłe obniżenia po dawnych jeziorach, a przed nimi - piaszczyste równiny sandrów z wydmami. Specyficzną formę starej moreny czołowej stanowią Wzgórza Trzebnickie.

    Suwalski Park Krajobrazowy (SPK) jest najstarszym parkiem krajobrazowym w Polsce, utworzony 12 stycznia 1976 roku na mocy uchwały Nr III/14/76 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Suwałkach, celem ochrony unikatowego krajobrazu polodowcowego, szczególnych wartości przyrodniczych i geologicznych. Park położony jest na Pojezierzu Północnosuwalskim, które stanowi przykład krajobrazu polodowcowego z licznymi wzniesieniami morenowymi, wzniesieniami kemowymi, dolinami rzecznymi, nieckami jezior oraz głazowiskami.Lipno – miasto i gmina miejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie lipnowskim. Miasto jest siedzibą gminy wiejskiej Lipno.

    Strefa pagórkowata czołowo-morenowa[]

    Typowa młodsza strefa pagórkowata czołowo-morenowa na terenie Polski ciągnie się pasem o szerokości od kilku do 40 km przez północny obszar kraju. Wyznacza ona przebieg czoła lądolodu w czasie stadiału pomorskiego zlodowacenia bałtyckiego. Im dalej ku południowi, gdzie utwory lodowcowe są coraz starsze, formy tej strefy stają się łagodniejsze, niższe i bardziej zatarte, jeziora zaś maleją, przeobrażają się w torfowiska, a wreszcie nikną.

    Wzgórza Trzebnickie (318.44; potocznie Kocie Góry od niemieckiego: Katzengebirge) - to środkowa część wału Trzebnickiego.Oczko polodowcowe, oczko wytopiskowe – małe, przeważnie okrągłe jezioro, powstałe w zagłębieniach po wytopieniu się brył martwego lodu. Często spotykane na obszarach ostatniego zlodowacenia. Przykładem może być Kotlinowy Stawek w Dolinie Gąsienicowej w Tatrach.

    Powierzchnia strefy czołowo-morenowej charakteryzuje się nieregularną siecią pagórków o długości od kilkudziesięciu do kilkuset i więcej metrów, o zboczach silnie urozmaiconych, często stromych. Pomiędzy nimi występują podobnie nieregularne zagłębienia i obniżenia, wypełnione niekiedy różnej wielkości jeziorami lub torfowiskami. Spotyka się również niewielkie kotlinki bezodpływowe. Deniwelacje form tej powierzchni wynoszą 10-30 i więcej metrów. Strefę czołowo-morenową przecinają liczne rynny jeziorne, a także występują ozy.

    Wzgórze – naturalna i wypukła forma rzeźby terenu o umownej wysokości względnej od 100 do 300 m, jednakże może mniej lub więcej zależnie od wielkości form sąsiednich np. wzgórza stanowiące przedgórza gór wysokich w innym przypadku mogłyby być nazywane górami.Wysokość względna – pionowa odległość (wysokość) jakiegoś punktu względem punktu odniesienia innego niż poziom morza. Mówiąc o wysokości względnej, najczęściej ma się na myśli wysokość szczytów górskich w stosunku do den dolinnych lub bezpośrednio otaczających je wyżyn lub nizin. Stanowi ona podstawę rozróżnienia dwóch wielkich form terenu: wyżyn i gór.

    Niekiedy sposób topnienia lądolodu w strefie jego czoła był taki, że młodsza strefa czołowo-morenowa nie ma charakteru wysoko-pagórkowatego, lecz stanowi równinę o niskich pagórkach i krajobrazie zbliżonym do moreny dennej (np. w okolicach Myśliborza, Lipna czy Rypina).

    Niektóre obszary moren czołowych w północnej Polsce z uwagi na atrakcyjny krajobraz stały się obszarami chętnie odwiedzanymi przez turystów. Dotyczy to m.in. tzw Szwajcarii Kaszubskiej, Połczyńskiej i Suwalskiego Parku Krajobrazowego.

    Karkonosze (łac. Askiburgion; pol. n. tradyc. do 1946 Góry Olbrzymie, również Karkonosze, czes. Krkonoše, czes. gwar. góral. Kerkonoše, śl. Gůry Uolbrzimje, śl.-niem. Riesageberge, niem. Riesengebirge, ang. Giant Mountains) (332,37) – najwyższe pasmo górskie Sudetów i zarazem Czech rozciągające się na przestrzeni ok. 70 km (od Przełęczy Szklarskiej na zachodzie do Przełęczy Lubawskiej na wschodzie). Szerokość pasma waha się od 8 do 20 km. Karkonosze zajmują powierzchnię ok. 650 km², z czego do Polski należy 185 km² czyli ponad 28%. Głównym grzbietem gór przebiega granica polsko-czeska. Najwyższym szczytem jest Śnieżka (1602 m n.p.m.) - najwyższy szczyt Republiki Czeskiej.Blok – ostrokrawędzisty, nietransportowany na duże odległości, fragment skały o średnicy większej niż 20 cm (największa frakcja ziarnowa skał okruchowych). Nagromadzenia bloków tworzą blokowisko, które po lityfikacji przechodzi w brekcję.

    Moreny czołowe lodowców górskich[]

    W czasie gdy z północy na Polskę nasuwały się kolejne lądolody ze Skandynawii, na obszarach górskich powstawały lokalne lodowce górskie. Powstały one w Tatrach oraz Karkonoszach. W Tatrach wyróżniono od 3 do 8 etapów zlodowaceń, a w Karkonoszach 3 etapy. Z każdym z nich związanne są wały moreny czołowej. Na pewno powstały one w czasie zlodowacenia bałtyckiego, a najstarsze być może zlodowacenia środkowopolskiego. Moreny lodowców górskich zbudowane są z dużej ilości głazów i bloków, gruzu, częściowo też żwiru lub piasku, a czasami gliny.

    Mazury (dawn. Mazowsze Pruskie, Mazury Pruskie, niem. Masuren) – region geograficzno-kulturowy w północno-wschodniej Polsce. Obejmuje tereny Pojezierza Mazurskiego i Pojezierza Iławskiego, administracyjnie wchodzi w skład województwa warmińsko-mazurskiego.Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

    Bibliografia[]

  • Andrzej Marcinkiewicz: Atlas form i typów rzeźby terenu Polski. Warszawa: Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego, 1960.



  • w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Lądolód - gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas zlodowaceń plejstoceńskich.
    Myślibórz (do 1945 niem. Soldin) – miasto w południowo-zachodniej części woj. zachodniopomorskiego, w powiecie myśliborskim, położone na Pojezierzu Myśliborskim nad Jeziorem Myśliborskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Myślibórz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gorzowskiego.
    Zlodowacenie południowopolskie (zlodowacenia południowopolskie, zlodowacenie krakowskie, zlodowacenie Sanu, w systemie alpejskim - Mindel, a Ameryce Północnej - Illinois) - największe ze zlodowaceń na terenie Polski w plejstocenie (objęło ok. 90% powierzchni kraju). Jego trwanie jest określane na 730-430 tys. lat temu. Poprzedza je interglacjał przasnyski (podlaski), a po nim nastąpił interglacjał mazowiecki (wielki). Obszar zlodowacenia krakowskiego pozbawiony jest wszelkich form glacjalnych, przeważa tu rzeźba strukturalna i erozyjna. Osady tego zlodowacenia zachowały się przede wszystkim w środkowej i północnej Polsce, pod utworami młodszych ogniw czwartorzędu. Częściowo też jednak (zwłaszcza na południu kraju) zostały one zniszczone w wyniku późniejszej denudacji. Te osady to przede wszystkim piaski i żwiry fluwioglacjalne, a także iły warwowe. W trakcie tych zlodowaceń obszar Jury Krakowsko-Częstochowskiej był prawdopodobnie wolny od lodu, gdyż nie znaleziono na tym obszarze osadów genezy glacjalnej, a rzeźba (skałki jurajskie) nie nosi śladów egzaracji (erozji lodowcowej).
    Wolin (niem. Wollin) – przybrzeżna wyspa należąca do Polski (powiat kamieński oraz Świnoujście), stanowiąca południowy brzeg Zatoki Pomorskiej. Od stałego lądu oddzielona jest cieśniną Dziwną, Zalewem Kamieńskim i Zalewem Szczecińskim, a od wyspy Uznam – Świną. Powierzchnia wyspy wynosi ok. 265 km².
    Sandr – rozległy, bardzo płaski stożek napływowy zbudowany ze żwirów i piasków osadzonych i wypłukanych przez wody pochodzące z topnienia lądolodu. Powstaje podczas regresji lub postoju lądolodu na jego przedpolu.
    Piasek – skała osadowa, luźna, złożona z niezwiązanych spoiwem ziaren mineralnych, przede wszystkim kwarcu. Wielkość ziaren waha się od 0,0625 do 2 mm, gęstość ziaren piasku kwarcowego wynosi około 2,62 g/cm.
    Czoło lodowca – najniżej położona krawędź lodowca, zawsze prostopadła do toru ruchu i znajdująca się w obszarze ablacji (poniżej linii równowagi bilansowej). Czoło lodowca stanowi punkt (linię), w którym ruch masy lodu jest równoważony przez jego topnienie. W przypadku gdy bilans masy lodowca jest dodatni, czyli przybywa więcej lodu niż się go ubywa, następuje awans (transgresja) czoła lodowca aż do miejsca, w którym osiągnie on nowy stan równowagi. W przypadku bilansu ujemnego, czoło lodowca wycofuje się; mówimy że lodowiec jest w recesji.

    Reklama