• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Makarios III

    Przeczytaj także...
    Kryzys kościelny – konflikt między zwierzchnikiem Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego, arcybiskupem Makariosem III, a metropolitami Pafos, Kition i Kirenii, którzy wypowiedzieli mu posłuszeństwo, zarzucając mu bezprawne łączenie kościelnej godności z funkcją prezydenta Cypru.Lewica – określa różne partie polityczne, w zależności od podziału sceny politycznej w danym kraju. Zwyczajowo określenie to stosuje się do sił politycznych dążących do zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych, przeciwstawiających się tzw. tradycyjnemu porządkowi społecznemu, przeciwne prawicy. Głównym założeniem lewicy jest dążenie do wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.
    Turcy cypryjscy - rodowici mieszkańcy Cypru pochodzenia tureckiego, zamieszkujący głównie północną część wyspy, czyli nieuznawaną na arenie międzynarodowej (poza Turcją) Turecką Republikę Cypru Północnego. Terminu tego używa się dla odróżnienia od zamieszkujących południe wyspy Greków cypryjskich oraz od przybyłych po 1974 w ramach tureckiej akcji osiedleńczej Turków z Anatolii.
    .mw-parser-output table.duchowny-ksiadz td.naglowek{color:white!important;background:black!important}.mw-parser-output table.duchowny-biskup td.naglowek{color:white!important;background:#E56DC4!important}.mw-parser-output table.duchowny-patriarcha td.naglowek{color:white!important;background:#BA55D3!important}.mw-parser-output table.duchowny-kardynal td.naglowek{color:white!important;background:#FF2400!important}.mw-parser-output table.duchowny-papiez td.naglowek{color:black!important;background:gold!important}.mw-parser-output table.duchowny-cywil td.naglowek{color:black!important;background:#C0C0C0!important}.mw-parser-output table.duchowny-ksiadz tr.naglowek{color:white!important;background:black!important}.mw-parser-output table.duchowny-biskup tr.naglowek{color:white!important;background:#E56DC4!important}.mw-parser-output table.duchowny-patriarcha tr.naglowek{color:white!important;background:#BA55D3!important}.mw-parser-output table.duchowny-kardynal tr.naglowek{color:white!important;background:#FF2400!important}.mw-parser-output table.duchowny-papiez tr.naglowek{color:black!important;background:gold!important}.mw-parser-output table.duchowny-cywil tr.naglowek{color:black!important;background:#C0C0C0!important}

    Makarios III, pol. Makary III (ur. 13 sierpnia 1913 w Pano Panaja, zm. 3 sierpnia 1977 w Nikozji) – zwierzchnik Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego w latach 1960–1977, pierwszy prezydent Republiki Cypru.

    Zawał mięśnia sercowego (łac. infarctus myocardii), nazywany też zawałem serca i atakiem serca – martwica mięśnia sercowego spowodowana jego niedokrwieniem na skutek zamknięcia tętnicy wieńcowej doprowadzającej krew do obszaru serca.Josip Broz Tito (serb. Јосип Броз Тито; ur. 7 maja 1892 w Kumrovcu, Austro-Węgry – 25 maja według oficjalnego aktu urodzenia, zm. 4 maja 1980 w Lublanie) – przywódca Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii od 1945 aż do swojej śmierci. Podczas II wojny światowej Tito zorganizował antyfaszystowski - ruch oporu znany jako Partyzanci Jugosławii. Później był założycielskim członkiem Kominformu, ale opierając się radzieckim wpływom stał się jednym z założycieli i promotorów Ruchu Państw Niezaangażowanych. Zmarł 4 maja 1980 roku w Lublanie, pochowany został w Belgradzie.

    W wieku trzynastu lat wstąpił do klasztoru Kykkos. Ukończył studia teologiczne na uniwersytecie w Atenach. W 1946 wyświęcony na kapłana, dwa lata później mianowany metropolitą Kition, w 1950 objął urząd arcybiskupa Nowej Justyniany i całego Cypru. Odegrał znaczącą rolę w ruchu na rzecz niepodległości Cypru. Po jej proklamowaniu został pierwszym prezydentem państwa.

    Nowe Delhi (hindi नई दिल्ली, ang. New Delhi) – miasto, które jest obecną stolicą Indii. Znajduje się ono w Delhi – jednostce administracyjnej mającej status narodowego terytorium stołecznego (national capital territory). Nowe Delhi, choć pod względem administracyjnym jest osobnym miastem, nie stanowi wydzielonego organizmu miejskiego, lecz łączy się z sąsiednimi dzielnicami Delhi, stanowiąc jakby kolejną dzielnicę tego miasta.Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, na Ochocie, na Polu Mokotowskim, narodowa instytucja kultury założona w 1928.

    W okresie sprawowania przezeń urzędu prezydenta Cypr dołączył do Ruchu Państw Niezaangażowanych, lawirując politycznie między blokami wschodnim i zachodnim. Równocześnie czynił starania na rzecz realizacji idei enosis – unii grecko-cypryjskiej – bez ustępstw terytorialnych na rzecz Turcji. Z polityki tej wycofał się po dojściu do władzy w Grecji junty czarnych pułkowników.

    Nikozja (gr. Λευκωσία, Lefkosía, tur. Lefkoşa) – stolica Cypru, a także Cypru Północnego, zarazem jego największe miasto.Pafos (gr. Πάφος) – miasto na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, ważny ośrodek turystyczny. Czwarte pod względem wielkości miasto kraju.

    W lipcu 1974, po zamachu stanu przeprowadzonym na Cyprze przez grupę oficerów działających na polecenie czarnych pułkowników, udał się do Wielkiej Brytanii. Na Cypr powrócił w grudniu tego samego roku. Do końca życia działał na rzecz likwidacji skutków inwazji tureckiej na Cypr dokonanej w lipcu 1974 po zamachu stanu.

    Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.Taksim (z tur. podział) – wysuwana przez Turcję i Turków cypryjskich koncepcja rozwiązania konfliktu grecko-tureckiego o Cypr, polegająca na dokonaniu podziału terytorialnego wyspy na część grecką i turecką.

    Życiorys[ | edytuj kod]

    Młodość[ | edytuj kod]

    Urodził się w rodzinie chłopskiej we wsi Panaja na Cyprze. Wykształcenie podstawowe uzyskał w szkole w rodzinnej wsi, następnie w szkole przy klasztorze Kykkos. W wieku trzynastu lat został posłusznikiem w tejże wspólnocie. Następnie ukończył Gimnazjum Pancypryjskie w Nikozji.

    Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa (lit. Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka) – litewska biblioteka narodowa założona w 1919 roku w Kownie, przeniesiona w 1963 roku i działająca do dziś w Wilnie. Posłusznik (nowicjusz) – osoba przygotowująca się do życia monastycznego. Przebywa ona w monasterze razem z innymi braćmi, ale nie jest jeszcze mnichem.

    7 sierpnia 1938 złożył wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię zakonne Makary, po czym został wyświęcony na hierodiakona. W tym samym roku wyjechał do Aten na studia teologiczne na miejscowym uniwersytecie, które ukończył w 1943. Następnie podjął studia prawnicze na tejże uczelni. Dzięki stypendium Światowej Rady Kościołów mógł kontynuować naukę na uniwersytecie w Bostonie. Wyświęcony w 1946 na kapłana, łączył studia z pracą duszpasterską w parafiach prawosławnych w Nowej Anglii. W czasie studiów w Stanach Zjednoczonych doskonale nauczył się retoryki. Niektóre z głoszonych przez niego w tym okresie koncepcji teologicznych budziły kontrowersje – podzielał m.in. pogląd, iż dusze potępionych nie zostaną zesłane do piekła na wieczność.

    Imię zakonne − imię przyjmowane w katolickich zakonach i zgromadzeniach zakonnych po przejściu okresu pierwszej próby − postulatu, podczas obłóczyn, jak również w klasztorach (monasterach) prawosławnych w momencie postrzyżyn mniszych małej schimy.Cypr (Republika Cypryjska) – państwo położone na wyspie Cypr leżącej we wschodniej części Morza Śródziemnego u wybrzeży Turcji, Syrii i Libanu. Od 1 maja 2004 roku jest członkiem Unii Europejskiej.

    Biskup[ | edytuj kod]

    W 1948 przyjął chirotonię biskupią i tytuł metropolity Kition. Urząd ten pełnił przez dwa lata. W czasie ceremonii intronizacyjnej w Kition przysiągł publicznie, że będzie działał na rzecz uzyskania przez Cypr niepodległości, a następnie zjednoczenia wyspy z „Matką Grecją”.

    Grecy cypryjscy - rodowici mieszkańcy Cypru pochodzenia greckiego, posługujący się na co dzień językiem greckim, zamieszkujący głównie południową część wyspy tj. uznawane na arenie międzynarodowej państwo Cypr. Terminu tego używa się dla odróżnienia od zamieszkujących północ wyspy Turków cypryjskich, z których część także może mieć greckie korzenie, oraz od Greków, przybyłych na Cypr z wielu innych wybrzeży Morza Środziemnego i Morza Czarnego, zwłaszcza z Bałkanów. Poza wyspą Grecy cypryjscy zamieszkują głównie w Wielkiej Brytanii i Grecji. Jako ludność grecka tradycyjnie wyznają chrześcijaństwo w formie prawosławia.Nikos Sampson, wł. Nikos Georghiades (ur. 1935, zm. 10 maja 2001 w Nikozji) – cypryjski polityk pochodzenia greckiego, uczestnik walk o niepodległość Cypru w latach 50. XX wieku, a następnie zamachu stanu przeciwko prezydentowi Makariosowi III w lipcu 1974. Po przewrocie przez osiem dni był samozwańczym, nieuznanym przez społeczność międzynarodową prezydentem Cypru.

    Arcybiskup Nowej Justyniany i całego Cypru[ | edytuj kod]

    W 1950 zmarł arcybiskup Nowej Justyniany i całego Cypru Makary II. Metropolita Kition został wybrany na jego następcę i intronizowany 20 października 1950. Jako zwierzchnik Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego Makarios III szczególnie interesował się poprawą materialnej sytuacji duchowieństwa oraz jego poziomu moralnego. Opiekował się seminarium duchownym, powołał do życia Biuro Oświecenia Religijnego i angażował się w działalność instytucji charytatywnych. W Nikozji wzniósł nową siedzibę arcybiskupów.

    Kair (arab. القاهرة; - trl. Al-Qāhirah, trb. Al-Kahira) – stolica i największe miasto Egiptu (214 km², liczba ludności 6 787 000 stałych mieszkańców, zespół miejski 17,285 mln mieszkańców (tzw. Wielki Kair) – największe miasto Afryki i Bliskiego Wschodu). Nie ma dokładnych statystyk na temat liczby ludności Kairu. Powodują to ciągłe wędrówki mieszkańców. Szacuje się, że codziennie przybywa tu tysiąc nowych mieszkańców. Ponad 2 mln osób mieszka w tzw. „Mieście umarłych”. Kair nazywane jest „Miastem tysiąca minaretów” lub „Matką Świata”. To największy ośrodek świata islamskiego. Położone jest nad Nilem.Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya), nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska (arab. الجمهورية العربية السورية, transk. Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).

    Makarios III łączył działalność religijną z narodową (według niektórych autorów tę drugą należy właściwie uważać za pierwszoplanową). Z jego inicjatywy odbywały się manifestacje Greków cypryjskich, domagających się niepodległości wyspy. Zainicjował powstanie Wszechcypryjskiej Narodowej Organizacji Młodzieżowej. Już w roku objęcia urzędu arcybiskupa spotkał się z greckim generałem Jeorjosem Griwasem, organizatorem partyzanckiej Narodowej Organizacji Cypryjskich Bojowników (EOKA). Sprzeciwił się jednak stosowaniu w walce o niepodległość metod terrorystycznych. W 1952 hierarcha wziął udział w spotkaniu organizowanego przez Griwasa komitetu rewolucyjnego, które odbyło się w Atenach i na którym ponownie sprzeciwił się walce zbrojnej, wierząc nadal w możliwość rozwiązania problemu cypryjskiego drogą dyplomatyczną.

    Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas]), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj położony w południowo-wschodniej części Europy, na południowym krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z czterema państwami: Albanią, Macedonią Północną i Bułgarią od północy oraz Turcją od wschodu. Ma dostęp do czterech mórz: Egejskiego i Kreteńskiego od wschodu, Jońskiego od zachodu oraz Śródziemnego od południa. Grecja ma dziesiątą pod względem długości linię brzegową na świecie, o długości 14880 km. Poza częścią kontynentalną, w skład Grecji wchodzi około 2500 wysp, w tym 165 zamieszkałych. Najważniejsze to Kreta, Dodekanez, Cyklady i Wyspy Jońskie. Najwyższym szczytem jest wysoki na 2918 m n.p.m. Mitikas w masywie Olimpu. Sabotaż – umyślne niewypełnienie albo wypełnianie wadliwie swoich obowiązków w zamiarze wywołania dezorganizacji, strat i szkód. Sabotaż ma na celu uniemożliwienie lub utrudnienie prawidłowego funkcjonowania zakładów albo urządzeń lub instytucji o poważnym znaczeniu dla działania państwa.

    Makarios III opowiadał się za ideą przyłączenia Cypru do Grecji (enosis). W 1951, udając się ze swoją pierwszą oficjalną wizytą do Grecji, usiłował przekonać rząd Nikolaosa Plastirasa do poruszenia na forum ONZ kwestii cypryjskiej. Plastiras odmówił, uzasadniając swoją decyzję możliwą utratą przez Grecję ekonomicznej pomocy krajów zachodnioeuropejskich w przypadku zajęcia procypryjskiego stanowiska. Makarios III zasugerował wówczas, że zwróci się o pomoc do Syrii, premier Grecji stwierdził jednak, że w takim wypadku arcybiskup straciłby szacunek Greków, a wniosek i tak przepadłby na forum organizacji. Podobnie negatywne stanowisko wobec apeli Makariosa III zajął następca Plastirasa, Sofoklis Wenizelos, który stwierdził wręcz, że to nie cypryjski hierarcha kieruje grecką polityką zagraniczną. W 1952 hierarcha wystąpił w jednej z ateńskich rozgłośni radiowych z apelem do narodu greckiego, by ten wywierał na swój rząd presję w sprawie cypryjskiej. Polityków greckich oskarżył o ignorowanie opinii publicznej.

    Grecki Kościół Prawosławny oficjalnie Kościół Grecji – jeden z kanonicznych autokefalicznych Kościołów prawosławnych tradycji greckiej. Jego obecnym (od 2008) zwierzchnikiem jest arcybiskup Aten i całej Grecji Hieronim II.Jeorjos Griwas, Γεώργιος Γρίβας (ur. 1898, zm. 1974), Cypryjczyk z pochodzenia, generał armii greckiej, absolwent akademii wojskowych w Atenach i w Paryżu, w trakcie II wojny światowej założyciel i dowódca skrajnie prawicowej, kontrowersyjnej Organizacji X, po wojnie skrycie działającej w greckim wojsku i policji, oskarżanej przez lewicę o skrytobójstwa działaczy lewicy i mordy w zakładach karnych. Od 1955 kierował poczynaniami cypryjskiej, podziemnej organizacji EOKA walczącej o wyzwolenie Cypru z kolonialnej zależności. Po utworzeniu państwa cypryjskiego założyciel organizacji EOKA B, skierowanej przeciw obywatelom Cypru narodowości tureckiej i z celem unii (gr. enosis) Cypru z Grecją. Zdaniem wielu źródeł była to także samoobrona ludności greckiej.

    Po przyjęciu przez ONZ rezolucji nr 637, w której państwa członkowskie zostały wezwane do poparcia aspiracji niepodległościowych żyjących na ich terytorium społeczności, Makarios III dostrzegł w niej szansę na organizację na Cyprze referendum, które skutkowałoby przyłączeniem do Grecji i zakończeniem rządów brytyjskich na wyspie. Był natomiast przeciwny rozstrzyganiu przyszłości Cypru drogą trójstronnych rozmów brytyjsko-grecko-tureckich.

    Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.Dean Gooderham Acheson (ur. 11 kwietnia 1893 w Middletown, zm. 12 października 1971 w Sandy Springs) – amerykański polityk i dyplomata.

    23 lipca 1954 Makarios III wystąpił w parlamencie Grecji, przedstawiając projekt rezolucji do rządów USA, Wielkiej Brytanii, Grecji oraz do ONZ, wzywającej do urzeczywistnienia idei enosis. Jego mowa spotkała się z powszechnym poparciem deputowanych, zaś premier Grecji Aleksandros Papagos zapowiedział, że w razie niepodjęcia rozmów z Grecją przez stronę brytyjską do września (tj. do początku sesji ONZ), Grecja zgłosi wniosek o unię z Cyprem na forum organizacji. Pięć dni później, w czasie debaty w Izbie Gmin, brytyjski minister ds. kolonii Henry Hopkinson stwierdził, że niektóre kraje Wspólnoty Brytyjskich Narodów nigdy nie uzyskają niepodległości. Rząd brytyjski był skłonny jedynie wprowadzić zmiany do konstytucji Cypru, poszerzające zakres samorządności wyspy.

    International Standard Name Identifier (ISNI) – unikalny identyfikator służący wystandaryzowanej identyfikacji obiektów, podmiotów, autorów dzieł, utworów i publikacji. Hierodiakon – w kościołach greckokatolickich i prawosławnym mnich posiadający święcenia kapłańskie w stopniu diakona.

    Na rok przed wystąpieniem na forum parlamentu greckiego arcybiskup zaakceptował zbrojne formy walki o niepodległość wyspy, nakazał jednak gen. Griwasowi ograniczyć je do aktów sabotażu. W październiku 1954 poprosił go o odłożenie wystąpienia zbrojnego w związku z toczącą się nad kwestią cypryjską dyskusją na forum ONZ. Wobec jej niekorzystnego dla aspiracji Cypru przebiegu Makarios III potwierdził zgodę na akcje sabotażowe i zaproponował dzień niepodległości Grecji – 25 marca 1955 – jako datę wybuchu powstania, które ostatecznie zaczęło się 1 kwietnia. O konieczności użycia siły w walce o niepodległość przekonał go arcybiskup Aten Spirydon.

    Dictionary of National Biography (DNB) – słownik biograficzny stanowiący standardowy punkt odniesienia w dziedzinie biografii znanych postaci brytyjskiej historii, publikowany od 1885. W 1996 Uniwersytet Londyński opublikował wolumin korekcji zebranych na podstawie Biuletynu Instytutu Badań Historycznych. Zaktualizowany Oxford Dictionary of National Biography (ODNB) został opublikowany 23 września 2004 jako 60-tomowe wydawnictwo i publikacja on-line.Chryzostom, imię świeckie: Hēródotos Dēmētríou (ur. 10 kwietnia 1941 w Tale) - zwierzchnik Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego z tytułem Wielce Błogosławionego Arcybiskupa Nowej Justyniany i całego Cypru.

    Uzyskanie niepodległości przez Cypr[ | edytuj kod]

    Wystąpienie zbrojne EOKA[ | edytuj kod]

    Po wybuchu zaplanowanego powstania i zniszczeniu przez EOKA kilku wybranych wcześniej obiektów użyteczności publicznej społeczność Cypryjczyków greckich, jak również grecka opinia publiczna, nie zareagowały ze spodziewanym entuzjazmem. W związku z tym Makarios III nakazał zawieszenie działań sabotażowych. Jeorjos Grivas uważał, że walkę zbrojną należało kontynuować, także po to, by inicjatywy w niej nie przejęli komuniści. Autorytet arcybiskupa był jednak tak wielki, że generał musiał ustąpić. Do czerwca nowe akcje EOKA nie były organizowane. Grivas całkowicie zmienił taktykę organizacji, decydując o podjęciu walki partyzanckiej i organizacji zamachów na brytyjskich policjantów i żołnierzy, jak również na ich cypryjskich współpracowników. Równocześnie Makarios III apelował o przeprowadzenie śledztwa w sprawie stosowania przez brytyjskie wojsko tortur wobec podejrzanych o współpracę z EOKA.

    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Cypryjski Kościół Prawosławny, oficjalnie Kościół Cypru (gr. Ἐκκλησία τῆς Κύπρου), także Autokefaliczny Kościół Cypru – autokefaliczny Kościół prawosławny obejmujący swoją jurysdykcją Cypr. Jego obecnym zwierzchnikiem jest arcybiskup Nowej Justyniany i całego Cypru Chryzostom II, zaś funkcję katedry pełni sobór św. Jana Teologa w Nikozji.

    W październiku 1955, witając nowego gubernatora Cypru, marsz. Johna Hardinga, Makarios III wręczył mu trzy postulaty cypryjskie dotyczące przyszłości wyspy. Zadeklarował, że jeśli Wielka Brytania uzna prawo Cypryjczyków do samostanowienia, udzieli poparcia proponowanym wcześniej poprawkom do konstytucji Cypru. Harding stwierdził jednak, że nie posiada kompetencji, by decydować o uznaniu takiego prawa. 8 listopada tego samego roku zaprosił natomiast arcybiskupa na konferencję do Londynu, która miałaby dotyczyć nowego ustroju wyspy. Makarios III odmówił. W końcu miesiąca ministrowie spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii i Grecji zadeklarowali konieczność dalszych rozmów z arcybiskupem. Marszałek Harding przekazał wówczas hierarsze, że rząd brytyjski, zmieniając wcześniejsze stanowisko, akceptuje zasadę samostanowienia, uważa jednak sytuację w rejonie śródziemnomorskim za niesprzyjającą jej praktycznej realizacji. Makarios III zażądał wówczas od rządu Grecji, by wywarł dyplomatyczny nacisk na rząd brytyjski, sugerując mu natychmiastowe nadania Cyprowi niepodległości. 5 grudnia 1955 parlament Wielkiej Brytanii ponownie potwierdził zasadność prawa Cypryjczyków do samostanowienia, powtarzając jednak, że sytuacja polityczna nie pozwala na usamodzielnienie się wyspy. Dwa dni później Makarios III stanął na czele demonstracji zorganizowanych pod hasłem natychmiastowego wyzwolenia Cypru.

    Famagusta (gr. Αμμόχωστος, tur. Gazimağusa lub Mağusa) – miasto we wschodniej tureckiej części Cypru, na nizinie Mesaria, nad zatoką Famagusta (Morze Śródziemne). Famagusta jest ośrodkiem administracyjnym dystryktu Famagusta. Zamieszkuje ją ok. 20 tys. mieszkańców (1999).Postępowa Partia Ludzi Pracy, AKEL (gr. Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού, tur. Emekçi Halkın İlerici Partisi, w dawniejszej literaturze polskojęzycznej: Postępowa Partia Ludu Pracującego Cypru) - komunistyczna partia polityczna na Cyprze. Partia została założona w 1926 roku. Sekretarzem generalnym partii jest Andros Kyprianou.

    Niechętny dalszym rozmowom z politykami brytyjskim, Makarios III podjął nowe negocjacje z Hardingiem w styczniu 1956, za namową premiera Grecji Konstandinosa Karamanlisa. W rozmowach zgodził się na współpracę przy wdrażaniu nowej konstytucji, pod warunkiem, że parlament wyspy zostanie wybrany w całkowicie wolnych wyborach, a w rządzie kolonii osobą odpowiedzialną za sprawy wewnętrzne zostanie Cypryjczyk. Zadeklarował również, że podejmie starania na rzecz powstrzymania aktów sabotażu EOKA jedynie pod warunkiem odwołania stanu wyjątkowego na wyspie i objęcia uczestników powstania amnestią. Druga tura rozmów, które Makarios III odbywał w końcu lutego z ministrem ds. kolonii Allanem Llenoxem-Boydem zakończyła się fiaskiem z powodu niechęci obydwu stron do ustępstw.

    WorldCat – katalog rozproszony łączący zbiory 71 000 bibliotek ze 112 krajów, które są uczestnikami serwisu Online Computer Library Center. Katalog jest tworzony i prowadzony przez biblioteki, których zbiory są w nim ujęte.Londyn (ang. London) – miasto w południowo-wschodniej części Wielkiej Brytanii, stolica tego państwa, a także stolica Anglii.
    Deportacja na Seszele[ | edytuj kod]

    Fiasko negocjacji Makariosa z Llenoxem-Boydem oraz nasilenie się aktów terroru ze strony EOKA, na co z kolei policja brytyjska odpowiedziała zwiększeniem represji, skłoniły marsz. Hardinga do aresztowania arcybiskupa, mimo zaplanowanych kolejnych tur rozmów. 9 marca 1956 hierarcha został zatrzymany pod zarzutem podżegania do stosowania terroru i utrzymywaniem kontaktów z cypryjską partyzantką. Rząd brytyjski oświadczył również, że negocjacje z Makariosem zakończyły się niepowodzeniem, gdyż odmawiał on użycia swojego autorytetu dla powstrzymania EOKA. Jeszcze tego samego dnia Makarios III znalazł się na wyspie Mahé na Seszelach. Razem z nim wywieziono biskupa Kirenii, jego sekretarza i proboszcza cerkwi Faneromeni.

    Klasztor Kikos – stauropigialny prawosławny męski klasztor położony na górze o tej samej nazwie, w paśmie gór Trodos. Jego patronką jest Matka Boża. Obecnie (2011) przełożonym wspólnoty jest Nikifor (Kykkotis), noszący tytuł metropolity Kykkos i Tyllirii. Gimnazjum Pancypryjskie (Παγκύπριο Γυμνάσιο) – najstarsza szkoła średnia na Cyprze, z siedzibą w Nikozji.

    W Wielkiej Brytanii deportacja arcybiskupa została przyjęta pozytywnie. Z kolei w Grecji wybuchły z tego powodu zamieszki, Grecki Kościół Prawosławny gwałtownie potępił działanie brytyjskie, zaś rząd odwołał z Londynu swojego ambasadora i zawiesił naukę języka angielskiego we wszystkich szkołach na terenie kraju. Z kolei premier Turcji Adnan Menderes publicznie pochwalił decyzję brytyjską i stwierdził, że powinna mieć ona miejsce już cztery lata wcześniej.

    Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie. Nowa Anglia (ang. New England) – region Stanów Zjednoczonych, ulokowany na północnym wschodzie kraju, kolebka kultury USA. Nowa Anglia składa się z 6 stanów: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island i Connecticut.
    Działalność polityczna w latach 1957–1960[ | edytuj kod]

    W kwietniu 1957 Makariosowi III pozwolono na opuszczenie miejsca odosobnienia i udanie się do Aten, gdzie hierarcha kontynuował działania na rzecz proklamowania niepodległości Cypru. Decyzja władz brytyjskich wynikała ze zmiany rządu i złagodzenia polityki przez nowy gabinet oraz z nacisków prezydenta USA Dwighta Eisenhowera. 17 kwietnia 1957 arcybiskup został powitany w Atenach przez tłumy Greków manifestujących poparcie dla idei enosis. Ze zdecydowaną krytyką tej decyzji wystąpiła natomiast dyplomacja turecka, uznając tę decyzję, jak i poparcie dla niej Aten, za dowód wrogości wobec Turcji. Przebywając w Grecji, arcybiskup wywierał dalsze naciski na rząd ateński, by ten nie poparł na arenie międzynarodowej żadnego rozwiązania kwestii cypryjskiej, które pomijałoby wyrażenie swojej woli w kwestii przyszłości wyspy przez jej mieszkańców.

    Postrzyżyny mnisze – w prawosławiu obrzęd przyjęcia posłusznika do stanu mniszego. Jego forma jest identyczna dla wszystkich Cerkwi autokefalicznych.Akrotiri – brytyjska suwerenna baza wojskowa w południowej części Cypru, mająca formalnie status terytorium zamorskiego. Umiejscowiona jest na półwyspie o tej samej nazwie, pomiędzy zatokami Episkopi i Akrotiri, na południe i na zachód od Limassol. Stacjonuje tam ok. 1300 żołnierzy. Ośrodek administracyjny mieści się w Episkopi (jest wspólny dla Akrotiri i Dhekelii). Utworzona w 1960 roku na podstawie „traktatu dotyczącego ustanowienia Republiki Cypryjskiej” (ang. „Treaty concerning the establishment of the Republic of Cyprus”), podpisanym przez Wielką Brytanię, Grecję, Turcję i Cypr. Terytorium suwerennych baz Akrotiri i Dhekelii jest zarządzane przez administratora mianowanego przez brytyjskiego monarchę, który jest jednocześnie dowódcą wojsk brytyjskich na Cyprze. Obecnie funkcję administratora pełni Jamie Gordon.

    Po kolejnych konferencjach w sprawie Cypru organizowanych przez NATO z udziałem przedstawicieli Grecji, Turcji i Wielkiej Brytanii Makarios zrezygnował z koncepcji enosis, odrzucając jednak również turecką propozycję podziału wyspy (taksim). Skrajnie negatywnie odnosił się do postulatów ruchu tureckiego na wyspie, który w poprzednich latach zaczynał przybierać bardziej zorganizowane formy. W liście do Jeorjosa Grivasa zachęcał do zaatakowania przez EOKA manifestacji tureckiej domagającej się taksim. Na wyspie coraz częściej powtarzały się walki grecko-tureckie, powstrzymywane przez Brytyjczyków. Makarios III nie potępił również zabójstw cypryjskich działaczy lewicowych i związkowych, dokonanych z rozkazu Grivasa, a jedynie wezwał Cypryjczyków greckich do zachowania jedności. W sierpniu 1958 arcybiskup polecił Grivasowi przyjęcie brytyjskiej propozycji zawieszenia broni na pięć dni. Ostatecznie trwało ono do września; 22 września 1958 Makarios III zadeklarował po raz pierwszy, że mógłby zgodzić się na niepodległość Cypru, rezygnując czasowo z enosis (chociaż zjednoczenie z Grecją pozostawało celem ostatecznym).

    Belgrad (Београд, Beograd, starożytne Singidunum, daw. Białogród, węg. Nándorfehérvár) – stolica Serbii. Miasto leży w północnej Serbii, przy ujściu Sawy do Dunaju.Mejisti (gr. Μεγίστη, tur. Meis) lub Kastelorizo (gr. Καστελλόριζο , wł. Castelrosso) – najdalej na wschód zamieszkana wyspa Grecji na Morzu Śródziemnym, 3 km od południowych wybrzeży Turcji.

    Makarios III pozytywnie przyjął również decyzję rządu greckiego o odrzuceniu propozycji sekretarza generalnego NATO o rozstrzygnięciu losów Cypru na konferencji grecko-brytyjsko-amerykańsko-tureckiej. Uważał, że najlepsze efekty dla wyspy da podjęcie w tej kwestii piątej już debaty na forum ONZ. W celu wzięcia w niej udziału przybył 15 listopada 1958 do Nowego Jorku. Ta jednak zakończyła się decyzją o ponownej organizacji rozmów między państwami bezpośrednio zainteresowanymi Cyprem. Makarios III nie brał bezpośredniego udziału w dialogu grecko-turecko-brytyjskim dotyczącym organizacji politycznej niepodległego Cypru, lecz był informowany o jego przebiegu przez greckiego ministra spraw zagranicznych. Mimo początkowych obiekcji, zaakceptował powstanie na wyspie tureckiej bazy wojskowej (jako gwarancji respektowania przez grecką większość populacji praw Turków cypryjskich), sprzeciwiał się natomiast postulatowi, by Grecy i Turcy po połowie tworzyli siły zbrojne. Był zdania, że proporcja dwóch narodowości powinna odpowiadać ich odsetkowi w społeczeństwie. Po zakończeniu rozmów, w którym dyplomacja grecka częściowo doprowadziła do uwzględnienia oczekiwań arcybiskupa, Makarios III 12 lutego 1959 zaakceptował podpisane w Zurychu dokumenty końcowe negocjacji. Wyraził jedynie żal, że w ich trakcie Grecy cypryjscy nie mieli własnej reprezentacji. Podkreślił jednak, że osiągnięty został najważniejszy cel – niepodległość Cypru, równie istotny dla greckich, jak i tureckich mieszkańców wyspy. Następnego dnia hierarcha skontaktował się z gen. Griwasem, prosząc go o wyrażenie oficjalnego poparcia dla dokumentów zuryskich, co oznaczało rezygnację z idei enosis, zdaniem Makariosa niemożliwej do realizacji w panujących warunkach politycznych. Wojskowy nie podzielał jednak w tej sprawie stanowiska duchownego, czy wręcz był przekonany, że do rezygnacji z enosis zmusił Makariosa III premier Grecji.

    Terroryzm – użycie siły lub przemocy psychicznej przeciwko osobom lub własności z pogwałceniem prawa, mające na celu zastraszenie i wymuszenie na danej grupie ludności lub państwie ustępstw w drodze do realizacji określonych celów. Działania terrorystyczne mogą dotyczyć całej populacji, jednak najczęściej są one uderzeniem w jej niewielką część, aby pozostałych obywateli zmusić do odpowiednich zachowań.Marmur (z stgr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów jako marmur definiuje wyłącznie skały węglanowe, przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 °C, wysokie ciśnienie), nazywając skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu „wapień krystaliczny” używa się w przypadku skał metamorficznych, jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej, poddanej metamorfizmowi.

    16 lutego 1959 Makarios III przybył do Londynu na czele 27-osobowej delegacji Greków cypryjskich, w celu podpisania układów z Zurychu. 25 spośród członków delegacji sprzeciwiło się treści porozumień, toteż arcybiskup poinformował greckiego ministra spraw zagranicznych, że ich podpisanie przez nią jest niemożliwe. Jedynie wysiłki dyplomatów greckich doprowadziły Makariosa III i delegację cypryjską do udziału w przewidzianej konferencji. W jej trakcie hierarcha stwierdził, że zastrzeżenia delegacji dotyczą nadania tureckiemu wiceprezydentowi Cypru prawa weta, liczebności Turków cypryjskich w siłach zbrojnych (przewidywane 30% było wyższe, niż odsetek ludności tureckiej w społeczeństwie) oraz traktatu gwarancyjnego, w którym zawarto prawo każdego z uczestników konferencji do interwencji w politykę wewnętrzną Cypru. Ostatecznie 19 lutego 1959, zdając sobie sprawę z niemożliwości renegocjacji dokumentów z Zurychu, podpisał przygotowany traktat. Makarios III mógł być również szantażowany przez brytyjskie służby specjalne, które groziły mu ujawnieniem materiałów dowodzących jego czynnego homoseksualizmu. Makarios III wielokrotnie podkreślał w kolejnych latach, że podpisał układy z Zurychu wyłącznie dla dobra kraju, a ich postanowienia go nie satysfakcjonowały.

    Ruch państw niezaangażowanych (ang. Non-Aligned Movement, NAM) – ruch, który skupia ponad 100 państw nie wiążących się z żadnym z istniejących bloków politycznych. Inicjatywa tego typu ruchu wynika z koncepcji Mahatmy Gandhiego.Malta, Republika Malty (Repubblika ta’ Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od Sycylii.

    Prezydent Cypru (1960–1974)[ | edytuj kod]

    Wizyta prezydenta Cypru Makariosa III w Berlinie, 1962
    Makarios III w czasie Świętej Liturgii w jednej z etnicznie greckich parafii prawosławnych w Niemczech

    Niepodległość Cypru została przez Cypryjczyków greckich przyjęta entuzjastycznie. Negatywnie do jej warunków i do samego Makariosa III odnosili się jedynie zwolennicy organizacji prawicowych, związanych z Grivasem, którzy nie dopuszczali myśli o choćby czasowej rezygnacji z enosis.

    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.Wspólnota Narodów (ang. The Commonwealth, także Commonwealth of Nations; do 1949 Wspólnota Brytyjska, British Commonwealth i Brytyjska Wspólnota Narodów, British Commonwealth of Nations) – międzynarodowa organizacja powstała w 1931, gdy przyjęty został Statut Westminsterski. Obecnie zrzesza ona niepodległe kraje, z których większość była w ubiegłych wiekach częścią brytyjskiego imperium kolonialnego. Część z nich to dawne dominia brytyjskie.

    13 grudnia 1959 Makarios III został przez Greków cypryjskich wybrany na prezydenta Cypru (formalnie z ramienia partii Front Patriotyczny), uzyskując 66,29% głosów. Jego jedynym kontrkandydatem był Joanis Kleridis. Głową niepodległego państwa został 16 sierpnia roku następnego, po ukończeniu prac nad konstytucją republiki i rezygnacji Wielkiej Brytanii z władzy na wyspie.

    Nowy Jork (ang. City of New York, również New York, New York City) – najludniejsze miasto w Stanach Zjednoczonych, a zarazem centrum jednej z najludniejszych aglomeracji na świecie. Nowy Jork wywiera znaczący wpływ na światowy biznes, finanse, media, sztukę, modę, badania naukowe, technologię, edukację oraz rozrywkę. Będąc między innymi siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych, stanowi ważne centrum spraw międzynarodowych i jest powszechnie uważany za kulturalną stolicę świata.Klasztor Kykkos – stauropigialny prawosławny męski klasztor położony na górze o tej samej nazwie, w paśmie gór Troodos. Jego patronką jest Matka Boża. Obecnie (2011) przełożonym wspólnoty jest Nikifor (Kykkotis), noszący tytuł metropolity Kykkos i Tyllirii.

    Polityka zagraniczna[ | edytuj kod]

    Już w lutym 1959 Makarios III zadeklarował, iż dla Cypru najkorzystniejsza będzie polityka niezaangażowania. Po objęciu urzędu prezydenckiego ponowił tę deklarację i odtąd konsekwentnie ją realizował. We wrześniu 1960 Cypr został przyjęty do ONZ, w 1961 – do Rady Europy, Makarios III odmówił natomiast przyłączenia się do NATO.

    Suspensa (zawieszenie) – kara kościelna stosowana tylko wobec duchownych, polegająca na zakazie lub ograniczeniu suspendowanym kapłanom możliwości pełnienia przez nich czynności im przynależnych z racji stanu, funkcji (odprawiania mszy świętej, wykonywania jurysdykcji, nauczania, podejmowania aktów władzy, pobierania dochodów).Język polski (polszczyzna) – język naturalny należący do grupy zachodniosłowiańskich (do których należą również czeski, słowacki, kaszubski, dolnołużycki, górnołużycki i wymarły połabski), stanowiących część rodziny indoeuropejskiej.

    Podobnie jak większość greckich polityków cypryjskich uważał traktaty londyński i zuryski za rozwiązania tymczasowe, zaś proklamację niepodległości Cypru za pierwszy krok na drodze do popieranej przez Greków cypryjskich enosis. Liczył początkowo, że uzyska poparcie dla anulowania traktatów w ONZ, powołując się na fakt narzucenia ich społeczności cypryjskiej wbrew zasadzie samostanowienia. Z czasem dostrzegł, że Stany Zjednoczone, Turcja, Grecja i Wielka Brytania zgadzają się co do konieczności zachowania status quo na Cyprze, obawiając się wewnętrznego konfliktu w NATO w razie jego zmiany. Niemożność uzyskania poparcia krajów zachodnich dla idei enosis skłoniła go zatem do poszukiwania sojuszników w bloku państw socjalistycznych i wśród krajów rozwijających się, w tym tych, które niedawno uzyskały niepodległość w ramach demontażu systemu kolonialnego. Zachowywał przy tym dobre relacje z państwami bloku zachodniego. Poparcie dla ruchu krajów niezaangażowanych i zbliżenie z blokiem socjalistycznym nie było bez związku z osobistymi przekonaniami arcybiskupa, określanego przez polityków bloku zachodniego jako „Fidel Morza Śródziemnego” lub „czerwony ksiądz”.

    Nikolaos Plastiras (gr. Νικόλαος Πλαστήρας; ur. 4 listopada 1883, zm. 26 lipca 1953) – grecki wojskowy i polityk.Homoseksualizm (z greki ὁμόιος homoios = taki sam, równy, i z łac. sexualis = płciowy), inaczej: homoseksualność – znaczenie słowa homoseksualizm w różnych kontekstach może być odmienne. Współcześnie termin homoseksualizm może mieć trzy różne znaczenia. Może być rozumiany jako zachowanie homoseksualne, kontakty seksualne z drugą osobą tej samej płci. W takim znaczeniu określa się na przykład kontakty homoseksualne więźniów. W drugim znaczeniu homoseksualizm oznacza stan, szczególne skłonności lub predyspozycje do angażowania się w kontakty seksualne z osobą tej samej płci. W takim znaczeniu jest używany w pytaniu, czy homoseksualizm jest chorobą. W trzecim znaczeniu homoseksualizm oznacza rolę społeczną rozumianą jako jedną z wielu ról istniejących w społeczeństwach. W krajach zachodnich istnieje tendencja to łączenia wszystkich trzech znaczeń w efekcie homoseksualiści wykazują określone zachowania ze względu na swoje predyspozycje, prowadząc jednocześnie określony styl życia.

    Arcybiskup był zdania, że uczestnictwo w ruchu państw niezaangażowanych i przedstawienie na forum międzynarodowym dowodów, iż suwerenność Cypru jest w istocie iluzoryczna pozwoli mu na uzyskanie poparcia niezbędnego dla rewizji konstytucji Republiki, a następnie do urzeczywistnienia enosis. Szczególną wagę przywiązywał do współpracy z Indiami. W 1962 odwiedził Nowe Delhi i zaprotestował przeciwko agresji na Indie. Za jego rządów Cypr nie utrzymywał kontaktów dyplomatycznych z Chińską Republiką Ludową. Przyjazne relacje łączyły również Cypr z naserowskim Egiptem, jednak wbrew stanowisku egipskiej dyplomacji Makarios III nie przyłączył się do bojkotu ekonomicznego Izraela, dzięki czemu również od niego otrzymywał pomoc gospodarczą.

    Tortura – celowe zadawanie komuś cierpień fizycznych, psychicznych bądź moralnych, przede wszystkim poprzez zadawanie silnego bólu.Inwazja turecka na Cypr – atak Turcji na terytorium Cypru w lecie 1974 w odpowiedzi na juntę czarnych pułkowników na Cyprze. Podczas inwazji więcej niż jedna czwarta ludności Cypru została usunięta z zajętej północnej części wyspy, gdzie Grecy cypryjscy stanowili 80% ludności. Oprócz tego około 60.000 Turków cypryjskich wyemigrowało z południa na północ po zakończeniu konfliktu. Siły tureckie stanowiły 40 000 żołnierzyi 20 000 bojowników Turków cypryjskich, a po drugiej stronie stanęło 12 000 żołnierzy cypryjskich i 2000 greckich. Najazd turecki zakończył się proklamowaniem uznawanej jedynie przez Turcję Tureckiej Republiki Cypru Północnego i podziałem wyspy wzdłuż monitorowanej przez ONZ zielonej linii.

    Makarios III kierował polityką zagraniczną Cypru jednoosobowo, praktycznie bez konsultacji z rządem ani tureckim wiceprezydentem, co było możliwe dzięki ogromnemu zaufaniu, jakim darzyli go Grecy cypryjscy. W krótkim czasie stał się – obok Josipa Broza Tity, Jawaharlala Nehru i Gamala Abdel Nasera – jednym z przywódców Ruchu Państw Niezaangażowanych. Uczestniczył w jego konferencjach w Belgradzie (1961), Kairze (1964) i Lusace (1970). Republika Cypru nieoficjalnie przyłączyła się do Afroazjatyckiej Konferencji Solidarnościowej, posiedzenie komitetu wykonawczego której Makarios III gościł w 1963 w Nikozji. Zapewnił wówczas, że nie dopuści, by w brytyjskich bazach na Cyprze składowano broń jądrową i by zostały one użyte w walce z państwami arabskimi. Wielokrotnie na forum ONZ prezydent solidaryzował się z przywódcami państw niezaangażowanych i apelował o wielką międzynarodową debatę nt. pomocy dla krajów rozwijających się, wzmocnienia prawa międzynarodowego i rozbrojenia. Dążył do budowy międzynarodowego wsparcia dla swoich postulatów wycofania się obcych wojsk z Cypru. Działalność Makariosa III budziła niepokój rządów tureckiego, brytyjskiego i greckiego, obawiających się, że arcybiskup zacieśni współpracę z blokiem socjalistycznym. Wielka Brytania i Turcja pragnęły ponadto zachowania w mocy traktatów zuryskiego i londyńskiego. W 1962, w czasie wizyty w Grecji, jej premier Karamanlis zadeklarował nieingerowanie w politykę prezydenta, dał mu jednak do zrozumienia, że obrany przezeń kurs nie jest zgodny z oczekiwaniami Grecji. W tym samym roku Makarios III udał się do Turcji, gdzie zapewniał, że przyspieszy wprowadzanie w życie decyzji korzystnych dla tureckich mieszkańców Cypru.

    Rada Europy (ang. Council of Europe, fr. Conseil de l’Europe) – międzynarodowa organizacja rządowa skupiająca prawie wszystkie państwa Europy oraz kilka państw spoza tego kontynentu. Jej głównym celem jest „osiągnięcie większej jedności między jej członkami, aby chronić i wcielać w życie ideały i zasady stanowiące ich wspólne dziedzictwo oraz aby ułatwić ich postęp ekonomiczny i społeczny” (art. 1a Statutu Rady Europy). Realizując tak określony cel organizacja ta zajmuje się przede wszystkim promocją i ochroną praw człowieka, demokracji i współpracą państw członkowskich w dziedzinie kultury.Światowa Rada Kościołów (ang. World Council of Churches) – ekumeniczna organizacja chrześcijańska, założona w 1948 w Amsterdamie.

    Od 1961 Cypr był członkiem Wspólnoty Narodów; prezydent opowiadał się za pogłębieniem współpracy między jej członkami.

    Polityka niezaangażowania prowadzona przez Makariosa budziła niepokój Stanów Zjednoczonych, które doszły do wniosku, że tworzy ona niebezpieczeństwo zdominowania kraju przez ZSRR. Gdy amerykańscy specjaliści doszli do wniosku, że Cypr jest ekonomicznie niesamodzielny, USA zaczęła udzielać mu regularnego wsparcia gospodarczego, chcąc ubiec w tym zakresie Związek Radziecki. W czerwcu 1962 Makarios III odbył oficjalną wizytę do Waszyngtonu, zakończoną podpisaniem dalszych umów gospodarczych i zgodą na szkolenie urzędników cypryjskich w USA. W tym samym roku prezydent USA Lyndon B. Johnson udał się na Cypr z rewizytą, w czasie której zasugerował Makariosowi zwalczanie lewicowych ugrupowań na wyspie, w tym komunistycznej partii AKEL. Prezydent odmówił, gdyż partia ta wspierała jego politykę. W tych samych latach Makarios III nawiązał stosunki dyplomatyczne ze Związkiem Radzieckim i podpisał umowy gospodarcze z ZSRR i Polską (modernizacja portu w Famaguście). Mimo początkowych wątpliwości co do możliwej reakcji bloku zachodniego na współpracę z blokiem wschodnim, ostatecznie doszedł do wniosku, że utrzymywanie przyjaznych relacji z obydwoma ugrupowaniami okazuje się najkorzystniejsze dla Cypru, gdyż prowadzi do uzyskiwania od obydwu stron pomocy ekonomicznej. Z czasem stosunki cypryjsko-radzieckie uległy jednak pogorszeniu, gdyż prezydent, wbrew oczekiwaniom rządu ZSRR, nie wspierał bloku socjalistycznego (np. w 1961 skrytykował radzieckie testy z bronią jądrową). W związku z tym dyplomacja radziecka równocześnie podsycała konflikty turecko-greckie na Cyprze i popierała starania Makariosa III na rzecz wycofania się z wyspy obcych wojsk.

    Wojna chińsko-indyjska ( hindi: भारत-चीन युद्ध Bhārat-Chīn Yuddh , zwana też sino–indyjskim konfliktem granicznym ) - konflikt zbrojny między Chińską Republiką Ludową a Indiami. Przyczyną konfliktu był spór graniczny o dwa niewielkie obszary: Aksai Chin i tzw. NEFA. Pierwsze poważne działania wojenne rozpoczęła strona chińska 20 października 1962 roku, atakując siły indyjskie, stacjonujące na tzw. Linii McMahona. Choć walki toczono na dwóch frontach, to należy zaznaczyć, że głównym celem strony chińskiej było Aksai Chin. Wojna zakończyła się po miesiącu militarnym zwycięstwem armii chińskiej i przyłączeniem Aksai Chin do ChRL.Junta czarnych pułkowników – dyktatura wojskowa w Grecji, w latach 1967-1974. Została zapoczątkowana 21 kwietnia 1967 przez wojskowy zamach stanu. W 1973 krwawo stłumiono strajk studentów. W 1974 nieudana próba przyłączenia Cypru do Grecji skompromitowała juntę - rządy objął wezwany z emigracji Konstandinos Karamanlis.

    Makarios III cieszył się poparciem większości cypryjskich Greków, z wyłączeniem tej ich grupy, która opowiadała się za dążeniem do enosis poprzez ścisłą współpracę z NATO i Grecją. Na takiej podstawie opozycję wobec prezydenta budowali m.in. przybywający z Grecji, w ramach współpracy obydwu państw, greccy oficerowie.

    SUDOC (fr. Système Universitaire de Documentation, pol. Uniwersytecki System Dokumentacji) – centralny katalog informacji bibliograficznej francuskiego szkolnictwa wyższego.Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (cz. Národní knihovna České republiky) – biblioteka narodowa Czech z siedzibą w Pradze. Biblioteka znajduje się w gmachu Clementinum. Jedna z najstarszych bibliotek na terenie Czech, której zbiory obejmują ponad 6,5 miliona woluminów.

    Konflikt grecko-turecki na Cyprze[ | edytuj kod]

    Od początku istnienia niepodległego Cypru problemem wewnętrznym państwa był konflikt między społecznościami grecką (80% mieszkańców) i turecką (20%). Prezydent doskonale zdawał sobie z niego sprawę i opowiadał się za stopniową integracją obydwu społeczności, podczas gdy politycy tureccy stali na stanowisku przeciwnym.

    Jawaharlal Nehru (hindi: जवाहरलाल नेहरू, Javāharlāl Nehrū), (uproszczona wymowa pol. [dżewa’herlal nehru]), zwany także Pandit (Nauczyciel) Nehru (ur. 14 listopada 1889 w Allahabadzie, zm. 27 maja 1964 w New Delhi) – indyjski polityk, przywódca socjalistycznego skrzydła Indyjskiego Kongresu Narodowego w okresie walki o niepodległość przeciwko dominacji brytyjskiej. 15 sierpnia 1947 został pierwszym premierem Indii, piastując tę funkcję aż do śmierci. Ojciec Indiry Gandhi (trzeciej premier Indii) i dziadek Rajiva Gandhiego (szóstego premiera Indii).Konstandinos Karamanlis (gr. Κωνσταντίνος Καραμανλής), (ur. 8 marca 1907, zm. 23 kwietnia 1998) – grecki polityk , premier w latach 1955-1958, 1958-1961, 1961-1963, 1974-1980. Uważany za ojca rzeczywistej demokracji w Grecji, wprowadzanej w tym kraju od jesieni 1974, po kilkudziesięcioletniej przerwie (trwającej od 1935). Wkrótce po powrocie z emigracji, już jesienią 1974 doprowadził do uwięzienia kierownictwa junty czarnych pułkowników, a w początkach 1975 roku także do zakończenia serii ich procesów, ciężkimi wyrokami skazującymi. Założyciel centro-prawicowej partii Nowa Demokracja. Przywrócił obywatelstwo greckie osobom, wcześniej pozbawionym go przez juntę, z przyczyn ideologicznych. Od 1974 stopniowo umożliwiał odwiedziny w Grecji wszystkich wychodźców politycznych z okresu wojny domowej i ich rodzin oraz ostrożną jeszcze repatriację części z nich.

    W listopadzie 1961 Makarios III zdecydował o rezygnacji z organizacji armii na Cyprze, gdy korzystając z przyznanego mu konstytucyjnie prawa weta wiceprezydent Fazıl Küçük zablokował jego projekt organizacji armii z oddziałami mieszanymi narodowościowo. W grudniu roku następnego zawiesił funkcjonowanie wszystkich organów samorządu lokalnego, pragnąc w ten sposób nie dopuścić do powstania odrębnych rad miejskich (greckich i tureckich) w miejsce rad mieszanych. Społeczność turecka nie uznała jego decyzji i zaczęła samodzielnie organizować nielegalne rady. Rząd turecki oskarżył prezydenta o łamanie konstytucji, którą sam podpisał. Cypryjski Najwyższy Trybunał Konstytucyjny pod przewodnictwem sędziego z RFN, Ernesta Forsthoffa, uznał za równie niekonstytucyjne tworzenie odrębnych rad, jak i dekret Makariosa III. W odpowiedzi prezydent oznajmił, że wyższą wartością niż konstytucja jest dobro państwa.

    Panaja (gr. Παναγιά), również Pano Panaja (gr. Πάνω Παναγιά) - wieś na Cyprze w dystrykcie Pafos. Leży 35 km na północny-wschód od Pafos na wysokości 900 m n.p.m. nieopodal gór Troodos.Allan Francis "John" Harding, baron Harding of Petherton (ur. 10 lutego 1896 w Somerset, zm. 20 stycznia 1989 w Nether Compton w Dorset) – brytyjski wojskowy oraz urzędnik kolonialny. Marszałek polny, w latach 1952-1955 naczelny dowódca British Army, w latach 1955-1957 gubernator Cypru.

    Debata wokół konstytucji i spory grecko-tureckie doprowadziły do faktycznego paraliżu państwa – nie osiągnięto porozumienia w kwestii zarządu największymi miastami, utworzenia armii, uchwalenia budżetu. Obydwie społeczności zarzucały sobie wzajemnie spowodowanie całej sytuacji. Makarios III stał konsekwentnie na stanowisku, że bez zmiany konstytucji położenie Cypru nie poprawi się. Z kolei politycy tureccy twierdzili, że w razie jej modyfikacji dojdzie do realizacji idei enosis i łamania praw Turków. Obydwie strony zarzucały rywalom złą wolę i traktowały się podejrzliwie i niechętnie.

    Grecka Biblioteka Narodowa (gr. Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος) – biblioteka narodowa Grecji, usytuowana w centrum Aten. Została zaprojektowana przez duńskiego architekta Theofila Freiherr von Hansen, jako część jego słynnej Trylogii w stylu neo-klasycystycznym budynków, w których skład wchodzą Akademia Ateńska i oryginalny gmach Uniwersytetu Ateńskiego.Seszele, Seychelles, Sesel – państwo wyspiarskie na Oceanie Indyjskim, ok. 1600 km od wybrzeży Afryki, położone na północny wschód od Madagaskaru. Pobliskie państwa i terytoria zamorskie to Mauritius i Reunion na południe oraz Malediwy na północny wschód.

    4 sierpnia 1963 Makarios III przedstawił swoje propozycje zmian konstytucyjnych, zakładających mieszane rady miejskie, zniesienie zasady uchwalania i zatwierdzenia kluczowych ustaw osobno przez grecką i turecką izbę parlamentu oraz zniesienie zapisu o proporcjonalnym obsadzaniu stanowisk urzędniczych wobec faktu jej nierespektowania. Prezydent skrytykował również zapis umożliwiający interwencję brytyjską, turecką lub grecką na wyspie. 22 sierpnia tego samego roku wiceprezydent Küçük zagroził interwencją turecką w razie jakiejkolwiek zmiany konstytucji, która jego zdaniem byłaby równoznaczna ze złamaniem praw Turków. Na przełomie listopada i grudnia Makarios III zaprezentował kolejną propozycję zmian w konstytucji (trzynaście punktów Makariosa), która również została odrzucona. Kilka dni po przekazaniu projektu prezydenckiego wiceprezydentowi w Nikozji wybuchły zamieszki grecko-tureckie, w wyniku których zginęło ok. 300 osób, zaś ok. 100 tureckich wsi zostało zniszczonych. Prezydent i wiceprezydent bezskutecznie wspólnie wzywali do spokoju. Niezależnie od wystąpień Makariosa III, który wzywał Cypryjczyków greckich do zaprzestania ataków na Turków, greckie stacje radiowe nadawały komunikat o skrajnie odmiennej treści. Aktów przemocy, mimo apeli, dopuszczały się nadal obie strony.

    Limassol (gr. Λεμεσός trl. Lemesós; tur. Limasol lub Leymosun) – drugie co do wielkości miasto Cypru, nad Zatoką Akrotiri na południowym wybrzeżu wyspy, ośrodek administracyjny dystryktu Limassol, liczący ok. 180 tys. mieszkańców (2005).Mahé – największa wyspa archipelagu Seszeli, położona w zachodniej części Oceanu Indyjskiego. Mahé ma 6 km szerokości i 26 km długości, zajmuje powierzchnię 148 km². Wyspa znajduje się na podłożu granitowym i jest górzysta (najwyższy szczyt – Morne Seychellois ma 906 m).

    Zamieszki na wyspie wywołały reakcję Turcji, Grecji i Wielkiej Brytanii. Najbardziej zdecydowana była reakcja Ankary; rząd turecki rozpoczął mobilizację, koncentrację floty i skierował nad wyspę bombowce, które przeprowadziły loty ostrzegawcze. 26 grudnia 1963, dzień po pojawieniu się nad Cyprem tureckiego lotnictwa, Makarios III oskarżył Turcję w Radzie Bezpieczeństwa ONZ o agresję. Wobec faktu, że po wybuchu zamieszek tureccy członkowie rządu złożyli dymisję, przyjęcie skargi oznaczało uznanie rządu złożonego jedynie z Greków. W tej sytuacji prezydent 1 stycznia 1964 ogłosił wypowiedzenie traktatów z Londynu i Zurychu, z czego jednak szybko musiał się wycofać, przekonany przez brytyjskiego ministra Duncana Sandysa, iż mógłby sprowokować interwencję turecką. Deklarację Makariosa III poparł natomiast Związek Radziecki. Sytuację na Cyprze miała rozwiązać konferencja w Londynie w styczniu 1964, z udziałem delegatów obydwu zamieszkujących wyspę narodowości, Turcji i Wielkiej Brytanii. Makarios III nie wziął udział w obradach. Wypowiadał się jednak przeciwko wprowadzeniu na wyspę kontyngentu NATO. Oczekiwał, że problem cypryjski rozwiąże Rada Bezpieczeństwa ONZ. Ostatecznie 4 marca 1964 Rada ogłosiła utworzenie United Nations Peacekeeping Force in Cyprus w sile 7 tys. żołnierzy, równocześnie nie ustosunkowując się do apeli Makariosa III o unieważnienie porozumień z 1960.

    Narodowa Organizacja Cypryjskich Bojowników (gr. Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών – Ethniki Organosis Kiprijon Agoniston – EOKA, skrót rozwijany czasem: Εθνική Οργάνωσις Κυπριακού Αγώνος – Narodowa Organizacja Cypryjskiej Walki) – nacjonalistyczna organizacja narodowowyzwoleńcza Greków cypryjskich powstała w roku 1955, walcząca z władzą brytyjską na Cyprze oraz o wcielenie Cypru do Grecji (enosis). Przywódcą i twórcą organizacji był generał Jeorjos Griwas.Lyndon Baines Johnson, „LBJ” (ur. 27 sierpnia 1908 w Stonewall w stanie Teksas, zm. 22 stycznia 1973 w San Antonio) – amerykański polityk Partii Demokratycznej i prezydent USA w latach 1963-1969, a w latach 1961-1963 wiceprezydent USA

    Mimo umiędzynarodowienia kwestii cypryjskiej walki na wyspie trwały, zaś liczniejsi Grecy zaczęli uzyskiwać w nich przewagę. Apele prezydenta o spokój nie przynosiły efektu. Turcja zażądała od niego natychmiastowego przywrócenia spokoju, grożąc interwencją; z kolei Grecja zapowiedziała wystąpienie w obronie Cypru w razie jej zaistnienia. 27 marca 1964 na wyspę dotarły siły pokojowe, został wyznaczony mediator. 4 kwietnia Makarios III ponownie ogłosił jednostronne wypowiedzenie traktatów z 1960, powołując się na fakt opuszczenia koszar przez stacjonujący na wyspie garnizon turecki. Decyzję tę poparł rząd Grecji. W odpowiedzi Turcja wypowiedziała traktat grecko-turecki z 1930, gwarantujący prawa Greków żyjących w tym kraju. Na wyspie zaczęły lądować oddziały tureckie i greckie, zaś prezydent podjął tworzenie Gwardii Narodowej złożonej z Greków, szkolonych przez greckich oficerów. Oddziały ONZ nie przyczyniały się do załagodzenia konfliktu. Wobec coraz częstszego przekraczania przestrzeni powietrznej Cypru przez tureckie samoloty Makarios III zagroził przeprowadzeniem zmasowanego ataku na osiedla tureckie. Tureckie enklawy, w których zabarykadowali się walczący o taksim, zostały odizolowane i objęte embargiem na niemal wszystkie towary, w tym żywność, którą z trudnościami mogły dostarczać jedynie organizacje humanitarne.

    Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny (NUKAT) – katalog centralny polskich bibliotek naukowych i akademickich funkcjonujący od lipca 2002 roku. Katalog obejmuje pozycje ze wszystkich katalogów rozproszonych naukowych bibliotek uniwersyteckich tworzących NUKAT. Obecnie jest to 130 bibliotek naukowych, w tym 37 z Warszawy oraz 17 z Krakowa, w dalszej kolejności są biblioteki gdańskie (10), wrocławskie (10) oraz łódzkie (9).Pano Panaja (gr. Πάνω Παναγιά) – wieś w Republice Cypryjskiej, w dystrykcie Pafos. W 2011 roku liczyła 481 mieszkańców.

    Wobec faktu, że poparcie dla polityki Makariosa III zadeklarował Związek Radziecki, USA zwiększyły aktywność dyplomatyczną ukierunkowaną na zakończenie konfliktu. W lipcu 1964 amerykański konsultant Dean Acheson przedstawił projekt porozumienia, zakładający referendum w sprawie zjednoczenia Cypru z Grecją, utworzenie dwóch kantonów etnicznie tureckich o statusie autonomicznym, przekazanie Turcji części półwyspu Karpas i greckiej wyspy Kastelorizo (jako wyrównania pozycji strategicznej obydwu państw po ewentualnej unii cypryjsko-greckiej), rekompensaty dla Turków cypryjskich deklarujących chęć wyjazdu z wyspy. Makarios uznał, że przyjęcie planu oznaczałoby przychylenie się do tureckiej idei taksim, zapewniał także, że Turkom cypryjskim wystarczą uprawnienia mniejszości narodowej. Nieugięta postawa arcybiskupa wywołała sprzeciw polityków greckich, którzy wprawdzie odmówili dalszych negocjacji z Turcją w oparciu o plan Achesona, ale zażądali równocześnie od niego, by – o ile naprawdę dąży do enosis – działał zgodnie z wytycznymi dyplomacji greckiej. Makarios III wierzył jednak, że zdoła doprowadzić do unii z Grecją metodą faktów dokonanych, mimo ostrzeżeń, że jego polityka może doprowadzić do wojny z Turcją. Podległe mu siły kontynuowały ataki na Turków cypryjskich, państwo kupowało z Grecji broń, zbroiły się również, pozyskując broń z Turcji, organizacje tureckie. 7 sierpnia lotnictwo tureckie rozpoczęło dwudniową ofensywę nad wyspą. W obronie Cypru wystąpiła Grecja, solidarność z Makariosem III wyraziły kraje niezaangażowane oraz kraje bloku wschodniego. Obawiając się sojuszu Cypru z blokiem radzieckim, Grecja ponownie bezskutecznie zażądała od prezydenta rezygnacji z forsowania idei enosis bez ustępstw na rzecz Turcji.

    Retoryka (gr. ῥητορική rhetorike, od wyrazu ῥήτωρ rhetor "mówca") – krasomówstwo, sztuka wymowy, umiejętność opisania swojego punktu widzenia i przekonywania słuchaczy do swoich racji, czyli sztuka perswazji.Episkopi (gr. Επισκοπή) – wieś na Cyprze, w dystrykcie Limassol, częściowo położona w obszarze brytyjskiego terytorium Akrotiri.

    Po zakończeniu kryzysu grecko-tureckiego roku 1963 dominującą pozycję na wyspie zyskali Grecy, gdyż politycy tureccy wycofali się ze stanowisk rządowych. Mimo tego faktu rząd Makariosa III był uznawany na arenie międzynarodowej (poza Turcją). Cypryjska Izba Reprezentantów wyraziła w 1964 swoje uznanie dla polityki niezaangażowania. W roku następnym Izba, złożona już wyłącznie z Greków, przegłosowała opracowane kilka lat wcześniej przez prezydenta ustawy o zniesieniu limitów narodowościowych w organach politycznych i administracji oraz uchwaliła deklarację praw mniejszości tureckiej, nadającą jej pełną autonomię. Polityka wewnętrzna Makariosa III spotkała się z krytyką Grecji, której rząd ocenił działalność prezydenta Cypru jako prowokacyjną wobec Turków. W maju 1965 premier Grecji odrzucił propozycję ogłoszenia unii obydwu państw w czasie wizyty Makariosa w Atenach.

    Kontrola autorytatywna – w terminologii bibliotekoznawczej określenie procedur zapewniających utrzymanie w sposób konsekwentny haseł (nazw, ujednoliconych tytułów, tytułów serii i haseł przedmiotowych) w katalogach bibliotecznych przez zastosowanie wykazu autorytatywnego zwanego kartoteką wzorcową.Makary II (ur. w 1870 w Prodromos, zm. 28 czerwca 1950), imię świeckie Mihail Charalambous Papaioannou – arcybiskup Cypru w latach 1947–1950.

    W połowie lat 60. polityka Makariosa III cieszyła się poparciem Związku Radzieckiego, podczas gdy Stany Zjednoczone niepokoiła samodzielna aktywność prezydenta (politycy USA mieli nadzieję, że prawicowa opozycja na Cyprze okaże się na tyle silna, by usunąć arcybiskupa z urzędu). Cieszył się on przy tym ogromnym poparciem społecznym obywateli Cypru, jak również obywateli Grecji, niechętnie nastawionych do jednoznacznie proamerykańskich rządów swojego kraju. Sam Makarios pozostawał konsekwentnym uczestnikiem ruchu państw niezaangażowanych, licząc na to, że w Grecji do władzy dojdzie ugrupowanie, które poprze jego koncepcję unii z Grecją bez ustępstw na rzecz Turcji. W 1965 odrzucił zasugerowany przez Deana Achesona plan pokojowy, uznając, że de facto zezwoliłby w ten sposób na podział wyspy. Zyskał w tej sprawie poparcie Grecji. We wrześniu tego samego roku zawarł tajny traktat handlowy z ZSRR, który umożliwiał Cypryjczykom greckim uzyskiwanie dostaw uzbrojenia nawet w przypadku niechęci Grecji. Makarios III pozostawał również pierwszoplanową postacią w ruchu państw niezaangażowanych; jego popularności w krajach rozwijających się starała się przeciwdziałać dyplomacja Turcji. Wcześniej, w lipcu 1965, arcybiskup wydał Kartę praw mniejszości, w której Turcy cypryjscy uzyskali potwierdzenie praw do autonomicznego szkolnictwa i organizacji religijnych. Nie zadowoliła ona Turków, którzy nadal stali na stanowisku, że nie są na Cyprze mniejszością narodową, a drugą, pełnoprawną społecznością etniczną i religijną.

    Chirotonia − w Kościele prawosławnym i greckokatolickim udzielenie święceń wyższych kolejno na diakona, prezbitera i biskupa.Wojna sześciodniowa, także: wojna izraelsko-arabska 1967, trzecia wojna izraelsko-arabska, an‑Naksah lub wojna czerwcowa (arab. حرب الأيام الستة, ħarb al‑ayyam as‑sitta; hebr. מלחמת ששת הימים, Milhemet Sheshet Ha‑Yamim) – wojna izraelsko-arabska stoczona pomiędzy Izraelem a Egiptem, Jordanią i Syrią w 1967 roku. W wojnę zaangażowały się także inne arabskie państwa: Irak, Arabia Saudyjska, Kuwejt i Algieria.

    Zmiana położenia międzynarodowego Cypru po 1967[ | edytuj kod]

    Nadzieje na przejęcie władzy w Grecji przez ugrupowanie przychylne politycznym planom Makariosa III upadły po zamachu stanu czarnych pułkowników w 1967. Ich rząd zadeklarował całkowitą lojalność wobec bloku zachodniego i podjął rozmowy z Turcją, by uregulować kwestię cypryjską bez porozumienia z władzami wyspy. Makarios III zdawał sobie sprawę, że realizacja enosis w okresie sprawowania rządów w Atenach przez prawicową juntę oznaczałoby likwidację demokracji także na Cyprze. Dlatego w sierpniu 1967 odmówił przyłączenia wyspy do Grecji za cenę utworzenia nań tureckiej bazy wojskowej i opowiedział się za zachowaniem niepodległości Cypru. Poparcia dla swoich planów szukał w ruchu państw niezaangażowanych. Jego pozycja w nim również zachwiała się, gdy po wybuchu wojny sześciodniowej poparł swojego wieloletniego sojusznika egipskiego, lecz nie zaprzestał kontaktów z Izraelem.

    Adnan Menderes (ur. w 1899 w Aydın, zm. 17 września 1961 na wyspie więziennej İmralı) – turecki polityk, pierwszy premier Turcji wybrany w wolnych wyborach. Tworzył rząd w latach 1950-1960. Został obalony przez wojsko tureckie 27 maja 1960. Zarzucono mu m.in. organizację antygreckich zamieszek w 1955 r. (których kulminacją był tzw. pogrom w Stambule) oraz korupcję. Został osądzony i stracony.Ateny (nowogr. Αθήνα = Athina, st.gr. Ἀθῆναι = Athenai, łac. Athenae) – stolica i największe miasto Grecji. Jeden z najważniejszych ośrodków turystycznych Europy z zabytkami kultury antycznej.

    Nie mogąc liczyć na pomoc wojskową ZSRR (po poprawie stosunków radziecko-tureckich), ani na pomoc grecką, nie chcąc natomiast dopuścić do podziału wyspy, Makarios III podjął rozmowy z Turkami cypryjskimi. Zadeklarował czasową rezygnację z enosis (co stało się przyczyną oskarżania go o zdradę ideałów greckich), zaś w marcu 1968 zadekretował zniesienie wszelkich ograniczeń w przepływie osób i towarów na wyspie oraz restrykcji, jakimi objęto po walkach w 1963 enklawy tureckie. Z wyspy wycofały się także oddziały greckie sprowadzone w okresie zamieszek. 26 lutego 1968 arcybiskup został wybrany na drugą kadencję prezydencką, uzyskując 95% głosów wyborców greckich. Startował pod hasłem utrzymania niepodległości, podczas gdy jego jedyny kontrkandydat Takis Ewdokas opowiadał się za enosis. Miesiąc później Makarios III zakończył blokadę enklaw tureckich.

    Enosis (od greckiego słowa stgr. Ένωσις hénōsis, oznaczającego unię; związek; zjednoczenie) – ruch zjednoczeniowy na Cyprze, dawniej także na Krecie, na rzecz przyłączenia do Grecji terenów związanych z nią etnicznie i historycznie.Izba Gmin (ang. House of Commons) – izba niższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego, odgrywa jednak rolę nadrzędną wobec Izby Lordów. W obecnej kadencji (2010-) w jej skład wchodzi 650 deputowanych (MPs od angielskiego Member of Parliament – "członek parlamentu"), wybieranych przez całość obywateli Zjednoczonego Królestwa w powszechnych, czteroprzymiotnikowych wyborach.

    8 marca 1970 Makarios III przeżył zamach na swoje życie, gdy został ostrzelany prezydencki helikopter. Sprawstwo tego wydarzenia nigdy nie zostało w pełni wyjaśnione.

    Z kolei w lipcu 1970 wspierająca Makariosa III partia, Demokratyczny Front Narodowy, wygrała wybory parlamentarne. Niewielka opozycja grupowała się wokół haseł natychmiastowej enosis i poparcia dla greckiej junty. Jej najważniejszą organizacją był powstały w 1969 Front Narodowy.

    Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.Fidel Alejandro Castro Ruz (ur. 13 sierpnia 1926 w Biránie) – kubański polityk i prawnik, od 1 stycznia 1959 do 24 lutego 2008 przewodniczący Rady Państwa i premier Republiki Kuby, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Kuby i przywódca rewolucji kubańskiej (El Máximo Lider). Z racji przewodzenia Armii Powstańczej w latach 1956-1959 popularnie nazywany El Comandante.

    W 1972 przedstawiciele „czarnych pułkowników” zaprosili Makariosa III do Aten, by przekonać go do natychmiastowej unii cypryjsko-greckiej. Arcybiskup odmówił, co skłoniło pułkowników do uwolnienia z aresztu domowego gen. Griwasa i skierowania go na Cypr w celu przeprowadzenia zamachu stanu. Rząd grecki zaczął również otwarcie występować przeciwko cypryjskiemu na arenie międzynarodowej. Po wewnętrznym zamachu stanu w łonie greckiej junty (25 listopada 1973 władzę objął gen. Dimitrios Joanidis) relacje grecko-cypryjskie uległy dalszemu pogorszeniu. Nowy szef rządu pragnął bowiem doprowadzić do aneksji Cypru, by podnieść swój autorytet w społeczeństwie. Z kolei władze tureckie w 1973 po raz kolejny zasugerowały Makariosowi III zmianę ustroju Cypru na federalny, co prezydent odczytał jako pierwszy krok na drodze do realizacji taksim i zdecydowanie odrzucił.

    Zamach stanu (przewrót, pucz – niem. Putsch, hiszp. golpe de estado, fr. coup d’État) – niezgodne z porządkiem konstytucyjnym, często z użyciem siły (zbrojny zamach stanu), przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osób. Jest pogwałceniem normalnego toku życia politycznego i porządku instytucjonalnego. Do niedawna w wielu krajach Ameryki Łacińskiej i Afryki zamach stanu był najczęściej spotykaną metodą zmiany rządu.Trzynaście punktów Makariosa – określenie propozycji zmian w konstytucji Cypru, przedstawionych 30 listopada 1963 przez prezydenta Cypru, arcybiskupa Makariosa III. Propozycja ta została odrzucona przez reprezentantów Turków cypryjskich i nigdy nie weszła w życie.

    W tym samym roku Makarios III rozpisał kolejne wybory prezydenckie i wygrał je, nie mając żadnych rywali.

    Zamach stanu na Cyprze[ | edytuj kod]

    Działalność EOKA 2[ | edytuj kod]

    W połowie 1971, dzięki pomocy czarnych pułkowników, na Cypr wrócił gen. Jeorjos Griwas, który stanął na czele organizacji EOKA 2 – struktury partyzanckiej, której celem miała być natychmiastowa unia Cypru z Grecją. Ugrupowanie wystąpiło przeciwko Makariosowi III i popierającym go siłom politycznym, w szczególności komunistycznej AKEL. Wyjątkowa pozycja Griwasa, wynikająca z jego zaangażowania w ruch na rzecz niepodległości Cypru w latach 50. sprawiała, że prezydent, chociaż wiedział, gdzie ukrywa się przywódca EOKA 2, nie zdecydował się na jego aresztowanie. Równocześnie siły policyjne Cypru zwalczały partyzantkę. W 1973 EOKA 2 dwukrotnie planowała zamach na Makariosa III, jednak obie próby zostały przedwcześnie wykryte lub zakończyły się fiaskiem.

    UNFICYP (ang. United Nations Peacekeeping Force in Cyprus - Siły Pokojowe Organizacji Narodów Zjednoczonych na Cyprze) - misja pokojowa na Cyprze, powołana na mocy rezolucji 186 (1964) z dnia 4 marca 1964 Rady Bezpieczeństwa ONZ.Gamal Abdel Naser Husajn, Dżamal Abd an-Nasir (znany jako Gamal Abdel Naser, ze względu na wymowę jego imienia Dżamal w dialekcie kairskim) arab. جمال عبد الناصر (ur. 15 stycznia 1918 w Bani Murr, zm. 28 września 1970 w Kairze) – egipski oficer i polityk, prezydent Egiptu, sprawujący władzę autorytarną, w latach 1954-1970. Twórca systemu ideologicznego opartego na koncepcjach socjalistycznych i panarabskich - naseryzmu.

    25 stycznia 1974 Jeorjos Griwas zmarł w swojej tajnej siedzibie w Limassol. W czasie jego pogrzebu Makarios III podkreślał zasługi generała w walce z Wielką Brytanią, jak również ogłosił amnestię dla tych członków EOKA 2, którzy ujawnią się w ciągu pięciu dni. Apel ten pozostał bez odzewu. Organizacja kontynuowała dotychczasową działalność, realizując polecenia greckiej junty. EOKA 2 nawiązała również kontakty z Gwardią Narodową, szkoloną przez oficerów greckich, zyskując jej faktyczne poparcie i tym samym zapewniając sobie bezkarność. Makarios III powołał wówczas do życia Efedrikon Soma, korpus rezerwowy Gwardii, którego członkowie musieli wykazywać się bezdyskusyjną lojalnością wobec prezydenta. Nowa formacja odniosła pewne sukcesy w walce z partyzantką. Ponadto 1 lipca 1974 prezydent ogłosił zmniejszenie liczebności Gwardii z 10 tys. do 2 tys. żołnierzy i usunięcie z wyspy 650 nadliczbowych oficerów przybyłych z Grecji. 5 lipca tego samego roku oskarżył Gwardię o odgrywanie roli „wewnętrznej armii okupacyjnej”, zaś grecką juntę o organizowanie na wyspie działalności terrorystycznej i dążenie do likwidacji państwa cypryjskiego. Dowody słuszności tych stwierdzeń zostały odnalezione już kilka miesięcy wcześniej w kwaterze Grivasa w Limassol. Prezydent zażądał od Grecji wycofania z wyspy wszystkich oficerów, jednak spotkał się z odmową. Tymczasem w lipcu 1974 Efedrikon Soma rozbił tajny magazyn broni EOKA 2 i aresztował 150 partyzantów (z ogólnej liczby 500). Makarios III uznał to wydarzenia za ostateczny cios zadany organizacji. Jednak w tym samym momencie liderzy EOKA B, w porozumieniu z juntą czarnych pułkowników, postanowili natychmiast przystąpić do przeprowadzenia zamachu stanu.

    Dwight David Eisenhower, ps. Ike (ur. 14 października 1890 w Denison, zm. 28 marca 1969 w Waszyngtonie) – amerykański dowódca wojskowy, generał armii United States Army, uczestnik II wojny światowej, Naczelny Dowódca Alianckich Ekspedycyjnych Sił Zbrojnych (1943–1945), polityk, 34. prezydent Stanów Zjednoczonych (1953–1961).Aleksandros Papagos (ur. 9 grudnia 1883, zm. 4 października 1955) – grecki marszałek i polityk, premier Grecji w latach 1952–1955.

    Kryzys kościelny[ | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Kryzys kościelny (Cypr).

    2 marca 1972, działając w porozumieniu z juntą czarnych pułkowników, posłuszeństwo Makariosowi III jako swojemu zwierzchnikowi duchownemu wypowiedzieli metropolici Pafos, Kition i Kirenii Gennadiusz, Antym i Cyprian. Zarzucili mu bezprawne łączenie funkcji prezydenckiej z urzędem arcybiskupa, a następnie niezgodnie z prawem kanonicznym suspendowali. Zwołany w kwietniu 1973 w Nikozji Wielki Synod z udziałem przedstawicieli starożytnych patriarchatów prawosławnych uznał wystąpienie metropolitów za bezprawne i potwierdził prawo Makariosa III do sprawowania obowiązków prezydenta. Synod dokonał również reformy podziału administracyjnego Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego i wybrał nowych metropolitów na miejsce Gennadiusza, Cypriana i Antyma.

    Zurych (niem. Zürich; fr. Zurich; wł. Zurigo; romansz Turitg; w miejscowym dialekcie Züri) – miasto w północno-wschodniej Szwajcarii, nad Jeziorem Zuryskim oraz rzekami Limmat i Sihl, stolica kantonu Zurychu; największe miasto i główny ośrodek gospodarczy kraju. Zurych jest największym kompleksem urbanistycznym Szwajcarii.Dimitrios Joanidis (gr. Δημήτριος Ιωαννίδης; ur. 13 marca 1923 w Atenach, zm. 16 sierpnia 2010 tamże) – grecki wojskowy, uczestnik zamachu stanu z 21 kwietnia 1967, jeden z przywódców junty czarnych pułkowników.
    Zamach stanu[ | edytuj kod]

    15 lipca 1974 sympatyzujące z EOKA 2 oddziały Gwardii Narodowej zaatakowały pałac prezydencki w Nikozji, rozgłośnię radiową i szereg innych strategicznych budynków w stolicy. Ogłoszono powstanie Rządu Ocalenia Narodowego, który miał ratować kraj przed skutkami polityki prezydenta. Podana została wiadomość o śmierci arcybiskupa, jednak w rzeczywistości Makarios III zbiegł ze zniszczonego pałacu początkowo do Pafos, gdzie cieszył się znacznym poparciem. Zaapelował do Cypryjczyków, by stawili opór zamachowcom. 16 lipca wygłosił w języku angielskim drugie przemówienie, w którym zwracał się do wszystkich narodów o pomoc w zachowaniu niezależności przez Cypr. Następnego dnia z bazy brytyjskiej w Akrotiri odleciał przez Maltę do Londynu.

    Duncan Edwin Sandys, baron Duncan-Sandys CH (ur. 24 stycznia 1908, zm. 26 listopada 1987), brytyjski polityk, syn kapitana George’a Sandysa, zięć premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla. Wykształcenie odebrał w Eton College i Magdalen College na Uniwersytecie Oksfordzkim.

    Wielka Brytania nie uznała rządu powołanego przez organizatorów puczu. Makarios III zyskał również poparcie NATO, także z powodu skrajnie antytureckich poglądów Nikosa Sampsona, lidera EOKA B wyznaczonego na nowego prezydenta Cypru. Stany Zjednoczone, potępiając zamach stanu, nie wypowiedziały się w sprawie legalności nowego rządu, nieoficjalnie go popierając. Po stronie Makariosa opowiedział się Związek Radziecki. Turcja, która nie protestowałaby przeciwko samemu obaleniu Makariosa III, również nie mogła zaakceptować szowinistycznego rządu tymczasowego.

    Pod pretekstem obrony ludności tureckiej na Cyprze 20 lipca 1974 Turcja rozpoczęła inwazję na wyspę. W jej wyniku doszło do faktycznego podziału wyspy na część grecką i turecką, przy czym część turecka, przeznaczona dla 18% mieszkańców, objęła 1/3 wyspy. Doprowadzenie do takiego podziału od początku dekady miało poparcie zarówno greckiej junty, jak i Stanów Zjednoczonych.

     Osobny artykuł: Inwazja turecka na Cypr.

    W październiku 1974 Makarios III zwrócił się do ONZ z wnioskiem o wydanie rezolucji w sprawie cypryjskiej. Została ona wydana 1 listopada 1974 i zawierała apel o wycofanie wszelkich obcych wojsk z wyspy oraz o podjęcie rokowań grecko-tureckich za pośrednictwem Sekretarza Generalnego ONZ. W rozmowach tych Makarios nie wziął udziału, co miało być w założeniach polityków greckich gestem dobrej woli wobec Turcji. Wobec niepowodzenia kolejnych tur negocjacji 16 września 1975, na wniosek arcybiskupa, ONZ wydała kolejną rezolucję, apelującą o porozumienie gwarantującą suwerenność Cypru i likwidację podziału wyspy.

    Prezydent Cypru (1974–1977)[ | edytuj kod]

    7 grudnia 1974 arcybiskup wrócił do Nikozji, owacyjnie witany przez społeczność grecką, i na nowo zaczął pełnić obowiązki prezydenta. Faktyczny podział Cypru skłonił Makariosa III do ostatecznej rezygnacji z enosis. Odtąd głównym celem jego działalności było przywrócenie sytuacji na Cyprze sprzed 1974. Opowiadał się za utworzeniem państwa federacyjnego, odrzucał natomiast perspektywę definitywnego podziału wyspy – 30 maja 1976 odrzucił taką propozycję złożoną przez polityków reprezentujących Turków cypryjskich.

    W styczniu 1977 Makarios III podjął, pod auspicjami ONZ, nowe rozmowy z przedstawicielami Turków cypryjskich. Były one najbardziej produktywne od kilku lat, a ich efektem było porozumienie w kwestii powstania federalnego państwa cypryjskiego złożonego z dwóch członków (społeczności etnicznych), ale z rządem centralnym chroniącym jedność kraju, kontynuującego politykę niezaangażowania, z osobą świecką jako szefem rządu – Makarios zgodził się dla dobra kraju w przyszłości odejść z urzędu prezydenckiego. W zamian za to ustępstwo przedstawiciele Turków cypryjskich byli gotowi pomniejszyć strefę przeznaczoną dla swojej społeczności i okupowaną przez armię turecką. Do wypracowania całkowitego porozumienia nie doszło jednak i tym razem. W czasie kolejnych rund rozmów Makarios III stwierdził, że powierzchnia zajmowana na wyspie przez poszczególne społeczności powinna być proporcjonalna do liczby osób do nich przynależących, co oznaczałoby okrojenie terytorium Turków do 1/5 terytorium Cypru. Z kolei delegacja Turków cypryjskich domagała się ograniczenia prerogatyw rządu centralnego na rzecz gabinetów lokalnych (greckiego i tureckiego).

    Grób Makariosa III na wzgórzu przy klasztorze Kykkos

    W okresie 1974–1977 stan zdrowia arcybiskupa znacznie się pogorszył. 3 sierpnia 1977 Makarios III zmarł w Nikozji wskutek kolejnego zawału serca. W jego pogrzebie uczestniczyli delegaci wszystkich autokefalicznych Kościołów prawosławnych, części innych Kościołów chrześcijańskich, szereg delegacji różnych państw oraz 250 tys. Cypryjczyków greckich (1/3 całej społeczności). Zgodnie z własnym życzeniem został pochowany nieopodal klasztoru Kykkos. Serce arcybiskupa wyjęto z ciała i poddano badaniom, które miały potwierdzić przyczynę zgonu; nieformalnie twierdzono, że celem badań miało być sprawdzenie, czy Makarios III nie został otruty. Do 2006 serce przechowywano w siedzibie arcybiskupstwa Cypru, decyzję o jego pochówku podjął dopiero arcybiskup Cypru Chryzostom II.

    Pomnik Makariosa III przed pałacem arcybiskupim w Nikozji, przeniesiony następnie do mauzoleum koło monasteru Kykkos

    Postać Makariosa III nie przestała budzić kontrowersji. Wokół jego postaci powstał wśród Greków cypryjskich swoisty kult, zwolennicy arcybiskupa uważają go za bohatera narodowego, przypisują mu wręcz nieomylność. Grób hierarchy jest celem pielgrzymek wiernych, rozważana jest jego kanonizacja. Do 2008 przed pałacem arcybiskupim w Nikozji znajdował się dziesięciometrowy pomnik Makariosa III wykonany przez cypryjskiego artystę z Londynu Nikosa Kotzamianisa. W wymienionym roku arcybiskup Cypru Chryzostom II zdecydował o przeniesieniu posągu do monasteru Kykkos i zastąpieniu go marmurowym pomnikiem naturalnych rozmiarów.

    Krytycy Makariosa III uważają go za człowieka próżnego i wyniosłego, a przy tym skłonnego do otaczania się pochlebcami i autokratyczny styl rządzenia. Wśród kontrowersyjnych działań Makariosa III wymienia się zgodę na wystąpienie zbrojne EOKA, jego działalność sabotażową i zamachy, odrzucenie planu Achesona, co mogłoby wcześniej zakończyć konflikt wewnętrzny na Cyprze, jak również wygłoszenie w 1974 apelu o interwencję do gwarantów niepodległości Cypru (według krytyków arcybiskupa posłużyło to za pretekst do inwazji tureckiej). Szczególna niechęć wobec Makariosa III panuje wśród Cypryjczyków tureckich, którzy oskarżają go o dążenie do eksterminacji lub wygnania z wyspy wszystkich mieszkańców pochodzenia tureckiego. Kontrowersje wokół postaci pierwszego prezydenta Cypru znajdują swój wyraz w popularnych legendach związanych z jego pogrzebem. Podczas ceremonii padał gwałtowny deszcz, co rzadko zdarza się w sierpniu na Cyprze. Grecy interpretują ten fakt jako dowód, że nawet niebiosa pogrążyły się w żalu po śmierci biskupa. W interpretacji tureckiej deszcz został zesłany, by zmyć zbrodnie zmarłego.

    Uwagi[ | edytuj kod]

    1. Tylko 1 kwietnia uczestnicy wystąpienia wysadzili budynki departamentu edukacji i centrali radiowej w Nikozji, dwa komisariaty policji w Limassoli, elektrownię w Episkopi i gmach sądu w Larnace. Por. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 401. ISBN 978-83-7271-749-8.

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Foreign News: ARCHBISHOP MAKARIOS OF CYPRUS. „Time Magazine U.S.”, Mar. 19, 1956 (ang.). [dostęp 21-08-2011]. 
    2. Этнарх архиепископ Макарий III (ros.). www.pravoslavie.ru. [dostęp 2011-08-09].
    3. МАКАРИОС III (ros.). dic.academic.ru. [dostęp 2011-08-09].
    4. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 399. ISBN 978-83-7271-749-8.
    5. ks. Bendza M., ks. Szymaniak A.: Starożytne patriarchaty prawosławne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2005, s. 140. ISBN 83-7431-060-X.
    6. Kiprskaja Cerkow' , „Żurnał Moskowskoj Patriarchii”, nr 1/1951
    7. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 118–119. ISBN 83-88938-19-3.
    8. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 107. ISBN 83-88938-19-3.
    9. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 113–114. ISBN 83-88938-19-3.
    10. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 402-405. ISBN 978-83-7271-749-8.
    11. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 120. ISBN 83-88938-19-3.
    12. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 128–132. ISBN 83-88938-19-3.
    13. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 407. ISBN 978-83-7271-749-8.
    14. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 146. ISBN 83-88938-19-3.
    15. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 154. ISBN 83-88938-19-3.
    16. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 158. ISBN 83-88938-19-3.
    17. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 412-413. ISBN 978-83-7271-749-8.
    18. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 415-416. ISBN 978-83-7271-749-8.
    19. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 160. ISBN 83-88938-19-3.
    20. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 168. ISBN 83-88938-19-3.
    21. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 172. ISBN 83-88938-19-3.
    22. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 159. ISBN 83-88938-19-3.
    23. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 174–176. ISBN 83-88938-19-3.
    24. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 418. ISBN 978-83-7271-749-8.
    25. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 420. ISBN 978-83-7271-749-8.
    26. Osiewicz P.: Pokojowa regulacja kwestii cypryjskiej. Aspekty prawne i polityczne. Toruń: MADO, 2008, s. 95. ISBN 978-83-89886-92-7.
    27. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 178. ISBN 83-88938-19-3.
    28. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 177. ISBN 83-88938-19-3.
    29. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 182–187. ISBN 83-88938-19-3.
    30. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 198–199. ISBN 83-88938-19-3.
    31. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 191. ISBN 83-88938-19-3.
    32. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 193. ISBN 83-88938-19-3.
    33. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 188. ISBN 83-88938-19-3.
    34. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 194–195. ISBN 83-88938-19-3.
    35. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 197–198. ISBN 83-88938-19-3.
    36. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 192. ISBN 83-88938-19-3.
    37. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 202–207. ISBN 83-88938-19-3.
    38. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 435-436. ISBN 978-83-7271-749-8.
    39. Jessup J.: An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945-1996. Greenwood Publishing Group, 1998, s. 447.
    40. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 439. ISBN 978-83-7271-749-8.
    41. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 442. ISBN 978-83-7271-749-8.
    42. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 442-443. ISBN 978-83-7271-749-8.
    43. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 208–209. ISBN 83-88938-19-3.
    44. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 210–211. ISBN 83-88938-19-3.
    45. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 213. ISBN 83-88938-19-3.
    46. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 214–215. ISBN 83-88938-19-3.
    47. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 216–224. ISBN 83-88938-19-3.
    48. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 443. ISBN 978-83-7271-749-8.
    49. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 222–225. ISBN 83-88938-19-3.
    50. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 227. ISBN 83-88938-19-3.
    51. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 230. ISBN 83-88938-19-3.
    52. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 234. ISBN 83-88938-19-3.
    53. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 450. ISBN 978-83-7271-749-8.
    54. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 239–240. ISBN 83-88938-19-3.
    55. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 446-447. ISBN 978-83-7271-749-8.
    56. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 448=449. ISBN 978-83-7271-749-8.
    57. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 242–243. ISBN 83-88938-19-3.
    58. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 248–250. ISBN 83-88938-19-3.
    59. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 453. ISBN 978-83-7271-749-8.
    60. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 455. ISBN 978-83-7271-749-8.
    61. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 252–253. ISBN 83-88938-19-3.
    62. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 457. ISBN 978-83-7271-749-8.
    63. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 254–258. ISBN 83-88938-19-3.
    64. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 458. ISBN 978-83-7271-749-8.
    65. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 259–261. ISBN 83-88938-19-3.
    66. ks. Bendza M., ks. Szymaniak A.: Starożytne patriarchaty prawosławne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2005, s. 141–142. ISBN 83-7431-060-X.
    67. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 461–462. ISBN 978-83-7271-749-8.
    68. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 262–264. ISBN 83-88938-19-3.
    69. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 265–266. ISBN 83-88938-19-3.
    70. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 267. ISBN 83-88938-19-3.
    71. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 268–269 i 272. ISBN 83-88938-19-3.
    72. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 466. ISBN 978-83-7271-749-8.
    73. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 454. ISBN 978-83-7271-749-8.
    74. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 287–288. ISBN 83-88938-19-3.
    75. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 288. ISBN 83-88938-19-3.
    76. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 296. ISBN 83-88938-19-3.
    77. ks. Bendza M., ks. Szymaniak A.: Starożytne patriarchaty prawosławne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2005, s. 143. ISBN 83-7431-060-X.
    78. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 299–301. ISBN 83-88938-19-3.
    79. M. Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013, s. 471–473. ISBN 978-83-7271-749-8.
    80. Nicosia bids farewell to a towering figure (ang.). thenational.ae, 20 października 2008. [dostęp 2014-06-27].
    81. Makarios to Be Buried Near His Monastery. „NYT” (ang.). [dostęp 2011-08-21]. 
    82. Constantine Markides. Macabre Battle over Makarios' heart. „Cyprus Mail” (ang.). [dostęp 2014-06-21]. 




    Reklama

    Czas generowania strony: 1.217 sek.