• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ludy ugrofińskie

    Przeczytaj także...
    Iżorowie (rzadko Iżorianie, nazwa własna: Ižoralaine), nazywani także niekiedy (błędnie) Ingrami - etnos ugrofiński z grupy bałtofińskiej, spokrewniony z Finami i Estończykami, zamieszkujący Ingrię - krainę historyczną nad Zatoką Fińską w płn.-zach. Rosji.Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugra (ros. Ханты-Мансийский автономный округ – Югра, Chanty-Mansijskij awtonomnyj okrug – Jugra) – jednostka podziału administracyjnego w obrębie Federacji Rosyjskiej, wchodząca w skład obwodu tiumeńskiego.
    Finowie (fiń. suomalaiset) – naród ugrofiński zamieszkujący Finlandię, ok. 7 mln osób. Posługują się językiem fińskim, sporadycznie także szwedzkim i rosyjskim. Finowie najbliżej spokrewnieni są z Estończykami.
    Flaga panugrofińska

    Ludy ugrofińskie (t. Ugrofinowie) — grupa ludów posługujących się językami ugrofińskiej grupy uralskiej rodziny językowej, zamieszkujących kilka izolowanych obszarów północno-wschodniej Europy i zachodniej Syberii. W toku dziejów ludy te utraciły wspólne cechy kulturowe i antropologiczne – obecnie podstawą wyróżnienia ludów ugrofińskich jest wspólna przeszłość historyczna i pokrewieństwo języków.

    Mari El (ros. i maryjski Марий Эл); pełna nazwa Republika Mari El (ros. Республика Марий Эл; maryjski Марий Эл Республика) – autonomiczna republika w Federacji Rosyjskiej, położona nad środkową Wołgą.Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość – 3531 km, powierzchnia zlewni – 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty – Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

    Ludy posługujące się językami ugrofińskimi liczą obecnie:

  • Węgrzy – 14,5 mln,
  • Finowie – 7,0 mln,
  • Estończycy – 1,1 mln,
  • Mordwini – 1,05 mln,
  • Udmurci – 637 tys.,
  • Maryjczycy – 604 tys.,
  • Komiacy – 418 tys.,
  • Karelowie – 96 tys.,
  • Lapończycy – 60 tys.,
  • Chantowie – 28 tys.,
  • Mansowie – 11 tys.,
  • Wepsowie – 12 tys.,
  • Liwowie – 2 tys.,
  • Iżorowie – 0,3 tys.,
  • Wotowie – poniżej 0,1 tys.
  • Ogólna liczba przedstawicieli ludów ugrofińskich szacowana jest na 22-27 mln. Narodowe państwa ugrofińskie to Węgry, Finlandia i Estonia. Ugrofiński charakter narodowy – formalnie – ma pięć republik-podmiotów Federacji Rosyjskiej:

    Wepsowie - ugrofińska grupa etniczna zamieszkująca w północno-zachodniej części Federacji Rosyjskiej, używająca języka wepskiego (zaliczanego do języków bałtofińskich) oraz języka rosyjskiego.Rusyfikacja – proces polegający na dążeniu władz rosyjskich do wynarodowienia ludności podbitych państw poprzez narzucanie rosyjskiego języka, obyczajów, kultury i wzorców w sztuce.
  • Republika Karelii – Karelowie stanowią 9,2% ludności,
  • Republika Komi – Komiacy stanowią 25,2% ludności,
  • Republika Maryjska – Maryjczycy stanowią 42,3% ludności,
  • Republika Mordwy – Mordwini stanowią 40,0% ludności,
  • Republika Udmurcji – Udmurci stanowią 29,5% ludności,
  • oraz jeden okręg autonomicznyChanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny - Jugra, w którym Chantowie stanowią 1,2% ludności, a Mansowie – 0,69%.

    Lapończycy (czasami też Saamowie, Łoparowie, Loparowie; lap. Saami, Sámi) – lud zamieszkujący głównie Laponię – krainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji. Lapończycy są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii.Węgrzy (t. Madziarzy, węg. l.poj. magyar, l.mn. magyarok) – naród europejski z grupy ludów ugrofińskich, zamieszkujący głównie własne państwo narodowe - Węgry w Europie Środkowej, posługujący się językiem węgierskim.

    Ugrofinowie wyodrębnili się w wyniku rozpadu wspólnoty uralskiej - oddzieleniu gałęzi samojedzkiej - w IV tysiącleciu p.n.e. Brak źródeł pisanych i niejednoznaczność danych archeologicznych nie pozwalają na dokładne usytuowanie kolebki ludów ugrofińskich. Dane językowe pozwalają na ustalenie, że leżała ona w strefie tajgi, albo tuż na wschód od środkowego Uralu, na zachodnich rubieżach Niziny Zachodniosyberyjskiej (gdzie znaleziono wykopaliska ugrofińskie i samojedzkie z IV tysiąclecia p.n.e.), albo na zachód od środkowego Uralu, na wschodnich krańcach Niżu Wschodnioeuropejskiego, między Uralem a Kamą (gdzie identyfikuje się z nimi kulturę ceramiki grzebykowej). Mimo stosunkowo niewielkiej liczebności (20-100 tysięcy) ludy ugrofińskie zamieszkiwały wtedy rozległe tereny. Dokonywały również ekspansji, głównie na zachód. Jej śladami są dziś zabytki kultury Sperringsa nad Morzem Białym i wschodnim Bałtykiem (początek III tysiąclecia p.n.e.) i kultury wołosowskiej nad Oką, Wołgą i Dźwiną (przełom III i II tysiąclecia p.n.e.). W II tysiącleciu doszło do eksplozji demograficznej ludów ugrofińskich, które rozpoczęły parcie na zachód, przez Nizinę Środkoworosyjską nad Bałtyk.

    Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją. Od zachodu ma ponadto dostęp do Morza Bałtyckiego.Ludy fińskie – grupa ludów wspólnego pochodzenia, posługujących się językami wołżańsko-fińskiej i bałtycko-fińskiej grupy ugrofińskiej gałęzi uralskiej rodziny języków. Grupa dzieli się na dwie podgrupy: ludy wołżańsko-fińskie i ludy bałtycko-fińskie, różniące się, poza lokalizacją i językiem, również przeszłością historyczną. Szczególne miejsce zajmują Lapończycy, którzy, choć posługują się językami ugrofińskimi i należą do fińskiego kręgu kulturowego, to jednak nie są pochodzenia ugrofińskiego, lecz zostali do tej grupy asymilowani. Ludy fińskie zamieszkują północno-wschodni kraniec Europy – od północno-zachodnich wybrzeży Morza Bałtyckiego (Zatoki Fińskiej i Botnickiej) po środkową Wołgę i Kamę. Poza Finlandią i Estonią, gdzie osadnictwo fińskie jest zwarte, pozostałe ludy fińskie żyją dziś w rozproszeniu między Rosjanami.

    Z ludami praugrofińskimi utożsamiano czasami zespół kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej. Dalsze migracje w rozbieżnych kierunkach doprowadziły do tego, że odległość między plemionami ugrofińskimi sięgnęła tysięcy kilometrów rzadko zaludnionej tajgi. Brak kontaktów doprowadził około 1500 roku p.n.e. do rozpadu ugrofińskiej wspólnoty językowej. Powstały początkowo dwie, a następnie trzy grupy ludów ugrofińskich: wschodnia, zauralska – ugryjska oraz zachodnia, wołżańsko-kamska, która szybko rozpadła się na fińską (nad Bałtykiem) i permską (nad Wołgą i Kamą). Przyuralskie siedziby Ugrofinów stały się terenami osadnictwa, wpływów i podbojów innych ludów - mongolskich, tureckich, irańskich, słowiańskich - dominujących liczebnie i kulturowo. Intensywne obce wpływy doprowadziły do utraty przez ludy ugrofińskie wspólnoty kulturowej i językowej. Samodzielny byt zachowały właściwie tylko ludy, które weszły w krąg kultury zachodniej, czyli Węgrzy, Finowie i Estończycy. Pozostałe ludy ugrofińskie tracą na liczebności wskutek zarówno wymierania, jak i wynarodowienia, przede wszystkim rusyfikacji.

    Oka (ros. Ока), rzeka w Rosji, prawy (najdłuższy) dopływ Wołgi o długości 1498,6 km i powierzchni dorzecza 245 tys. km².Liwowie – niewielka grupa etniczna zamieszkująca w Kurlandii na Łotwie (Wybrzeże Liwońskie), rdzenni mieszkańcy ziem, zamieszkiwanych przez Bałtów, czyli Łotyszy. Posługują się oni językiem liwskim, należącym do grupy języków ugrofińskich, spokrewnionym blisko z językiem estońskim i fińskim.

    Zobacz też[]

  • Czudź
  • Bibliografia[]

  • Aleksander Nawrocki Szamanizm i Węgrzy, „Iskry”, Warszawa 1988
  • Péter Hajdú Narody i języki uralskie, PWN Warszawa 1971



  • w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Ludy ugryjskie – grupa ludów wspólnego pochodzenia, posługujących się językami ugryjskiej grupy ugrofińskiej gałęzi uralskiej rodziny języków. W skład grupy wchodzą dziś tylko trzy narody: Węgrzy, zamieszkujący Kotlinę Panońską w środkowej Europie oraz Chantowie i Mansowie, tworzący grupę obi-ugryjską, zamieszkujący północno-zachodnią część Syberii, od wschodnich podnóży Ural (ujednoznacznienie)u po środkowy bieg Obu. Węgrów jest obecnie około 14,5 mln, Chantów – 28 tys., Mansów – 11 tys. W toku dziejów ludy te utraciły wspólne cechy kulturowe i antropologiczne – obecnie podstawą wyróżnienia ludów ugryjskich jest wspólna przeszłość historyczna i pokrewieństwo języków.
    Kama (Ка́ма) (tatar. Çulman) – rzeka w Rosji, lewy dopływ Wołgi (i największy z nich, w rzeczywistości większy także od Wołgi w miejscu połączenia obu rzek). Wypływa w republice autonomicznej Udmurcja (ros. Удму́ртия) płynąc najpierw na wschód, potem skręca na południe i zachód w obwodzie permskim, przepływa ponownie przez Udmurcję a następnie przez republikę autonomiczną Tatarstan, gdzie spotyka się z Wołgą.
    Tajga, borealne lasy iglaste – lasy iglaste występujące w północnej części Azji (Syberia, Sachalin, Kamczatka, Hokkaido) oraz Ameryki Północnej (Alaska i Kanada), Europy (Półwysep Skandynawski, Karelia, północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej), w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.
    Kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej – neolityczna kultura wywodząca się ze stref lesistych Europy Północno-wschodniej, w Polsce trwała między ok. 3100 p.n.e. a 1600 p.n.e.
    Ludy permskie – grupa ludów wspólnego pochodzenia, posługujących się językami permskiej grupy ugrofińskiej gałęzi uralskiej rodziny języków. W skład grupy wchodzą dziś tylko dwa narody: Komiacy i Udmurci. W znacznym rozproszeniu zamieszkują północno-wschodni kraniec Europy Wschodniej – południkowy pas wzdłuż zachodnich podnóży Uralu, od wybrzeży Morza Barentsa po środkowy odcinek Kamy, znany niegdyś jako Perm. Komiaków jest obecnie około 0,4 mln, Udmurtów – około 0,6 mln.
    Maryjczycy (nazywani niegdyś Czeremisami) – lud liczący ok. 600 tys. osób, zamieszkujący republikę Mari El (Federacja Rosyjska) oraz w rozproszeniu na terytorium całego byłego ZSRR. Od XVIII wieku wyznają prawosławie, część wyznaje islam, w ostatnich latach obserwuje się odrodzenie pogańskich wierzeń. Mówią językiem maryjskim, mocno zróżnicowanym dialektycznie, należącym do rodziny uralskiej. Znajdują się pod silnym wpływem kulturowym Rosjan oraz Tatarów.
    Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

    Reklama