• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Ludy tureckie



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    <|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>Czuwaszja (czuwas. Чăваш Ен, ros. Чувашия), Republika Czuwaska (czuwas. Чăваш Республики, ros. Чувашская Республика) – republika w europejskiej części Federacji Rosyjskiej.
    Języki[]

    Turecka podrodzina językowa należy do ałtajskiej rodziny językowej. Języki tureckie rozważane są w ugrupowaniach geograficznych, ze względu na wysoką mobilność i mieszanie się Turków między sobą i z innymi ludami precyzyjna klasyfikacja jest niezwykle trudna. W każdej wersji wymienia się sześć grup, ale różny jest ich skład. Dodatkowo w niektórych rodzajach podziału pojawiają się języki niesklasyfikowane w żadnej z grup. Zaprezentowany podział jest tylko jednym z wariantów. Ostatecznego podziału, jak dotąd nie ustalono. Według tej wersji istnieje 6 grup językowych:

    Chanat Krymski (Qırım Hanlığı) – historyczne państwo feudalne na Półwyspie Krymskim, istniejące od XV do XVIII wieku, pod panowaniem tatarskich chanów.Afszarowie – lud turecki, zamieszkujący Iran (sześć enklaw: na północ od jeziora Urmia, na południe od miasta Zandżan, na zachód od miasta Hamadan, a także w północnej i południowej części kraju) oraz Afganistan, prawdopodobnie także Turcję. Wyznają islam w odmianie szyickiej. Afszarowie w Iranie prowadzą półosiadły tryb życia, częściowo zajmują się prymitywnym rolnictwem. Natomiast Afszarowie afgańscy mieszkają w miastach (zwł. w Kabulu i Kandaharze) oraz osadach podmiejskich. Afszarowie z Afganistanu są dwujęzyczni, w kontaktach z innymi używają języka farsi, natomiast w domu mówią we własnym języku narodowym. Istnieje również podgrupa afgańskich Afszarów (tzw. Kyzylbaszi), która nie zna już języka afszarskiego. Kultura tego narodu nie była bliżej badana.
  • bułgarska z wymarłym językiem starobułgarskim i współczesnym czuwaskim
  • wschodnia z językami uzbeckimi, ujgurskim i kilkoma mniejszymi
  • północna z ałtajskimi, tuwińskim, jakuckim, chakaskim
  • południowa z tureckim, azerbejdżańskim, turkmeńskim, krymskotatarskim i kilkoma mniejszymi
  • zachodnia z kazaskim, kirgijskim, baszkirskim, tatarskim, karaczajsko-bałkarskim i wieloma mniejszymi
  • w tym sposobie podziału osobną grupę stanowi język urum (zislamizowanych Greków krymskich)
  • Korzenie ludów tureckich[]

    Termin „turecki” został po raz pierwszy oficjalnie użyty VI wieku. Nacjonaliści tureccy twierdzą, że ludami prototureckimi byli Scytowie, Hunowie, Sarmaci, Chazarowie, Pieczyngowie, Alanowie, Kimmerowie i inne ludy stepowe. Jednak, chociaż któreś z nich może reprezentować, do pewnego stopnia, proto-Turków, plemię tureckie lub konfederację plemion, większość uważana jest za społeczności nietureckie. Na pewno w czasach późniejszych Chazarowie i Pieczyngowie byli Turkami, ale Kimmerowie, Sarmaci i Scytowie byli wczesnymi ludami indoeuropejskimi.

    Kaukaz – region na pograniczu Europy i Azji pomiędzy Morzem Czarnym a Kaspijskim wokół gór Kaukaz. Od północy graniczy z europejską częścią Rosji, od południa, w zależności od przyjmowanego podziału, z Bliskim Wschodem albo z Azją Zachodnią (Przednią).Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) – grupa ludów tureckich z Europy wschodniej oraz północnej Azji.

    Pomimo że stali się ludami osiadłymi i mieszkańcami miast, stara tradycja koczownictwa stworzyła kulturową normę którą reprezentuje bitność, zmysł przywódczy, mobilność, kunszt wojenny, waleczność, hippiczna biegłość i niezwykła zręczność konnych łuczników. Ludy tureckie korzystały z własnych alfabetów np. ujgurskiego. Tradycyjne symbole ludów tureckich obejmujące gwiazdę i półksiężyc pochodzą jeszcze z czasów przed przyjęciem islamu. Turcy byli wtedy powszechnie wyznawcami szamanizmu, są one częścią tureckiej mitologii i tradycji; tak samo jak kolor niebieski, żelazo i ogień. W dobie nacjonalizmów, Turcy jako pierwsi wśród ludów islamskich przyjęli zachodnie idee liberalizmu i świeckich ideologii. Miało to miejsce najpierw pod koniec XIX wieku w Imperium Rosyjskim i zostało zapoczątkowane przez tatarskich intelektualistów Ismaila Gaspirali i Yusufa Akçura, jako reakcja na panslawizm i rusyfikację. Pierwszymi w pełni demokratycznymi i świeckimi republikami w świecie islamskim były tureckie: Idel-Ural założona w 1917 i Demokratyczna Republika Azerbejdżanu w 1918 (obydwa kraje zostały zajęte przez Armię Czerwoną i włączone do Związku Radzieckiego). W 1923 roku powstała świecka Republika Turcji.

    <|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>Xiongnu (chiń.: 匈奴) – azjatycki lud koczowniczy i założona przez niego konfederacja koczowniczych plemion, u szczytu potęgi w II i I w. p.n.e. sprawująca zwierzchnictwo nad terenami dzisiejszej Mongolii, południowo-zachodniej Syberii, Azji Środkowej, Mandżurii oraz Mongolii Wewnętrznej, Sinciangu i Gansu.

    Historia[]

    Powszechnie przyjmuje się że najstarsi Turcy wywodzą się z Azji Środkowej. Niektórzy uczeni uważają Xiongnu za jedno z pierwszych plemion turecko-mongolskich. Między pierwszymi i dziesiątym wiekiem naszej ery ludy tureckie przemieszczały się ze Środkowej Azji, głównie w kierunku Europy i Bliskiego Wschodu.

    Krymczacy, Jahudiler − autochtoniczny lud turecki zamieszkujący Półwysep Krymski. Wyznawcy judaizmu rabinicznego, używający języka krymczackiego (judeo-tatarskiego).Półwysep Czukocki (ros. Чукотский Полуостров, Чукотка) – półwysep w Azji, w syberyjskiej części Rosji, nad Morzem Czukockim i pacyficzną Zatoką Anadyrską Morza Beringa. Półwysep ten jest najdalej na wschód wysuniętą częścią rosyjskiego Dalekiego Wschodu, częścią Czukockiego Okręgu Autonomicznego. Zakończony na wschodzie Przylądkiem Dieżniowa (po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa znajduje się Półwysep Seward, będący częścią Alaski), na południu Przylądkiem Czukockim; granica morska między obydwoma półwyspami jest zarazem granicą państwową między Rosją i USA oraz linią zmiany daty. Półwysep Czukocki leży na kole podbiegunowym północnym.

    Dokładna data pierwszych migracji z pierwotnych siedzib pozostaje nieznana. Pierwsze plemię określane jako tureckie użyczyło swego imienia wielu kolejnym państwom i ludom, byli to Turkuci w VI wieku. Aszyna jako głowa klanu poprowadził swoich ludzi do państwa Rouran zabiegając w ten sposób o włączenie ich do konfederacji i zabezpieczenie przed Chinami. Jego plemię słynęło z kowalstwa. Po upływie stulecia wzmocnili się na tyle, że podbili Rouran tworząc własny pierwszy kaganat turecki VI-VIII wiek, który następnie rozpadł się na Kaganat Zachodni i Wschodni. Oba kaganaty zostały podbite i czasowo (około 50 lat) istniały jako protektoraty chińskiej dynastii Tang. Po powstaniu w 682 roku część ich ziem została znowu zjednoczona jako drugi kaganat turecki.

    Tatarstan, Republika Tatarstanu (ros. Респу́блика Татарста́н lub Тата́рия; tatar. Татарстан Республикасы / Tatarstan Respublikası) – podmiot (republika) Federacji Rosyjskiej wchodząca w skład Nadwołżańskiego Okręgu Federalnego.Rusyfikacja – proces polegający na dążeniu władz rosyjskich do wynarodowienia ludności podbitych państw poprzez narzucanie rosyjskiego języka, obyczajów, kultury i wzorców w sztuce.

    Państwo Protobułgarów istniało w VII-XI w. pierwotnie stanowili oni część Kaganatu Zachodniego, która po usamodzielnieniu się zagroziła najpierw Bizancjum, a następnie podbiła tereny obecnej Bułgarii tworząc z miejscową ludność słowiańską pierwsze w historii w miarę trwałe państwo słowiańskie, które jednak w XI w. zostało rozbite przez Bizancjum.

    Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς, łac. Christianitas) – monoteistyczna religia objawienia, bazująca na nauczaniu Jezusa Chrystusa zawartym w kanonicznych ewangeliach. Jej wyznawcy uznają w nim obiecanego Mesjasza i Zbawiciela, który ustanowił Królestwo Boże poprzez swoje Zmartwychwstanie. Kanon wiary chrześcijańskiej został spisany w Nowym Testamencie i przekazywany jest przez Kościoły.Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

    Późniejsza historia ludów tureckich obejmuje państwa Karłuków (VIII-X wiek), Ujgurów (VIII-IX wiek), Połowców IX-XII wiek, Chazarów VI-VIII wiek, Kirgizów (VI-X wiek), Oguzów którzy tworzyli różne państwa począwszy od VI po XI wiek z nich to wywodzą się Pieczyngowie i Turcy Seldżuccy. Ponieważ ludy te zakładały państwa w obszarze między Mongolią a Morzem Kaspijskim, mieli oni kontakt z muzułmanami i stopniowo przejmowali islam. Były jednak również ludy tureckie wyznający inne religie: chrześcijaństwo, judaizm, buddyzm czy manicheizm.

    Chanat Kazański - państwo z ośrodkiem w Kazaniu powstałe około połowy XV wieku w wyniku rozpadu Złotej Ordy, w 1552 roku podbite przez Wielkie Księstwo Moskiewskie.Czuwasze (czuwask. чǎвашсем, ros. чуваши, tatar. Çuaşlar, Чуашлар) są narodem pochodzenia tureckiego, zamieszkującym Czuwaską Republikę Autonomiczną oraz w mniejszej liczbie sąsiednie Tatarstan i Baszkirię.

    Turcy jako żołnierze pojawili się w armii Abbasydów i z czasem stali się faktycznymi władcami muzułmańskiego Bliskiego Wschodu. Dynastia Seldżuków opanowała obszary Kalifatu Abbasydów (zdobycie Bagdadu 1055 rok) i zdobyła część azjatyckich ziem Bizancjum.

    Przez cały ten czas Kirgizi i Ujgurzy walczyli ze sobą i z Imperium Chińskim. Kirgizi osiedli ostatecznie w kraju nazywanym obecnie Kirgistanem. W latach 20. XIII wieku świat ludów tureckich podbity został przez imperium mongolskie. Po jego rozpadzie Tatarzy będący pierwotnie jednym z plemion mongolskich weszli w skład Złotej Ordy, a po jej rozpadzie chanaty Kazański, Astrachański, Krymski i Syberyjski.

    Protobułgarzy również Prabułgarzy – lud koczowniczy pochodzenia huńskiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>

    Gdy Sułtanat Rum upadł w wyniku mongolskiej inwazji, szansę wykorzystało kolejne państwo Turków. Imperium Osmańskie pojawiło się jako nowe ważne tureckie państwo, zdołało ono zdominować nie tylko Bliski Wschód, ale również południowo-wschodnią Europę, część południowej Rosji i północną Afrykę.

    Imperium Osmańskie stopniowo słabło w obliczu nieudolnej administracji, ciągłych wojen z Rosją i Austrią, oraz pojawienia się narodowościowych ruchów w Bałkanach, i tak oto po I wojnie światowej ustąpiło ono miejsca obecnej republice Turcji.

    Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Dla porównania powierzchnia całkowita Polski to ok. 313 tys. km². Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10-12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli).Języki tureckie albo turkijskie (dla wyraźniejszego odróżnienia od języka tureckiego będącego jedynie członkiem całej rodziny) - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.

    Równocześnie liczne narody tureckie żyły w granicach państw trzecich. W ZSRR na 15 republik związkowych 5 tworzyły ludy tureckie, Ujguria zaś stanowiła (i stanowi do dziś) część Chin. Stan taki utrzymywał się do początku lat 90. XX wieku. Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego powstało pięć kolejnych państw tureckich. (Turkmenistan, Uzbekistan, Kirgistan, Azerbejdżan i Kazachstan}

    Karaczajowie – jeden z ludów tureckich zamieszkujący południową Rosję w północnej części Kaukazu. Naród liczący około 150 – 160 tys. używa wspólnego z Bałkarami języka. Oba narody są niekiedy traktowane jako jeden. Od początku XIX wieku zamieszkane przez nich ziemie należą do Rosji. W 1943 roku zostali deportowani z Kaukazu i powrócili dopiero po śmierci Stalina. Tradycyjnymi zajęciami było pasterstwo, rolnictwo i rzemiosło. Wyznają islam sunnicki.Szamanizm − zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Tuwa, Republika Tuwy (ros. Тува lub Тыва, tuwin. Тыва; historyczne nazwy: Tannu-Tuwa, Урянхайский край – Kraj Urianchajski) – republika autonomiczna w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Graniczy z Mongolią oraz rosyjskimi jednostkami administracyjnymi: Republiką Ałtaju, Chakasją, Krajem Krasnojarskim, obwodem irkuckim i Buriacją.
    Bagdad (arab. بغداد = Baghdād) – stolica Iraku; liczba mieszkańców wynosi ponad 7 mln. Położony na zachodnim brzegu Tygrysu jest jednym z największych miast na Bliskim Wschodzie.
    Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie. Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w niej objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.
    Chorasańczycy - lud turecki zamieszkujący w północnej części irańskiego ostanu Chorasan, około 403 tys. ludzi. Używają własnego, zbliżonego do azerskiego języka, większość jest dwujęzyczna i używa również urzędowego w Iranie języka perskiego. W VII wieku zamieszkane przez nich ziemie podbite zostały przez Arabów i zislamizowane. Obecnie wyznają oni islam sunnicki. Chorasańczycy zajmują się uprawą, w tym również na sztucznie nawadnianych polach, hodują owce, kozy i bydło. Znane są wyroby chorasańskich rzemieślników - zwłaszcza dywany.
    Języki ałtajskie – grupa języków, tradycyjnie uznawanych za rodzinę językową, pochodząca od wspólnego prajęzyka. Obecnie często uważa się języki ałtajskie raczej za ligę językową – zespół języków, których podobieństwa wynikają ze wzajemnych interakcji. Grupa języków ałtajskich dzieli się trzy rodziny:
    Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.
    Azerbejdżanie, Azerowie (Azərbaijanca, Azərbaycan Türkləri) – tureckojęzyczny naród zamieszkujący głównie Azerbejdżan oraz północno-zachodni Iran (ostany: Azerbejdżan Wschodni i Azerbejdżan Zachodni), a także – w znacznie mniejszych skupiskach – Rosję (obecnie, ze względu na emigrację, ponad 1 milion, głównie w największych miastach), Gruzję oraz kilka państw Bliskiego Wschodu. W sumie liczy on ok. 35 mln osób (2000), choć według nieoficjalnych szacunków nawet 45 milionów (2006). Azerowie są potomkami plemion turkijskich które w XI w. zmieszały się z zamieszkującą tereny dzisiejszego Azerbejdżanu i północno-zachodniego Iranu ludnością indoeuropejską, kaukaską i semicką. Genetycznie są mieszanką ludów kaukaskich, indoeuropejskich i tureckich. Posługują się językiem azerskim, blisko spokrewnionym z tureckim. Wyznają islam szyicki (85%) i sunnicki (15%).

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.058 sek.