Ghetto Litzmannstadt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Litzmannstadt Ghetto)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tablica z informacją o utworzeniu getta i zakazie wstępu na jego obszar osobom postronnym. Podobne tablice były gęsto rozstawione wzdłuż ogrodzenia getta

Ghetto Litzmannstadt, getto łódzkie (jid. ‏לאדזשער געטא‎; lodżer geto; ליצמאנשטאטער געטא; licmansztoter geto) – getto żydowskie istniejące w okupowanej przez Niemców Łodzi (od kwietnia 1940 Litzmannstadt). W dokumentach archiwalnych można spotkać skrótową formę Ghetto L-stadt lub Getto L-stadt, od skrótu nazwy miasta powszechnie używanego przez Niemców, w tym na oficjalnych pismach i drukach.

Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi – samorządowe, gromadzące wszelkiego rodzaju pamiątki z zakresu "tradycji niepodległościowych", przede wszystkim z Łodzi, regionu łódzkiego oraz wybiórczo Polski. Jego oddział "Radogoszcz" specjalizuje się w dziejach okupacji niemieckiej 1939–1945 w Łodzi i okręgu łódzkim. Jako spadkobierca Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego w Łodzi (1959–1990) posiada unikatowy zbiór dokumentów, zdjęć i sztuk pięknych (obrazy, rzeźby, grafiki) z okresu PRL-u, z tego miasta i regionu.Sterowiec – aerostat (statek powietrzny lżejszy od powietrza), od balonu różniący się posiadaniem steru i napędu, dzięki którym może się samodzielnie poruszać, niezależnie od otaczającego go powietrza.

Było to pierwsze w pełni odizolowane od reszty miasta getto na obszarze okupowanej Polski, największe po warszawskim i jedyne, które przetrwało prawie do końca okupacji niemieckiej na ziemiach Polski (zlikwidowane w sierpniu 1944).

Plan getta[ | edytuj kod]

Plan Ghetto Litzmannstadt wpisany w aktualną siatkę łódzkich ulic
Ghetto Litzmannstadt w 1940
Marzec 1940, ul. Piłsudskiego (w tle synagoga przy ul. Wolborskiej)
Chaim Rumkowski, przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi, i Hans Biebow, szef cywilnej niemieckiej administracji getta
Brama przy Starym Rynku. Ruch uliczny na przejściu przez „aryjską” Hohensteiner Straße między wschodnią a zachodnią częścią getta łódzkiego
Żydzi za drutami getta (1941)
Kładka nad eksterytorialną – między obszarami getta – Hohensteiner Straße
Obóz romski w getcie po deportacji
Chaim Rumkowski w trakcie jednego z przemówień na tzw. placu strażackim przy ul. Lutomierskiej (obecnie obszar między posesjami 12 i 14 przy ul. Zachodniej). Widoczny w tle budynek zachował się, dalej kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Zwłoki ofiar akcji deportacyjnej do obozu zagłady Kulmhof przeprowadzonej w dniach 5–12 września 1942
Przygotowywanie do wysyłki do Berlina transportu złotych monet i dewiz zagrabionych Żydom w getcie. Pierwszy z prawej: Hans Biebow

Getto w Łodzi składało się z trzech części, rozdzielonych eksterytorialnymi ulicami:

Praga (czes. i słow. Praha, niem. Prag) – stolica i największe miasto Czech, położone w środkowej części kraju, nad Wełtawą. Jest miastem wydzielonym na prawach kraju, będąc jednocześnie stolicą kraju środkowoczeskiego.Aleksander Klugman, pierwotnie, do 1951 Aron Klugman (ur. 5 maja 1925 w Łodzi) – polski pisarz i publicysta żydowskiego pochodzenia.
  • Hohensteinerstrasse (ob. ul. Zgierska) dzieliła getto na część zachodnią i wschodnią.
  • Alexanderhofstrasse (ob. ul. Limanowskiego) dzieliła część zachodnią na północną i południową.
  • Początkowo komunikacja piesza i drogowa pomiędzy wszystkimi tymi częściami getta odbywała się poprzez bramy, otwierane co jakiś czas pod kontrolą strażników niemieckich, mających do pomocy policję żydowską, ale już w drugiej połowie 1940 powstały trzy piesze kładki: dwie ponad ulicą Zgierską (na wysokości Rynku Starego Miasta oraz na pl. Kościelnym) oraz jedna ponad ul. B. Limanowskiego, przy ówczesnej ul. Masarskiej (ob. rejon skrzyżowania ulic Zachodniej i Limanowskiego).

    Jidyszייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.Kraj Warty (niem. Wartheland), Okręg Rzeszy Kraj Warty (niem. Reichsgau Wartheland lub Warthegau) – nazwa regionu administracyjnego utworzonego podczas II wojny światowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowanym przez III Rzeszę.

    Do getta praktycznie przynależał też obszar stacji Radegast na Marysinie, spełniającej tę samą funkcję co warszawski Umschlagplatz (plac przeładunkowy). Formalnie jednak był to teren kolei niemieckich (Deutsche Reichsbahn), dzierżawiony przez miasto. Z tego powodu na oficjalnych planach getta, zarówno administracji żydowskiej, jak i niemieckiej, nie był on najczęściej uwzględniany.

    Radogoszcz – Rozszerzone Więzienie Policyjne (niem. Erweitertes Polizeigefangnis, Radegast), utworzone 1 lipca 1940 w fabryce włókienniczej Samuela Abbego, położonej u zbiegu obecnych ulic Zgierskiej i gen. J. Sowińskiego w Łodzi, na bazie zlokalizowanego w pobliżu obozu przejściowego w fabryce Michała Glazera przy obecnej ul. Liściastej. Miejsce największej niemieckiej zbrodni wojennej w styczniu 1945 r., dokonanej na obszarze Polski pomiędzy Bugiem a Odrą w okresie działań frontowych, poprzez spalenie budynku więzienia wraz z więźniami w liczbie co najmniej 1500 osób.Pomnik Martyrologii Dzieci, tzw. Pęknięte Serce w Łodzi – odsłonięty 9 maja 1971 roku. Upamiętnia tragiczne losy dzieci polskich w okresie II wojny światowej, a szczególnie dzieci-więźniów pobliskiego obozu dla polskich dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej w Łodzi.. Pomnik znajduje się w Parku im. Szarych Szeregów u zbiegu ulic Brackiej i Staszica.

    Z obszaru getta był wydzielony Bałucki Rynek, siedziba żydowskiej administracji, otoczony osobnym ogrodzeniem. Wstęp na niego był tylko za specjalnymi przepustkami. Spełniał rolę śluzy kontaktowej pomiędzy częścią aryjską miasta a gettem.

    Oznaczenia na planie:

    1. kładki ponad eksterytorialnymi ulicami Zgierską (dwie) oraz ob. B. Limanowskiego (jedna)
    2. stary cmentarz żydowski (obecnie nieistniejący)
    3. straż pożarna, ul. Lutomierska
    4. siedziba oddziału Gestapo w getcie łódzkim
    5. Bałucki Rynek, główna siedziba żydowskich władz getta. tzw. Centrala; tu mieściło się biuro i sekretariat Ch. Rumkowskiego
    6. policja żydowska, podlegająca Judenratowi
    7. Jatki Jojne Pilcera
    8. siedziba niemieckiej policji kryminalnej, posterunek Getto
    9. Aufräumkommando – miejsce zakwaterowania około 600 Żydów mających uporządkować teren getta po jego likwidacji 29 sierpnia 1944 (Rembrandtstraße 16, Jakubastraße 16; ob. ul. Jakuba)
    10. Szpital nr 1 (obecnie ul. Łagiewnicka 36)
    11. jeden z obozów dla osób deportowanych z getta (były szpital dziecięcy)
    12. dom kultury getta (Schneidergasse 3, ob. ul. Krawiecka)
    13. więzienie, ul. Czarneckiego
    14. obóz cygański
    15. obóz prewencyjny dla dzieci polskich
    16. nowy cmentarz żydowski, ul. Bracka
    17. stacja Radegast (łódzki Umschlagplatz; upamiętniona pomnikiem Radegast)

    Historia getta[ | edytuj kod]

    Przygotowania do utworzenia getta rozpoczęły się na początku października 1939 roku. W tajnym okólniku z 10 grudnia 1939 Friedrich Übelhör (prezydent rejencji łódzkiej w okresie od 10 kwietnia 1940 do 15 grudnia 1942) zapowiedział „konieczność ustanowienia zamkniętej i ściśle izolowanej dzielnicy żydowskiej”. Na bazie tych wytycznych dzielnica powstała 8 lutego 1940 zarządzeniem prezydenta policji w Łodzi – Johanna Schäfera. Szefem biura ekonomiczno-żywnościowego, które w październiku 1940 przekształcono w samodzielny wydział – Zarząd Getta (Gettoverwaltung) – został Hans Biebow, a szefem administracji żydowskiej przełożony Starszeństwa Żydów (Judenratu, choć nazwa ta w tym getcie nie była używana) w Litzmannstadt Chaim Rumkowski.

    Commodore 64, C64, CBM64 – komputer domowy z lat 80. XX wieku firmy Commodore Business Machines (CBM). C64 był dotychczas najlepiej sprzedającym się komputerem w historii informatyki.Danuta Dąbrowska właściwie Jakoba Blidsztejn (ur. 1925 w Berlinie, zm. 19 kwietnia 2015) – polska historyk i archiwistka żydowskiego pochodzenia, pracownik naukowy Żydowskiego Instytutu Historycznego. Żona dziennikarza Edmunda Gonczarskiego.

    Getto utworzono 8 lutego 1940, ale ostatecznie jego teren odizolowano od reszty miasta 30 kwietnia 1940 roku. Zlokalizowano je w najbardziej zaniedbanej części Łodzi (Bałuty i Stare Miasto), na obszarze 4,13 km², zmniejszonym po 30 czerwca 1942 roku do 3,82 km², zamieszkanym w 40% do 70% przez Żydów, głównie biedotę i proletariat. Ten wydzielony obszar zabudowany był 2332 domami, z około 28 400 izbami mieszkalnymi. Znaczącą większość z nich stanowiła stara zabudowa, w dużej części drewniana. Zagęszczenie skupionej ludności było ogromne – w 1942 na 1 km² przypadało 42 587 osób, a na jedną izbę 6 lub 7 mieszkańców.

    Pinchas Menachem Joskowicz (ur. 1924 w Zduńskiej Woli, zm. 26 listopada 2010 w Jerozolimie) – rabin chasydzki Ger, w latach 1988–1999 naczelny rabin Polski.Sinti lub Sinte (l.poj. r.m. Sinto, r.ż. Sintisa) – tradycyjnie wędrowna grupa etniczna, pochodząca z Półwyspu Indyjskiego, pokrewna Romom i wraz z nimi określana zbiorczym mianem Cyganów (niem. Zigeuner, wł. Zingari, w języku sintich – Romané Chavé / Romane Tschawe / Romane Čhave, dosłownie: "Synowie Ramy" lub "Romscy synowie / chłopcy").

    W pierwszej kolejności zamknięto w nim Żydów pozostających w tym czasie na obszarze miasta – około 140 tys. osób. Od 16 października do 4 listopada 1941 roku do getta przybyły transporty Żydów przesiedlonych z Austrii (ok. 5 tys.), Czech (ok. 5 tys.), Luksemburga (ok. 600) i Rzeszy (ok. 10 tys. osób). Kolejne przesiedlenia miały miejsce od 7 grudnia 1941 do 28 sierpnia 1942 – również z innych likwidowanych gett Kraju Warty (ok. 18 tys. osób), najpierw głównie z terenu województwa łódzkiego, z likwidowanych tu sukcesywnie gett w innych miastach, np. z podłódzkich Pabianic, Konstantynowa, Aleksandrowa, Głowna, Ozorkowa czy Brzezin. Następnie, w końcu 1941 roku, przywieziono tu około 5 tys. Sinti i Romów z pogranicza austriacko-węgierskiego (tzw. Burgenland; listopad 1941) i w drugiej połowie 1942 prawie 20 tys. Żydów z Europy Zachodniej (m.in. z Niemiec, krajów Beneluksu) oraz praskich Żydów. W sumie przez łódzkie getto przeszło około 200 000 osób.

    Deutsche Reichsbahn – niemieckie koleje państwowe w latach 1920–1949, następnie w NRD. Po zjednoczeniu Niemiec i po połączeniu z Deutsche Bundesbahn weszły w skład Deutsche Bahn AG.Amiga (hiszp. la amiga – przyjaciółka) – popularna marka komputerów produkowanych między innymi przez firmę Commodore. Po bankructwie Commodore marka została przejęta przez firmę Escom, a następnie przez Gateway. W końcu wyłoniła się samodzielna firma Amiga INC, która po bankructwie sprzedała wszelkie prawa firmie KMOS. Z kolei KMOS zmieniło nazwę na Amiga Inc.

    Historycy, a przede wszystkim ocaleli jego więźniowie, dzielą tragiczną historię getta na dwa zasadnicze okresy: przed tak zwaną wielką szperą i po niej, która miała miejsce we wrześniu 1942 roku. W pierwszym okresie funkcjonowanie getta mniej więcej odtwarzało formy i instytucje przedwojenne. Między innymi, z inicjatywy i z dużym poparciem Chaima Rumkowskiego, zorganizowano prawie na masową skalę naukę dla dzieci i młodzieży. W drugim okresie, po wywiezieniu do miejsca zagłady w Chełmnie n. Nerem chorych, dzieci i osób starszych wiekiem, getto było w zasadzie ogromnym obozem pracy przymusowej, a administracja żydowska jedynie transmisją poleceń niemieckich i nadzoru ich wykonywania.

    Jatki Jojne Pilcera, także Jatki Judy Dawida i Ferki Ginsberg - jatki handlowe na Starym Mieście przy ul. Wojska Polskiego 2 w Łodzi, powstały w 1895 lub 1907 r. (wg danych z Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Łodzi), nadbudowane zostały w 1932 r. Swoją nazwę zwyczajową nazwę zawdzięczają pierwszemu właścicielowi - Jojne Pilcerowi. Bronisława Rotsztat vel Rothstadt, Bronisława Rotsztat-Srebnogórowa (ur. w 1906, zm. 26 lutego 1949 w Łodzi) – skrzypaczka żydowskiego pochodzenia, koncermistrz-skrzypek Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej. Więzień łódzkiego getta, następnie obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.

    6 czerwca 1941, będąc przejazdem w Łodzi, na krótko odwiedził getto Heinrich Himmler. Na Bałuckim Rynku, siedząc w swoim aucie, zamienił kilka słów z Rumkowskim. Znacznie wcześniej, w październiku 1939, do Łodzi przybył Joseph Goebbels i m.in. zwiedził tę część Bałut, która była w większości zamieszkana przez ludność żydowską i miała stanowić obszar utworzonego później getta. Wizyta ta była jedną z inspiracji realizacji skrajnie antysemickiego filmu dokumentalnego Der ewige Jude („Wieczny Żyd”) w reżyserii Fritza Hipplera (1940). Część ujęć do filmu zrealizowano w łódzkim getcie.

    Ośrodek zagłady Chełmno nad Nerem (niem. SS-Sonderkommando Kulmhof) – niemiecki nazistowski ośrodek zagłady Żydów założony przez Niemców we wsi Chełmno nad Nerem (niem. Kulmhof am Nehr). Funkcjonował od jesieni 1941 roku do kwietnia 1943, oraz na krótko w 1944 roku. Główne miejsce masowej zagłady ludności żydowskiej z Kraju Warty oraz więźniów łódzkiego getta.Ulica Lutomierska w Łodzi ma około 2,4 kilometra długości, biegnie od ul. Zgierskiej (przy pl. Kościelnym) do skrzyżowania al. Włókniarzy i ul. Wielkopolskiej.

    W 1942 Niemcy postanowili przekształcić getto w wielki obóz pracy. Podstawowym elementem tego planu było usunięcie z niego dzieci do lat 10, starców powyżej 65 roku życia oraz chorych jako elementów „nieprodukcyjnych”. Realizację rozpoczęto 1 września od wywiezienia w niezwykle brutalny sposób wszystkich chorych ze szpitali getta. Plan przewidywał wywiezienie ponad 20 tys. osób. 4 września 1942 szef żydowskiej administracji getta, Chaim Rumkowski, na tak zwanym placu strażackim przy ul. Lutomierskiej 13 wygłosił przemówienie do mieszkańców wzywające do oddania dzieci, starców i pozostałych chorych. Realizować to miała policja żydowska, która po pierwszej próbie odmówiła wykonania rozkazów Niemców. W dniu 5 września na teren getta wkroczyli Niemcy i ogłosili wielką szperę (absolutny zakaz opuszczania miejsc zamieszkania).

    Ulica Zgierska w Łodzi – ulica długości około 6 km, biegnąca w kierunku północnym jako przedłużenie ul. Nowomiejskiej od skrzyżowania z ul. Podrzeczną (przy Starym Rynku) do granicy miasta Łodzi ze Zgierzem, gdzie przechodzi w ul. Łódzką.Holocaust („całopalenie”, spolszczenie: Holokaust) – pierwotnie termin religijny oznaczający ofiarę całopalną (w tym znaczeniu może być stosowane również dziś), obecnie najpowszechniejszym znaczeniem tego słowa są prześladowania i zagłada prawie 6 milionów Żydów przez władze niemieckiej III Rzeszy oraz jej sojuszników w okresie II wojny światowej (w tym znaczeniu, jako nazwa własna, słowo Holocaust/Holokaust pisane jest wielką literą).

    W dniach 5–12 września 1942 z łódzkiego getta wysiedlono 15 681 „osób nienadających się do pracy” (dzieci do 10 roku życia, starców, osoby chore). Na miejscu zamordowano około 600 osób. Getto z pozostałymi ponad 70 tys. mieszkańców stało się wielkim obozem pracy. Zamknięto szkoły i szpitale.

    Likwidacja łódzkiego getta rozpoczęła się 23 czerwca 1944 roku. Do 14 lipca hitlerowcy wywieźli do Kulmhof ponad 7 tys. osób. Ponieważ to miejsce zagłady nie było w stanie sprostać planowi eksterminacji, po dwutygodniowej przerwie likwidację wstrzymano. Wznowiono ją, ale już do KL Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka). Od 9 do 29 sierpnia około 70 tys. Żydów wywieziono do Auschwitz-Birkenau. Ostatni transport odszedł 29 sierpnia 1944.

    Obóz prewencyjny (izolacyjny) dla młodych Polaków Policji Bezpieczeństwa w Łodzi (niem. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt) – obóz utworzony na obszarze wydzielonym z łódzkiego getta (graniczący od wschodu z cmentarzem żydowskim przy ul. Brackiej), przeznaczony dla dzieci i młodzieży polskiej od 6 do 16 roku życia. Formalnie utworzony około połowy 1942, operacyjną działalność rozpoczął 11 grudnia 1942 roku. Funkcjonował do końca okupacji niemieckiej w Łodzi, do 19 stycznia 1945 roku. Chava Rosenfarb (ur. 1923 w Łodzi, zm. 30 stycznia 2011 w Lethbridge) – żydowska pisarka i poetka tworząca w jidysz.

    W okresie funkcjonowania getta z głodu i chorób zmarło ok. 44 tys. więźniów getta. Byli oni chowani na cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej położonym w obszarze getta. W przeciwieństwie do wielu innych gett w Polsce Niemcy nie zdążyli gruntownie zniszczyć zabudowy tego getta, choć mieli to w planie. W okresie od grudnia 1942 do końca okupacji niemieckiej w Łodzi (19 stycznia 1945), w południowo-wschodniej części getta, przy murze cmentarza żydowskiego przy ul. Brackiej, funkcjonował obóz prewencyjny dla dzieci polskich policji bezpieczeństwa w Łodzi (niem. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt), dziś upamiętniony Pomnikiem Martyrologii Dzieci. Obóz nie miał żadnych formalnych i niewiele praktycznych powiązań z gettem.

    Heinrich Himmler (ur. 7 października 1900 w Monachium, zm. 23 maja 1945 w Lüneburgu) – polityk, jeden z głównych przywódców Niemiec hitlerowskich i zbrodniarzy II wojny światowej; współtwórca i szef kolejno: SS (od 1929), Gestapo (od 1934), policji (od 1936), minister spraw wewnętrznych (od 1943). Odpowiedzialny za eksterminację Żydów w Europie.Alina Szapocznikow (ur. 16 maja 1926 w Kaliszu, zm. 2 marca 1973 w Praz-Coutant we Francji) – polska rzeźbiarka i graficzka.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Getto piotrkowskie – getto żydowskie powstałe z dniem 8 października 1939 zarządzeniem komisarycznego zarządcy miasta – Hansa Drexlera.
    Pieniądze łódzkiego getta – banknoty i monety wprowadzone decyzją niemieckiej administracji z czerwca 1940 na terenie getta w Łodzi, popularnie zwane „rumkami” lub „chaimkami”. Poza gettem nie miały żadnej wartości.
    Anatol Chari, właściwie Anatol Chary (ur. 1923) – autor autobiograficznej publikacji „Podczłowiek. Wspomnienia członka Sonderkommanda” (wyd. niem.: "Undermensch. Mein Leben durch Glück und Privilegen" 2010 i ang.: "From Ghetto the Death Camp. Memoir of Privilege and Luck." 2011), z okresu pobytu w łódzkim getcie. Po wojnie ostatecznie osiedlił się w USA, w Kalifornii, gdzie został dentystą-paradontologiem.
    Tyfus plamisty, dur plamisty (łac. Typhus exanthematicus) – bakteryjna choroba zakaźna, przyczyna ciężkich epidemii i śmierci milionów ludzi.
    Biblioteka Narodowa Izraela (hebr. הספרייה הלאומית; dawniej: Żydowska Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka, hebr. בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי) – izraelska biblioteka narodowa w Jerozolimie.
    Archiwum Państwowe w Łodzi - jest to instytucja państwowa zajmująca się gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych. Archiwum Państwowe w Łodzi posiada Oddział Zamiejscowy w Sieradzu.
    Chełmno (nazwa urzędowa), znane także jako Chełmno nad Nerem – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim, w gminie Dąbie, nad Nerem.

    Reklama