• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Lingwistyka kognitywna

    Przeczytaj także...
    Teoria literatury – nauka, której przedmiotem badań jest literatura, ale która w odróżnieniu od historii literatury nie skupia się na periodyzacji zjawisk literackich, a w odróżnieniu od poetyki nie zajmuje się samą budową dzieła literackiego. Teoria literatury badając konkretne utwory i fakty literackie próbuje wykryć pewne ogólne prawidłowości nimi rządzące oraz określające ich charakter. Pojęcie pojawiło się w latach sześćdziesiątych XX wieku w pracach badaczy angielskich. We współczesnej teorii literatury daje się zauważyć następujące tendencje:Psychologia poznawcza, nazywana niekiedy kognitywną (ang. cognitive psychology) – dziedzina psychologii zajmująca się problematyką poznawania przez człowieka otoczenia - tworzenia wiedzy o otoczeniu, która może być następnie wykorzystana w zachowaniu. Wiedzę przedstawia się jako struktury (reprezentacje umysłowe), a mechanizmy jej tworzenia jako procesy (procesy poznawcze), a całość zagadnienia - jako tworzenie i przekształcanie struktur poprzez procesy. Stąd też można stwierdzić, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem struktur i procesów poznawczych. Aktywność poznawczą opisuje się także jako przetwarzanie informacji przez system poznawczy (umysł) i stąd też można powiedzieć, że psychologia poznawcza zajmuje się badaniem organizacji i funkcjonowania umysłu. Zagadnieniami podstawowymi dla psychologii poznawczej zajmuje się również kognitywistyka (ang. cognitive science).
    Gramatyka generatywna zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.

    Lingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.

    Ronald W. Langacker (ur. 27 grudnia 1942) - amerykański językoznawca, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego w USA. Znany najbardziej jako współtwórca językoznawstwa kognitywnego i twórca gramatyki kognitywnej.Psychologia (od stgr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. Psychologia jako nauka dotyczy ludzi, ale mówi się również o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.

    Językoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.

    Elżbieta Muskat-Tabakowska – profesor, kierownik Katedry UNESCO do Badań nad Przekładem i Komunikacją Międzykulturową na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Anglistka, zajmuje się językoznawstwem kognitywnym oraz teorią przekładu. Członek Collegium Invisibile.Noam Chomsky (ur. 7 grudnia 1928 w Filadelfii w USA) – amerykański lingwista, filozof, działacz polityczny. Profesor lingwistyki w Massachusetts Institute of Technology (katedra lingwistyki i filozofii), współtwórca (wraz z Morrisem Halle) gramatyki transformacyjno-generatywnej, wniósł wkład w rozwój psycholingwistyki, informatyki (w zakresie teorii języków programowania, lingwistyki komputerowej). Jeden z najczęściej cytowanych naukowców na świecie. Język jest według Chomsky’ego nieskończonym zbiorem zdań, generowanych za pomocą skończonej liczby reguł i słów, cechą szczególną rodzaju ludzkiego. Opracował tzw. hierarchię Chomsky’ego – klasyfikację gramatyk języków formalnych.

    Głównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.

    Niektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.

    W Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.

    Aleksander Jerzy Szwedek (ur. 18 kwietnia 1940 w Bydgoszczy) – polski filolog specjalizujący się w językoznawstwie angielskim, językoznawstwie kognitywnym i analizie dyskursu.Językoznawstwo (lingwistyka) – dział nauk humanistycznych badających istotę, budowę i rozwój języka. Specjalista w zakresie językoznawstwa to językoznawca lub lingwista. Wyróżnia się lingwistykę teoretyczną i stosowaną.

    Gramatyka kognitywna[ | edytuj kod]

    Podstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.

    Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia oraz składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.Metafora (gr. μεταφορά), inaczej przenośnia – językowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".

    Zbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi.

    George P. Lakoff (ur. 24 maja 1941) – językoznawca amerykański, profesor na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, specjalizuje się w dziedzinie lingwistyki kognitywnej. Znany ze swoich teorii na temat języka jako systemu metafor, jest również twórcą teorii radialnej struktury znaczenia. W ostatnich latach angażuje się w politykę, założył instytucję badawczą typu think tank.Jolanta Antas (ur. 20 lutego 1954 w Szczecinie) – polska uczona, językoznawca, wykładowca akademicki, działaczka opozycji demokratycznej w latach 80.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Lakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.
  • Georges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.
  • John R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001
  • Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.
  • Nowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Zbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki
  • Iwona Elżbieta Nowakowska-Kempna (ur. 1949 w Katowicach) – polska slawistka, filolog, specjalizująca się w językoznawstwie ogólnym; nauczycielka akademicka związana z uczelniami w Katowicach i Bielsku-Białej.Liczba podwójna – występująca w niektórych językach kategoria gramatyczna, służąca wyrażaniu podwójności, parzystości. Miała one własne formy gramatyczne, inne od form liczby mnogiej, na oznaczenie dwóch osób lub rzeczy (na przykład, w rodzaju męskim oba konia, dwa miecza, dwa króla; w rodzaju żeńskim obie stronie, dwie rybie, dwie niewieście; w rodzaju nijakim dwie słońcy, dwie poli).




    Warto wiedzieć że... beta

    Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (cz. Národní knihovna České republiky) – biblioteka narodowa Czech z siedzibą w Pradze. Biblioteka znajduje się w gmachu Clementinum. Jedna z najstarszych bibliotek na terenie Czech, której zbiory obejmują ponad 6,5 miliona woluminów.
    Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.
    Henryk Kardela (ur. 9 marca 1951 w Kopernikach w woj. opolskim) - profesor zwyczajny w Instytucie Filologii Angielskiej przy Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dyrektor Instytutu Anglistyki UMCS.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.023 sek.