• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Leksykologia

    Przeczytaj także...
    Hiperonim (wyraz nadrzędny; z gr. hypér nad, ónoma imię) - leksem o znaczeniu ogólnym, nadrzędnym w stosunku do innych, któremu podporządkowana jest klasa wyrazów bardziej szczegółowych pod względem semantycznym (czyli tzw. hiponimy). Przykładowo słowo "metal" jest hiperonimem dla słów "miedź", "srebro"; słowo "samochód" jest hiperonimem słów "sedan", "coupe" etc. "Miedź", "złoto" itp. to z kolei hiponimy słowa "metal". Hiperonimia jest zjawiskiem stylistycznym działającym na zasadzie dwustronnej: hiperonim-hiponim.Leksykografia (gr. leksikón - słownik + gráphõ - piszę) – nauka zajmująca się metodami tworzenia słowników i encyklopedii oraz opracowywaniem haseł i sposobem ich objaśniania.
    Andrzej Bańkowski (ur. 5 stycznia 1931) – polski etymolog, prof. i kierownik Zakładu Historii Języka na Wydziale Filologiczno-Historycznym Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, autor informacji o pochodzeniu wyrazów (etymologii) do "Słownika Wyrazów Obcych" PWN (I wyd. 1995), autor trzytomowego "Słownika etymologicznego języka polskiego" PWN, którego pierwsze dwa tomy wydano w 2000 r.

    Leksykologia – dyscyplina językoznawcza badająca słownictwo języka w stanie współczesnym i jego ewolucję na przestrzeni wieków. Wymieniana jest w zestawieniu z leksykografią, dla której jest nauką pomocniczą. Do kwestii leksykologicznych należą przede wszystkim: problematyka słowa jako podstawowej jednostki leksykalnej (leksemu), związek między znaczeniem a pojęciem i stosunek między znaczeniem leksykalnym a gramatycznym. Leksykologia zajmuje się badaniem zarówno pojedynczych słów, jak i zasobu słownego języka jako całości. Bada słowa z perspektywy ich znaczenia, miejsca w systemie słownikowym, pochodzenia, właściwości gramatycznych, sfer zastosowania i cech stylistycznych. Jednym z podstawowych odłamów nauki o słowie jest semantyka, która bada semantyczny aspekt słowa.

    Petr Sgall (ur. 27 maja 1926 w Czeskich Budziejowicach, zm. 28 maja 2019 w Pradze) – czeski językoznawca. Koncentrował się na gramatyce dependencyjnej, opozycji temat–remat i języku ogólnoczeskim. Słownictwo – jeden z podstawowych zasobów języka naturalnego. Zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród – w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna – w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu.

    Zasób słowny języka nie jest jedynie zespołem słów, jednostek leksykalnych, ale tworzy też pewien system oparty na związkach zależnościowych. Leksykologia bada zależności systemowe występujące w ramach leksyki. Praktyka leksykologiczna może być skierowana na przynajmniej trzy kierunki badawcze: grupowanie leksemów według ich relacji do realiów pozajęzykowych, wyodrębnianie pól semantycznych i pojęciowych, badanie zjawisk historyczno-semantycznych na gruncie jednego lub wielu języków. Przy badaniu stosunków systemowych słów w ramach leksyki można stwierdzić, że na przykład słowa monosemantyczne i polisemantyczne pozostają ze sobą w stosunkach homonimicznych i antonimicznych, a także że wiele słów dawniej funkcjonujących wyszło z powszechnego obiegu albo przybrało inne znaczenia lub cechy stylistyczne. Badaniem leksyki z perspektywy jej pochodzenia, sposobu formowania i rozwoju zajmuje się leksykologia historyczna, odróżniająca się swoim celem od etymologii, która tworzy część leksykologii historycznej i zajmuje się pochodzeniem słów.

    Stanisław Stachowski (ur. 21 października 1930 w miejscowości Jeziory k. Grodna) - polski slawista i turkolog, językoznawca, badacz leksyki, leksykograf.Etymologia, źródłosłów – dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Jednocześnie wyraz ten oznacza objaśnienie pochodzenia konkretnego wyrazu i jego znaczenia.

    Leksykologia zajmuje się takimi zjawiskami, jak:

  • synonimia – wyrażanie podobnych znaczeń za pomocą różnych leksemów (synonimia dotyczy także jednostek słowotwórczych i innych);
  • homonimia – relacja między leksemami o identycznym brzmieniu, ale różnych znaczeniach;
  • polisemia – różność odcieni znaczeniowych w ramach jednego leksemu;
  • hiponimia – semantyczna podrzędność jednego leksemu względem drugiego; odwrotne zjawisko to hiperonimia;
  • antonimia – relacja między przeciwnymi znaczeniami.
  • Znani leksykolodzy[ | edytuj kod]

  • polscy:
  • Witold Doroszewski
  • Jerzy Lukszyn
  • Jan Tokarski
  • Józef Wierzchowski
  • Maciej Grochowski
  • Mirosław Bańko
  • Piotr Müldner-Nieckowski
  • Andrzej Markowski
  • Andrzej Bańkowski
  • Stanisław Stachowski
  • Dorota Chłopek
  • Piotr Żmigrodzki
  • zagraniczni:
  • Damaso Alonso
  • Jost Trier
  • Jurij D. Apresjan
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Jozef Mistrík: Encyklopédia jazykovedy. Wyd. 1. Bratysława: Obzor, 1993. ISBN 80-215-0250-9. OCLC 29200758. (słow.)
  • Jarmila Panevová, Eva Hajičová, Petr Sgall: Úvod do teoretické a počítačové lingvistiky. I. svazek, Teoretická lingvistika. Wyd. 1. Praga: Karolinum, 2002. ISBN 80-246-0470-1. OCLC 53262536. (cz.)
  • Witold Jan Doroszewski (ur. 1 maja 1899 w Moskwie, zm. 26 stycznia 1976 w Warszawie) – polski językoznawca, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek PAN, redaktor Słownika języka polskiego.Mirosław Tomasz Bańko (ur. 1959) – polski językoznawca i leksykograf, doktor habilitowany, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego. Zatrudniony w Wydawnictwie Naukowym PWN, gdzie pełni funkcję redaktora naczelnego Redakcji Słowników Języka Polskiego i prowadzi internetową poradnię językową. Autor bądź współautor słowników i poradników językowych.




    Warto wiedzieć że... beta

    Leksem – wyraz rozumiany jako abstrakcyjna jednostka systemu słownikowego języka. Składa się na nią znaczenie leksykalne oraz zespół wszystkich funkcji gramatycznych, jakie dany leksem może spełniać, a także zespół form językowych reprezentujących w tekście leksem w jego poszczególnych funkcjach. Przykładowo wyrazy czytać, czytam, czytali, przeczytasz są formami tego samego leksemu. Pokrewnym pojęciem jest lemma oznaczająca kanoniczną, podstawową formę leksemu, którą najczęściej podaje się w słownikach. Lemma może być reprezentowana przez jeden wyraz tekstowy.
    Jozef Mistrík (ur. 2 lutego 1921 w Španiej Dolinie, zm. 14 lipca 2000 w Bratysławie) – słowacki językoznawca, literaturoznawca, wykładowca uniwersytecki i grafolog sądowy. Zajmował się przede wszystkim stylistyką i morfologią.
    Jan Tokarski (ur. 24 marca 1909 w Ortelu Królewskim, zm. 16 stycznia 1982 w Warszawie) – językoznawca polski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, współpracownik Witolda Doroszewskiego, autor i współautor wielu publikacji z dziedziny fleksji, słowotwórstwa, dialektologii i metodyki nauczania gramatyki oraz słowników.
    Hiponimia (gr. hypo poniżej, ónoma imię) – porządkująca relacja hierarchiczna. Zachodzi ona między wyrazem o treści bardzo szczegółowej i zakresie węższym a wyrazem o treści bardziej ogólnej i szerszym zakresie. Polega na stosunku: podrzędność – nadrzędność. Np. wyraz jamnik ma zakres znaczeniowo węższy niż wyraz pies, przy tym zawiera się w zakresie tego drugiego wyrazu. W obrębie wyrazu pies zawierają się bowiem również takie słowa, jak: spaniel, pudel, terier. Słowa: jamnik, spaniel, pudel, terier są podrzędne do słowa pies, są jego hiponimami. Słowo pies jest w stosunku do nich hiperonimem. W stosunku do siebie zaś słowa: jamnik, pudel, terier, spaniel są kohiponimami. Hiponimia oddaje skłonność umysłu ludzkiego do porządkowania wertykalnego, do włączania pojęć w szersze klasy, do budowania układów hierarchicznych (np. zwierzę – pies – jamnik – jamnik szorstkowłosy).
    Piotr Müldner-Nieckowski (ur. 29 marca 1946 w Zielonej Górze) – polski pisarz, lekarz, językoznawca (frazeolog i leksykograf), wydawca. Niekiedy publikuje pod nazwiskiem Piotr Müldner lub jako PMN, pmn, Pemen.
    Polisemia (gr. polýs - liczny, sêma - znak) - w językoznawstwie zjawisko, w którym jedno słowo ma więcej niż jedno znaczenie, ale dają się one sprowadzić do wspólnego źródła.
    Synonim (gr. synōnymos = równoimienny) – wyraz lub dłuższe określenie równoważne znaczeniowo innemu, lub na tyle zbliżone, że można nim zastąpić to drugie w odpowiednim kontekście (auto – samochód). Synonimia może dotyczyć konstrukcji składniowych (mówić wiersz – mówić wierszem), form morfologicznych (profesorowie – profesorzy) i leksemów.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.021 sek.