• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Lauks

    Przeczytaj także...
    Prusowie – ludy bałtyckie zamieszkujące w średniowieczu tereny między Pomorzem, Mazowszem, Litwą a Bałtykiem (wybrzeże Bałtyku między dolną Wisłą a dolnym Niemnem). Obecnie na ich terytorium znajdują się: województwo warmińsko-mazurskie oraz obwód kaliningradzki.Bagno – obszar o utrzymującym się nadmiernym nawilgoceniu, porośnięty przez roślinność przystosowaną do specyficznych warunków związanych z dużym nawilgoceniem. Bagna bardzo często tworzą się w zagłębieniach terenu we wszystkich strefach klimatycznych świata. Największe przestrzenie zajmują jednak na obszarach pokrytych wieczną zmarzliną (Syberia, północna Kanada) i w strefie równikowej. Poza tym tworzą się w dolinach i deltach dużych rzek, na pojezierzach, na płaskich obszarach bezodpływowych, w nieckach krasowych, w odciętych zatokach morskich i nad brzegami mórz i oceanów. W bagnach w wyniku procesów utleniania związków organicznych tworzy się torf.
    Kaym, kaymis – często występujące określenia w kronikach krzyżackich obok lauksu, najprawdopodobniej to określenie rozbudowanej zagrody Prusów, można traktować jako odpowiednik polskiego dworu. W kaymie mieszkał gospodarz (rikijas) oraz zależna czeladź (czasem niewolna, nierzadko uzbrojona i stanowiąca drużynę). Kaym stanowił część składowa lauksu i zachowywał jego nazwę. Na przykład Kabe-lauke (wspólnota osadnicza Kabe), Kabe-kaym (dwór w Kabe) (Kabikiejmy, Krelikiejmy itd.). W obrębie jednego luksu mogło być więcej niż jeden dworów (kaym). W przypadku, gdy zachowała się tylko jedna forma nazewnictwa (lauks: Gunlauken, Lindelauke), można wnioskować, że w obrębie lauksu nie doszło do powstania dworu (kaymu), albo też został zniszczony i nie zachował się w nazwie późniejszych miejscowości. Jeżeli natomiast zachowała się nazwa wyłącznie z wyrażeniem –kaym, można przypuszczać, że całkowicie zniszczono lauks, a zachowała się jedynie pamięć o dworze (kaym).

    Lauks – najmniejsza pruska jednostka osadnicza, pole, (łac. campus), wchodziła w skład tak zwanej "małej ziemi" – jednostki plemiennej Prusów. Lauksy jako podstawowa struktura osadniczo-społeczna notowane są od VI w. n.e. Najprawdopodobniej ukształtowały się po rozpadzie wcześniejszych wspólnot osadniczych, w wyniku zmniejszenia się liczby ludności oraz wynikającego z tego mniejszego areału ziem uprawnych. Część ludności przeniosła się na opuszczone przez Gotów tereny na wschód od Wisły i w obszarze dolnej Wisły.

    Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.Wieś pruska – wieś służebna lokowana na prawie pruskim, będącym, obok prawa chełmińskiego i magdeburskiego, jednym z najczęstszych sposobów zakładania wsi w państwie krzyżackim oraz na Warmii (dominium biskupie).

    Główną formą organizacyjną lauksu były wiece. Zgromadzenia wiecowe zwoływane były zwykle tam, gdzie składane były ofiary bogom, a więc w świętych gajach lub w obrębie grodów obronnych.

    Lauks nie miał określonego obszaru. Była to ziemia uprawna w wykarczowanej puszczy, na polanie. Grunty lauksu nie stanowiły zwartego układu, składały się z drobnych kawałków ziemi. Poszczególne lauksy oddzielała puszcza lub jeziora, bagna i rzeki. Najbardziej prymitywną formą lauksu było pojedyncze gospodarstwo. Większe lauksy składały się z kilku lub kilkunastu rodzin. Z lauksów odchodziły rodziny, aby założyć w niewielkiej odległości następne osady (lauksy) o takiej samej nazwie lub nieco zmienionej. Lauks nie był wsią w rozumieniu wsi polskiej czy niemieckiej. Prusowie nie osiedlali się w jednym miejscu, a ich gospodarstwa były rozrzucone z dala jedno od drugiego. W sąsiedztwie osady znajdowało się miejsce składania ofiar, święty gaj itp. W razie zagrożenia ludność chroniła się w gródkach obronnych. Lauks w obrębie "małej ziemi" miał całkowitą autonomię.

    Rodzina – w socjologii rozumiana jako grupa społeczna lub instytucja społeczna. Rodzina, zdaniem socjologów i najprostszych jej definicji, to najważniejsza, podstawowa grupa społeczna, na której opiera się całe społeczeństwo.Mazury (dawn. Mazowsze Pruskie, Mazury Pruskie, niem. Masuren) – region geograficzno-kulturowy w północno-wschodniej Polsce. Obejmuje tereny Pojezierza Mazurskiego i Pojezierza Iławskiego, administracyjnie wchodzi w skład województwa warmińsko-mazurskiego.

    W sensie terytorialnym pojęcia lauks obejmowało całość ziem zagospodarowanych przez daną wspólnotę lokalną, bez względu czy ziemia ta stanowiła własność prywatną jednej rodziny czy też własność wspólna wszystkich mieszkańców bliskich gospodarstw. Każdy osadnik (Prus), który zagospodarował potrzeb mu kawałek ziemi (zajmując ugór lub karczując dziewiczy las), stawał się jej właścicielem. Własność ta nie była kwestionowana i dziedziczona była przez najstarszego syna. Taka sytuacja wynikała po pierwsze z niewielkiego zaludnienia, wielu wolnych i dostępnych terenów jak i również faktu, iż o prestiżu społecznym decydował majątek ruchomy. A ten najłatwiej było zdobyć poprzez wyprawy wojenne (łupieżcze). Najłatwiej było też majątek ruchomy stracić (np. w wyniku najazdu innej społeczności). Być może dlatego w Prusów nie wykształciła się trwała warstwa możnych (bardzo łatwo było stać się bogatym i bardzo łatwo cały majątek oraz związany z tym prestiż społeczny stracić).

    Łajs (niem. Layss) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.Wieś (łac. pagus, rus) – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).

    Wyraźne zmniejszenie liczby ludności w dawnych centrach osadniczych ograniczyło zagospodarowywanie ziemi. W rezultacie, aż do XIII i reformy organizacyjnej wprowadzonej przez Krzyżaków, poszczególne gospodarstwa znajdy się przeważnie w oddaleniu od siebie, otoczone polami, odłogami i pastwiskami. Wielość poszczególnych lauksów była zróżnicowana. Na skraju zagospodarowanego obszaru znajdował się zazwyczaj cmentarz, najczęściej w pobliżu wody.

    Osadnik – osoba pochodząca z innego regionu kraju, innego kraju lub kontynentu zakładająca (w grupie) osady (lub miasta) na terenach słabo rozwiniętych, słabo zaludnionych lub niezamieszkanych, albo też przejętych od innego państwa czy właściciela na drodze zbrojnej (wojna) lub pokojowej (traktat pokojowy, nabycie). Osadników nazywano także kolonistami lub pionierami.Warmia (niem. Ermland, warm. Warńija, mazur. Warmzia, łac. Varmia, staropruskie Wormjan) – kraina historyczna w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Nazwę wzięła od pruskiego plemienia Warmów. Barwy historyczne Warmii to czerwień i biel. Powierzchnia Warmii wynosi 4249 km².

    Większymi niż lauksy jednostkami osadniczymi były tzw. "małe ziemie" (terrule). Ich odpowiednikiem były litewskie i estońskie „kiligundy’, terytorialne wspólnoty, powstałe na zasadzie dobrowolnych porozumień formacji osadniczych niższego rzędu (lauksów).

    W pruskiej etymologii nazewnictwa zachowało się 157 miejsc z przyrostkiem –lauks i 124 z przyrostkiem –kaym. Oba określenia występują w pruskich nazwach miejscowych (pojedynczo lub w złożeniach) i stanowią dwa elementy podstawowej jednostki osadnictwa Prusów. W obrębie jednego lauksu mógł być jeden lub więcej dwór-kaym.

    Rzeka – naturalny, powierzchniowy ciek płynący w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek o powierzchni dorzecza powyżej 100 km².Andrzej Kokowski (ur. 1953 w Złotowie) – prof. dr hab., archeolog, absolwent UAM, specjalista w zakresie archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego (Goci, Wandalowie, Sarmaci). Dyrektor Instytutu Archeologii UMCS.

    Do dziś forma pojedynczych gospodarstw, bądź zabudowań składających się z 2-3 gospodarstw, jest spotykana stosunkowo często na obszarach Warmii, Mazur i Suwalszczyzny. Powstały one jednak znacznie później jako forma zabudowy kolonijnej współczesnego rolnictwa.

    Nazwa pruskiego słowa lauks zachowała się w kilku nazwach wsi: Łajs, Łajsy.

    Suwalszczyzna (łac. Sudovia, lit. Suvalkija) – kraina historyczna powstała w XV w. w wyniku najazdów i wojen zakonu krzyżackiego i Polski przeciwko Jaćwieży, które doprowadziły do kompletnej eksterminacji bądź asymilacji Jaćwingów.Fundacja na rzecz Nauki Polskiej (FNP) – niezależna i samofinansująca się polska instytucja pozarządowa typu non-profit z siedzibą w Warszawie. Została założona w lutym 1991 r. i od tamtego czasu realizuje misję wspierania nauki w Polsce. Jako fundusz założycielski otrzymała kwotę 95 mln zł, z części likwidowanego wówczas Centralnego Funduszu Rozwoju Nauki i Techniki. Jest największym w Polsce pozabudżetowym źródłem finansowania nauki.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • kaym (caymis) – dwór, wieś, zagroda
  • wieś pruska
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Łucja Okulicz-Kozaryn „Dzieje Prusów”, Fundacja n Rzecz Nauki Polskiej,
    2. Andrzej Kokowski, Goci od Skandzy do Campi Gothorum (od Skandynawii po Półwyspu Iberyjskiego), Wyd. TRIO, Warszawa 2008.
    3. Łucja Okulicz-Kozaryn „Dzieje Prusów”, Fundacja n Rzecz Nauki Polskiej, 1997
    4. Łucja Okulicz-Kozaryn „Dzieje Prusów”, Fundacja n Rzecz Nauki Polskiej, 1997, 531 str., ​ISBN 83-85220-88-7

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • M.J. Hoffmann „Najstarsze dzieje Rusi i okolic”, W: „Ruś nad Łyną”, str.9-31, Agencja WIT, Olsztyn 2004, ​ISBN 83-89741-15-6
  • S. Achremczyk, "Historia Warmii i Mazur", Olsztyn 1997, OBN w Olsztynie, ISSN 0585-3893
  • A. Wakar, "Olsztyn - dzieje miasta", Olsztyn 1997, ​ISBN 83-905634-0-1
  • Łucja Okulicz-Kozaryn „Dzieje Prusów”, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 1997, 531 str., ​ISBN 83-85220-88-7
  • M. Petraszko, A. Wakar „Z dziejów wsi” W: „Bartoszyce – z dziejów miasta i okolic”, wyd. II, zmienione, Wyd. Pojezierze, Olsztyn 1987, str.243-271.
  • Puszcza (dawniej pustkowie lub dzicz) - wielki kompleks leśny oznaczający w przeszłości pustać czyli niezamieszkały, odludny obszar, porośnięty pralasami lub praborami. Pierwotne puszczańskie drzewostany były bardzo bogate pod względem składu gatunkowego i struktury warstwowej. Rosły tam nie tylko stare, potężne drzewa, ale również wiele krzewów, przygłuszonych mniejszych drzew, bogate runo oraz młode drzewa wyrosłe w lukach po zwalonych olbrzymach.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.012 sek.