• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Krater uderzeniowy



    Podstrony: [1] 2 [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Tytan (Saturn VI) – największy księżyc Saturna, jedyny księżyc w Układzie Słonecznym posiadający gęstą atmosferę, w której zachodzą skomplikowane zjawiska atmosferyczne. Jest to również jedyne ciało poza Ziemią, na powierzchni którego odkryto powierzchniowe zbiorniki cieczy – jeziora. Nie wypełnia ich jednak woda, ale ciekły metan, który na Ziemi występuje w postaci palnego gazu.Dajki pierścieniowe – grupa dajek ułożonych w jednym lub więcej koncentrycznych okręgach, w przekroju pionowym widać, że wszystkie te dajki są nachylone ku wspólnemu środkowi, którym jak się przypuszcza było ognisko magmowe.
    Tworzenie krateru[ | edytuj kod]
    Laboratoryjna symulacja uderzenia i tworzenia krateru
    Typowe struktury kraterów uderzeniowych

    Tworzenie krateru związane jest z uderzeniem meteorytu lecącego ze znaczną prędkością. Pomijając wpływ atmosfery ziemskiej, można ocenić że minimalna prędkość meteorytu uderzającego Ziemię wynosi ok. 11 km/s (druga prędkość kosmiczna), zaś maksymalna to ok. 70 km/s (suma trzeciej prędkości kosmicznej w rejonie orbity ziemskiej i szybkości orbitalnej Ziemi dookoła Słońca). Mediana szybkości meteorytów uderzających Ziemię oceniana jest na 20–25 km/s.

    Prędkość kosmiczna – prędkość początkowa, jaką trzeba nadać dowolnemu ciału, by, dzięki energii kinetycznej, pokonało ono grawitację wybranego ciała niebieskiego.Palimpsest – pozostałość dawnego krateru uderzeniowego na powierzchni lodowego księżyca w zewnętrznym Układzie Słonecznym, którego pierwotny relief został zatarty wskutek procesów geologicznych. Procesy te to przede wszystkim relaksacja zdeformowanej przy uderzeniu powierzchni, która prowadzi do izostatycznego podniesienia dna krateru wskutek napływu (pełznięcia) materii lodowej z cieplejszego wnętrza księżyca; możliwe są także procesy kriowulkaniczne, czyli wypływ stopionej materii (kriomagmy).

    Tworzenie krateru może być podzielone na następujące fazy:

  • początkowy kontakt i kompresja,
  • ekskawacja,
  • modyfikacja i zapadanie.
  • Początkowy kontakt gwałtownie wyhamowuje czołową część meteorytu podczas gdy jego część tylna porusza się nadal. Powstaje fala uderzeniowa powodująca kompresję materiału. W przypadku dużych uderzeń ciśnienia przekraczają 1 TPa. Naprężenia przekraczają wytrzymałość materiału. Temperatura podnosi się, powodując jego topienie i odparowywanie. Kontakt, kompresja, dekompresja oraz przejście fali uderzeniowej przez rejon krateru zajmuje kilka dziesiątych sekundy w przypadku dużego zderzenia. Następująca ekskawacja materiału jest wolniejsza. Początkowo cząstki materiału przyspieszane są w dół i na zewnątrz, ale ruch ten zmienia kierunek w górę i na zewnątrz. Początkowo wgłębienie ma kształt w przybliżeniu półkulisty, który następnie staje się paraboloidalny. Maksymalne wgłębienie osiąga około 1/4 do 1/3 średnicy krateru. Około 1/3 objętości krateru powstaje w wyniku wyrzutu materiału (przykładowo planetoida o średnicy 1500 metrów, która uderzyła w Europę 15 milionów lat temu tworząc krater Nördlinger Ries, wyrzuciła ponad bilion ton skał), natomiast pozostała objętość powstaje w wyniku przesunięcia materiału w dół, w bok oraz, na obrzeżach, do góry, a także kompakcji materiałów porowatych. Powstający krater ma obrzeże topograficznie wypiętrzone.

    Kometa – małe ciało niebieskie poruszające się w układzie planetarnym, które na krótko pojawia się w pobliżu gwiazdy centralnej. Ciepło tej gwiazdy powoduje, że wokół komety powstaje koma, czyli gazowa otoczka. W przestrzeń kosmiczną jądro komety wyrzuca materię, tworzącą dwa warkocze kometarne – gazowy i pyłowy, skierowane pod różnymi kątami do kierunku ruchu komety. Gazowy warkocz komety jest zawsze zwrócony w kierunku przeciwnym do gwiazdy, co spowodowane jest oddziaływaniem wiatru słonecznego, który zawsze jest skierowany od gwiazdy. Pyłowy warkocz składa się z drobin zbyt masywnych, by wiatr słoneczny mógł znacząco zmienić kierunek ich ruchu.Krater Kabira (Kebira) – przypuszczalny krater uderzeniowy na granicy Libii i Egiptu. Nazwa Kebira w języku arabskim oznacza "duży" i odnosi się do nazwy płaskowyżu Dżilf al-Kabir w południowo-zachodnim Egipcie, gdzie odkryto krater.

    Mniejsze kratery mają prostą strukturę i kształt misy. W przypadku kraterów powyżej pewnej granicznej wielkości (około 4 km w przypadku Ziemi), grawitacja natychmiast modyfikuje nowo powstały krater, czego rezultatem jest krater złożony, z charakterystycznym wypiętrzeniem w centrum. Kratery bardzo duże mają jeszcze bardziej złożoną strukturę, z wielokrotnymi pierścieniami otaczającymi koncentrycznie centralne wypiętrzenie.

    Morokweng – krater uderzeniowy pod powierzchnią pustyni Kalahari, w pobliżu miejscowości Morokweng, Prowincja Północno-Zachodnia, Republika Południowej Afryki, niedaleko granicy z Botswaną. Został odkryty w roku 1994.Planetoida (planeta + gr. eídos postać), asteroida (gr. asteroeidés – gwiaździsty), planetka (ang. minor planet) – ciało niebieskie o małych rozmiarach – od kilku metrów do czasem ponad 1000 km, obiegające Słońce, posiadające stałą powierzchnię skalną lub lodową, bardzo często – przede wszystkim w przypadku planetoid o mniejszych rozmiarach i mało masywnych – o nieregularnym kształcie, często noszącym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.

    Kratery w Układzie Słonecznym[ | edytuj kod]

    Wielopierścieniowy krater uderzeniowy Valhalla na Kallisto, księżycu Jowisza, zdeformowany przez procesy geologiczne

    Dwie planety typu ziemskiegoZiemia i Wenus oraz księżyc Saturna, Tytan posiadają gęste atmosfery, przez co są chronione przed uderzeniami mniejszych ciał, które ulegają spaleniu w atmosferze w postaci meteorów lub wyhamowują w niej, nie tworząc krateru. Kratery uderzeniowe nie występują na gazowych olbrzymach, nie posiadających stałej powierzchni, chociaż upadki małych ciał niebieskich na te planety nie należą do rzadkości.

    Kompakcja – zmiany fizyczne polegające na zbliżaniu się do siebie cząstek lub ziaren mineralnych na skutek ciężaru warstw nadkładu. Skutkiem kompakcji jest znaczne zmniejszenie objętości i miąższości osadu oraz zwiększenie jego gęstości.Merkury – najmniejsza i najbliższa Słońcu planeta Układu Słonecznego. Jako planeta wewnętrzna znajduje się dla ziemskiego obserwatora zawsze bardzo blisko Słońca, dlatego jest trudna do obserwacji. Mimo to należy do planet widocznych gołym okiem i była znana już w starożytności. Merkurego dojrzeć można jedynie tuż przed wschodem lub tuż po zachodzie Słońca.

    Na Księżycu i innych ciałach niebieskich bez procesów tektonicznych i atmosfery, raz utworzone kratery mogą istnieć bez większych zmian przez miliardy lat, ewentualnie będąc niszczone przez powstanie nowszych kraterów. Dlatego Księżyc, księżyce planet-olbrzymów oraz planety Merkury i Mars są pokryte nieporównanie większą liczbą kraterów niż Ziemia. Do ważnych wyjątków należy Io, księżyc Jowisza, na którym kratery uderzeniowe zniszczył intensywny wulkanizm. Ponadto, na niektórych dużych księżycach lodowych miały miejsce w przeszłości procesy geologiczne, które mogły zdeformować rzeźbę kraterów. W niektórych przypadkach relief został całkowicie zatarty, pozostawiając jedynie jasny, kolisty ślad, tzw. palimpsest.

    Saturn – gazowy olbrzym, szósta planeta Układu Słonecznego pod względem oddalenia od Słońca, druga po Jowiszu pod względem masy i wielkości. Charakterystyczną jego cechą są pierścienie, składające się głównie z lodu i w mniejszej ilości z odłamków skalnych; inne planety-olbrzymy także mają systemy pierścieni, ale żaden z nich nie jest tak rozległy ani tak jasny. Według danych z lipca 2013 roku znane są 62 naturalne satelity Saturna.Meteor – świecący ślad, jaki zostawia po sobie meteoroid lecący w atmosferze ziemskiej. Jasny ślad powstaje w wyniku świecenia par ulatniających się z powierzchni meteoroidu oraz z nagrzanych i zjonizowanych gazów atmosfery wzdłuż trasy jego przelotu. Niektóre meteoroidy pozostawiają za sobą ślad złożony z „dymu”, który powstaje z jego cząstek oderwanych od jego powierzchni w procesie ablacji. Meteory są potocznie nazywane „spadającymi gwiazdami”.

    Na Ziemi procesy tektoniczne i erozja nieustannie odnawiają powierzchnię planety i stopniowo usuwają ślady kraterów, więc jest ich stosunkowo niedużo (zidentyfikowano 183). Nie pozostał żaden ślad po niezliczonych kraterach, które musiały powstać na powierzchni Ziemi w pierwszych kilkuset milionach lat jej istnienia, w czasie tzw. Wielkiego Bombardowania przez ciała pozostałe z procesu formowania planet Układu Słonecznego. Dodatkowo ciała spadające na Ziemię przeważnie trafiają w oceany, gdyż pokrywają one 71% powierzchni planety. Procesy tektoniczne usunęły także zdecydowaną większość kraterów z powierzchni Wenus.

    Jezioro meteorytowe – jezioro wypełniające zagłębienie krateru uderzeniowego powstałego po upadku meteoroidu, małej planetoidy lub komety.Jowisz – piąta w kolejności oddalenia od Słońca i największa planeta Układu Słonecznego. Jego masa jest nieco mniejsza niż jedna tysięczna masy Słońca, a zarazem dwa i pół raza większa niż łączna masa wszystkich innych planet w Układzie Słonecznym. Wraz z Saturnem, Uranem i Neptunem tworzy grupę gazowych olbrzymów, nazywaną czasem również planetami jowiszowymi.

    Największe baseny uderzeniowe[ | edytuj kod]

    Rozmiary największych struktur pochodzenia impaktowego są czasem trudne do dokładnego określenia, z powodu ich zaawansowanego wieku (są one często zniszczone przez młodsze uderzenia) i obecność wielu pierścieni otaczających krater. Największymi potwierdzonymi kraterami uderzeniowymi w Układzie Słonecznym są:

    Księżyc (łac. Luna, gr. Σελήνη Selḗnē; pol. fraz. „Srebrny Glob”, „srebrny glob”; pol. przest. gw. poet. „miesiąc”; pol. przest. poet. „luna”) – jedyny naturalny satelita Ziemi (nie licząc tzw. księżyców Kordylewskiego, które są obiektami pyłowymi i przez niektórych badaczy uważane za obiekty przejściowe). Jest piątym co do wielkości księżycem w Układzie Słonecznym. Przeciętna odległość od środka Ziemi do środka Księżyca to 384 403 km, co stanowi mniej więcej trzydziestokrotność średnicy ziemskiej. Średnica Księżyca wynosi 3474 km, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.Krater na Ziemi Wilkesa – hipotetyczny krater uderzeniowy znajdujący się pod lądolodem na antarktycznej Ziemi Wilkesa. Jego istnienie jest postulowane ze względu na ukształtowanie podłoża lądolodu, oraz obecność anomalii grawimetrycznej i magnetycznej na tym obszarze. Rozmiary tej struktury wskazują, że jest to jeden z największych (niepotwierdzonych) kraterów uderzeniowych na Ziemi, a postulowany czas jego powstania zbiega się z wymieraniem permskim, największym masowym wymieraniem w fanerozoiku. Przeszkodą w weryfikacji hipotezy impaktowego pochodzenia tej struktury jest jej położenie pod lądolodem, przez co próbki skał nie są dostępne.
    Topografia północnych nizin Marsa; nazwy jednostek na mapie są nieformalne

    Inne struktury uderzeniowe o podobnych rozmiarach mogły nie zostać do tej pory zaobserwowane lub zidentyfikowane (z powodu niedostatecznej rozdzielczości zdjęć niektórych ciał, zwłaszcza dużych obiektów transneptunowych). Na północnej półkuli Marsa znajduje się rozległy obszar nizinny Vastitas Borealis, który jest podejrzewany o pochodzenie impaktowe już od lat 80. XX wieku. Mapa topograficzna północnej półkuli planety z 2005 roku ukazuje obniżenia terenu, w których można rozpoznać misy dwóch wielkich basenów uderzeniowych: Isidis i Utopia, oraz mniej pewnego, jeszcze rozleglejszego basenu Borealis.

    Krater Sudbury – krater uderzeniowy położony w okolicy miasta Sudbury w prowincji Ontario w Kanadzie. Jest to trzeci co do wielkości potwierdzony krater pochodzenia meteorytowego na Ziemi, a także jeden z najstarszych.Upadek planetoidy Eltanin – upadek ciała niebieskiego, który miał miejsce w plejstocenie w południowo-wschodnim Oceanie Spokojnym. Jest to jedyny jak dotąd (2013) udokumentowany upadek na głębokim oceanie, pomimo że ocean pokrywa 71% powierzchni planety i takie uderzenia z pewnością miały miejsce także w przeszłości (znane są kratery uderzeniowe powstałe na dnach płytszych mórz). Planetoida, która zderzyła się z Ziemią, uderzyła w ocean, wywołując potężne fale tsunami i (prawdopodobnie) zmiany klimatyczne na skalę globalną.


    Podstrony: [1] 2 [3] [4]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Szagan (Czagan, Bałapan; kaz.: Шаған бөгені, Szagan bögeny) – jezioro w północno-wschodnim Kazachstanie powstałe w wyniku testu nuklearnego 15 stycznia 1965 roku. Zajmuje powierzchnię 5,92 km² i ma objętość 19,1 mln m³.
    Stożek zderzeniowy – struktura geologiczna powstająca w skałach wskutek metamorfizmu szokowego, mająca postać spękań układających się na powierzchniach stożkowych. Stożki zderzeniowe występują w podłożu kraterów uderzeniowych; wytworzono je także w wyniku silnych eksplozji, takich jak podziemne próby jądrowe.
    Krater Meteorytowy (lub Krater Barringera, ang. Meteor Crater) – krater uderzeniowy na obszarze Canyon Diablo hrabstwa Coconino stanu Arizona w Stanach Zjednoczonych, o średnicy 1200 metrów i głębokości 170 m. Ocenia się, że powstał około 50 tysięcy lat temu, w wyniku uderzenia meteorytu żelaznego o średnicy ok. 50 metrów (do dziś są znajdowane meteoryty w obszarze wielu kilometrów od krateru). Uważany za najlepiej zachowany krater na świecie, do czego przyczynił się pustynny klimat miejsca uderzenia. Erozja wodna niszczy go bardzo powoli, uboga roślinność nie stanowi zagrożenia, a erozja wiatrowa jest prawie niezauważalna.
    Krater Acraman – krater uderzeniowy w stanie Australia Południowa. W centrum tej struktury znajduje się koliste sezonowe jezioro o średnicy ok. 20 km.
    Uniwersytet Nowego Brunszwiku, Uniwersytet Nowy Brunszwik (ang. University of New Brunswick, UNB) – kanadyjski uniwersytet znajdujący się w prowincji Nowy Brunszwik, założony w 1785 roku we Fredericton.
    Sankar Chatterjee (ur. 23 maja 1943 w Kalkucie) – amerykański paleontolog, profesor nauk o Ziemi w Texas Tech University oraz kustosz w Museum of Texas Tech University. W 1970 uzyskał tytuł Doctor of Philosophy w University of Calcutta, w latach 1977–78 był Postdoctoral Fellow w Smithsonian Institution.
    Kallisto (Jowisz IV) – księżyc Jowisza nazwany na cześć postaci pochodzącej z mitologii greckiej. Został odkryty w 1610 roku przez Galileo Galilei (Galileusza). Jest trzecim co do wielkości księżycem Układu Słonecznego i drugim, zaraz po Ganimedesie, obiektem orbitującym wokół Jowisza. Jego średnica jest równa 99% średnicy Merkurego, lecz jego masa wynosi jedynie około jednej trzeciej masy pierwszej planety Układu Słonecznego. Jest to czwarty księżyc należący do galileuszowych księżyców Jowisza o promieniu orbity wynoszącym około 1 882 700 km. W przeciwieństwie do trzech pozostałych księżyców odkrytych przez Galileusza, Kallisto nie jest częścią rezonansu orbitalnego i tym samym nie jest w tak znacznym stopniu poddany sile pływowej. Kallisto obraca się synchronicznie i zawsze jest zwrócony do Jowisza tą samą stroną. W przeciwieństwie do wewnętrznych satelitów Jowisza, Kallisto jest mniej narażony na działanie magnetosfery gazowego giganta, gdyż obiega planetę po bardziej wysuniętej orbicie.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.058 sek.