• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Krater Chicxulub

    Przeczytaj także...
    Krater Silverpit – przykryta osadami morskimi formacja znajdująca się na dnie Morza Północnego w pobliżu wschodniego wybrzeża Wielkiej Brytanii. Został odkryty w roku 2002 podczas analizy danych sejsmicznych zebranych w czasie poszukiwania ropy naftowej. Niektórzy naukowcy uważają, że powstał on na skutek uderzenia w powierzchnię Ziemi ciała niebieskiego, ale zaproponowano również inne hipotezy.Anomalia siły ciężkości – w geofizyce różnica między zmierzoną (i zredukowaną do poziomu elipsoidy) w danym punkcie siłą ciężkości a normalną siłą ciężkości na danej szerokości geograficznej. Zwyczajowo mierzona jest w miligalach (mGal), rzadko stosuje się milimetry na sekundę do kwadratu (mm/s).
    Kometa – małe ciało niebieskie poruszające się w układzie planetarnym, które na krótko pojawia się w pobliżu gwiazdy centralnej. Ciepło tej gwiazdy powoduje, że wokół komety powstaje koma, czyli gazowa otoczka. W przestrzeń kosmiczną jądro komety wyrzuca materię, tworzącą dwa warkocze kometarne – gazowy i pyłowy, skierowane pod różnymi kątami do kierunku ruchu komety. Gazowy warkocz komety jest zawsze zwrócony w kierunku przeciwnym do gwiazdy, co spowodowane jest oddziaływaniem wiatru słonecznego, który zawsze jest skierowany od gwiazdy. Pyłowy warkocz składa się z drobin zbyt masywnych, by wiatr słoneczny mógł znacząco zmienić kierunek ich ruchu.

    Krater Chicxulub – ziemski krater uderzeniowy położony w Meksyku, na półwyspie Jukatan i na dnie Zatoki Meksykańskiej; środek krateru znajduje się w pobliżu miasta Chicxulub, od którego pochodzi jego nazwa.

    Krater Chicxulub ma około 150 km szerokości z zewnętrznym pierścieniem o średnicy ok. 240 km (starsze oszacowania podają inne wartości, np. 180 km) i około 1 km głębokości, choć jego tymczasowa głębokość wynosiła około 30 km. Struktura uderzeniowa, pogrzebana obecnie pod warstwą osadów, pochodzi z przełomu kredy i paleogenu, sprzed 66,038 mln lat (choć niektórzy naukowcy sugerowali, że jest on starszy o około 300 000 lat niż granica K-T).

    Tsunami (jap. 津波, tsunami, pol. fala portowa (tsu – port, przystań; nami – fala) – fala oceaniczna, wywołana podwodnym trzęsieniem ziemi, wybuchem wulkanu bądź osuwiskiem ziemi (lub cieleniem się lodowców), rzadko w wyniku upadku meteorytu.Planetoida (planeta + gr. eídos postać), asteroida (gr. asteroeidés – gwiaździsty), planetka (ang. minor planet) – ciało niebieskie o małych rozmiarach – od kilku metrów do czasem ponad 1000 km, obiegające Słońce, posiadające stałą powierzchnię skalną lub lodową, bardzo często – przede wszystkim w przypadku planetoid o mniejszych rozmiarach i mało masywnych – o nieregularnym kształcie, często noszącym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.

    Skutki uderzenia[]

    Anomalia siły ciężkości związana z kraterem Chicxulub

    Krater powstał na skutek upadku komety lub dużej planetoidy. Podczas uderzenia wyzwoliła się energia o wartości ok. 4×10 J (równoważna eksplozji ok. 100 Tt TNT); taki efekt mogło mieć uderzenie planetoidy o średnicy 10 km i masie biliona ton, przy prędkości 20 km/s, albo uderzenie komety o masie mniejszej, lecz poruszającej się ze znacznie większą prędkością.

    Belemnity (Belemnitida, z gr. belemnon - pocisk, strzała) – rząd wymarłych morskich głowonogów należący do Decabrachia (dziesięciornice). Według niektórych systemów klasyfikacyjnych belemnity wraz z pokrewnymi rzędami (np. Aulacocerida i Phragmoteuthida) mają status nadrzędu Belemnoidea.Luis Walter Alvarez (ur. 13 czerwca 1911 w San Francisco, zm. 1 września 1988 w Berkeley) – fizyk amerykański, laureat Nagrody Nobla z fizyki z 1968 roku.

    Upadek meteorytu wywołał falę tsunami, która spustoszyła wszystkie wybrzeża Morza Karaibskiego. Wyrzucony w powietrze materiał mógł unosić się w powietrzu przez kilka lat, doprowadzając do zmian klimatycznych podobnych do zimy nuklearnej.

    Związek z wymieraniem[]

    Powstanie krateru Chicxulub zbiega się w czasie z wielkim wymieraniem kończącym okres kredowy – czasem, w którym wyginęło wiele grup zwierząt, m.in. nieptasie dinozaury, pterozaury, amonity, belemnity i większość gatunków otwornic. Teoria, według której wymieranie kredowe spowodowane było upadkiem ciała niebieskiego o średnicy około 10 km, została po raz pierwszy przedstawiona w 1980 roku przez Luisa i Waltera Alvarezów oraz Franka Asarę i Helen Michel. Dowodem tego ma być obecność irydu w warstwach geologicznych z przełomu kredy i paleogenu. Odkrycie krateru Chicxulub oraz innych struktur uderzeniowych z tego okresu, takich jak krater Bołtysz czy (dotąd niepotwierdzone) kratery Silverpit i Śiwa wykazały, że pod koniec kredy doszło do zderzenia planetoid lub komet z Ziemią. Obecnie większość naukowców jest zgodna, że zderzenie odegrało rolę w wymieraniu kredowym, choć trudna do zanegowania jest także rola m.in. wzmożonego wulkanizmu, który utworzył trapy Dekanu.

    Walter Alvarez (ur. 3 października 1940 w Berkeley) – amerykański geolog i paleontolog, profesor na wydziale Ziemi i Nauk Geologicznych na Uniwersytecie Kalifornijskim. W 1967 zdobył tytuł magistra geologii na Uniwersytecie Princeton.Trotyl (2,4,6-trinitrotoluen, TNT), (NO2)3C6H2CH3 – organiczny związek chemiczny, nitrozwiązek, powszechnie stosowany jako kruszący materiał wybuchowy.

    W 2010 Peter Schulte i współpracownicy zasugerowali, że jedyną przyczyną wymierania kredowego były zmiany środowiska wywołane uderzeniem planetoidy w Chicxulub. Z interpretacją taką nie zgodziło się wielu paleontologów i geologów, wskazując na nieuwzględnienie przez Schultego i współpracowników danych paleontologicznych i sugerując, że wymieranie kredowe spowodowane było wieloma czynnikami; stwierdzili jednak, że nie mają wątpliwości, że zderzenie również miało na nie wpływ.

    Paleogen – starszy okres ery kenozoicznej, trwający od 66,0 mln do 23,03 mln lat temu. Dzieli się na następujące epoki/oddziały:Kreda – ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,0 ± 0,8 do 66,0 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę. W sensie chronostratygraficznym kreda to system, który dzieli się na dwa oddziały: kredę dolną i kredę górną.

    Przypisy

    1. Krzysztof Kanawka: Zagłada dinozaurów – 66 milionów i 38 tysięcy lat temu (pol.). Kosmonauta.net, 2013-03-24. [dostęp 2013-03-25].
    2. Paul R. Renne, Alan L. Deino et al.. Time Scales of Critical Events Around the Cretaceous-Paleogene Boundary. „Science”. 339 (6210), s. 684-687, 2013-02-08. DOI: 10.1126/science.1230492 (ang.). 
    3. Chicxulub (ang.). W: Earth Impact Database [on-line]. Planetary and Space Science Centre, University of New Brunswick. [dostęp 2012-07-10].
    4. Alan R. Hildebrand, Glen T. Penfield, David A. Kring, Mark Pilkington, Antonio Camargo, Stein B. Jacobsen, William V. Boynton. Chicxulub Crater: A possible Cretaceous/Tertiary boundary impact crater on the Yucatán Peninsula, Mexico. „Geology”. 19 (9), s. 867–871, 1991. DOI: 10.1130/0091-7613(1991)019%3C0867:CCAPCT%3E2.3.CO;2 (ang.). 
    5. K. Wünnemann, B. A. Ivanov. Numerical modelling of the impact crater depth–diameter dependence in an acoustically fluidized target. „Planetary and Space Science”. 51 (13), s. 831–845, 2003. DOI: 10.1016/j.pss.2003.08.001 (ang.). 
    6. G. Keller, W. Stinnesbeck, T. Adatte, D. Stüben. Multiple impacts across the Cretaceous–Tertiary boundary. „Earth-Science Reviews”. 62 (3-4), s. 327–363, 2003. DOI: 10.1016/S0012-8252(02)00162-9 (ang.). 
    7. Curt Covey, Starley L. Thompson, Paul R. Weissman, Michael C. MacCracken. Global climatic effects of atmospheric dust from an asteroid or comet impact on Earth. „Global and Planetary Change”. 9 (3-4), s. 263–273, 1994. DOI: 10.1016/0921-8181(94)90020-5 (ang.). 
    8. Timothy J. Bralower, Charles K. Paull, R. Mark Leckie. The Cretaceous-Tertiary boundary cocktail: Chicxulub impact triggers margin collapse and extensive sediment gravity flows. „Geology”. 26 (4), s. 331–334, 1998. DOI: 10.1130/0091-7613(1998)026%3C0331:TCTBCC%3E2.3.CO;2 (ang.). 
    9. Hipotezy dotyczące wyginięcia dinozaurów.
    10. Efekty upadku planetoidy na Ziemię.
    11. Bob Yirka: Researchers suggest comet most likely cause of Chicxulub crater (ang.). Phys.org, 2013-03-25. [dostęp 2013-03-25].
    12. Luis W. Alvarez, Walter Alvarez, Frank Asaro, Helen V. Michel. Extraterrestrial cause for the Cretaceous-Tertiary extinction. „Science”. 208 (4448), s. 1095–1108, 1980. DOI: 10.1126/science.208.4448.1095 (ang.). 
    13. Peter Schulte i inni. The Chicxulub asteroid impact and mass extinction at the Cretaceous-Paleogene boundary. „Science”. 327 (5970), s. 1214–1218, 2010. DOI: 10.1126/science.1177265 (ang.). 
    14. J. David Archibald i inni. Cretaceous extinctions: multiple causes. „Science”. 328 (5981), s. 973, 2010. DOI: 10.1126/science.328.5981.973-a (ang.). 
    Krater Bołtysz – krater uderzeniowy znajdujący się na Ukrainie w obwodzie kirowohradzkim, o średnicy około 24 km. W 2002 roku jego wiek został oszacowany na 65,17±0,64 mln lat przy pomocy datowania metodą argonowo-argonową, co oznacza, że Krater Bołtysz powstał w przybliżeniu w tym samym okresie, co kratery Silverpit oraz Chicxulub. Analizy palinologiczne oraz δ13C osadów wypełniających krater sugerują, że jest starszy od Chicxulub o co najmniej 2–5 tys. lat W historii geologicznej Ziemi uderzenie bolidu, które doprowadziło do powstania tej formacji odpowiada okresowi wymierania kredowego. Na Ziemi znajduje się szereg innych kraterów datowanych na ten sam okres. Ponieważ Bołtysz i Chicxulub nie powstały w tym samym czasie prawdopodobieństwo, że wywołały je fragmenty tego samego bolidu jest znikome.Dinozaury (Dinosauria – z stgr. δεινός deinos – straszny, potężny + σαῦρος sauros – jaszczur) – grupa archozaurów (gadów naczelnych), które zdominowały ziemskie ekosystemy na ponad 160 mln lat, pojawiając się w środkowym triasie. Pod koniec okresu kredy, około 65,5 mln lat temu, katastrofalne wymieranie skończyło ich dominację na lądzie na wszystkich kontynentach. Jedna grupa dinozaurów przeżyła do dnia dzisiejszego: większość taksonomów uważa, że współczesne ptaki są dinozaurami z grupy teropodów. Dinosauria obejmuje dwa rzędy: Saurischia (gadziomiedniczne) oraz Ornithischia (ptasiomiedniczne).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Jukatan (Yucatán) – półwysep w Ameryce Środkowej, oblany wodami Morza Karaibskiego i Zatoki Meksykańskiej. Pod względem politycznym przynależy do Meksyku, Gwatemali i Belize. Powierzchnia ok. 180 tys. km². Jukatan zbudowany jest z wapieni trzeciorzędowych, z silnie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi.Półwysep nie posiada jezior, rzek i strumieni. Źródłem słodkiej wody są wejścia do podziemnych zalanych jaskiń tworzące oczka wodne tzw. cenates. Wybrzeże nizinne, akumulacyjne. Prawie całą powierzchnie zajmują równiny, na południu tylko Góry Maya, z maksymalną wysokością do 1122 m n.p.m. Klimat podrównikowy wilgotny z roczną sumą opadów od 500 mm na północy do 3800 mm na południu. Średnia temperatura w styczniu 20–22 °C, w lipcu 25–29 °C. Naturalną szatę roślinną Jukatanu tworzą lasy równikowe i sawanny, a wzdłuż wybrzeża – namorzyny.
    Wulkanizm – ogół procesów geologicznych, zachodzących na powierzchni ziemi, związanych z wydobywaniem się lawy i innych materiałów z głębi litosfery, na skutek ruchów magmy pod powierzchnią. Jego przejawami jest powstawanie i aktywność wulkanów, występowanie ekshalacji, a także tworzenie się skał wulkanicznych. Z wulkanizmem wiążą się także procesy hydrotermalne.
    Granica K-T (granica kreda-trzeciorzęd, zwana potocznie "twardym dnem"; poprawniej: granica kreda-paleogen, K-Pg) – warstwa rozgraniczającą osady kredy od paleogenu, odznaczająca się skokowym spadkiem bioróżnorodności i anomalną zawartością irydu. Jest ona śladem wielkiego wymierania, które zakończyło erę mezozoiczną, 66,0 miliona lat temu.
    Iryd (Ir, łac. iridium) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa iris oznaczającego tęczę.
    Pterozaury, gady latające (Pterosauria, z gr. pteron – skrzydło + sauros – jaszczur) – rząd latających archozauromorfów, prawdopodobnie archozaurów (gadów naczelnych), żyjących od późnego triasu do końca kredy (230 do 65,5 mln lat temu). Najczęściej klasyfikowane jako archozaury z kladu Avemetatarsalia (obejmującego ptaki i archozaury bliżej spokrewnione z nimi niż z krokodylami) blisko spokrewnione z dinozauromorfami; z niektórych analiz kladystycznych wynika jednak, że mogły być przedstawicielami kladu Archosauriformes nienależącymi do archozaurów lub nawet archozauromorfami nienależącymi do Archosauriformes.
    Język polski (polszczyzna) – język naturalny należący do grupy zachodniosłowiańskich (do których należą również czeski, słowacki, kaszubski, dolnołużycki, górnołużycki i wymarły połabski), stanowiących część rodziny indoeuropejskiej.
    DOI (ang. digital object identifier – cyfrowy identyfikator dokumentu elektronicznego) – identyfikator dokumentu elektronicznego, który w odróżnieniu od identyfikatorów URL nie zależy od fizycznej lokalizacji dokumentu, lecz jest do niego na stałe przypisany.

    Reklama