• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Kocioł eworsyjny

    Przeczytaj także...
    Zimna Woda (słow. Studený potok, niem. Kohlbach, węg. Tar-patak) – potok płynący Doliną Zimnej Wody. Tworzy się na wysokości ok. 1300 m n.p.m. z połączenia dwóch potoków: Małej Zimnej Wody (płynącego z Doliny Małej Zimnej Wody) i Staroleśnego Potoku (płynącego z Doliny Staroleśnej). W Dolinie Zimnej Wody tworzy serię kaskad zwanych Wodospadami Zimnej Wody. Po opuszczeniu Tatr Wysokich płynie w kierunku wsi Stara Leśna, następnie w stronę Wielkiej Łomnicy, nieopodal której wpada do Popradu (jako jego lewy dopływ).Eworsja – zjawisko niszczącego wpływu ruchu wirowego wody płynącej na dno cieku wodnego. Eworsja zaliczana jest do procesów erozji dennej.
    Dunajec (słow. Dunajec, niem. Dunajetz lub Dohnst) – rzeka w południowej Polsce, prawy dopływ Wisły (rzeka II rzędu). Powstaje z połączenia wód Czarnego Dunajca i Białego Dunajca w m. Nowy Targ; za początkowy odcinek uważa się Czarny Dunajec. Długość 247 km (łącznie z Czarnym Dunajcem), z czego 17 km liczy odcinek graniczny między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Powierzchnia dorzecza wynosi 6804 km², z tego w Polsce 4854,1 km², na Słowacji 1949,9 km² (z czego 1594,1 km² przypada na dorzecze Popradu, a 355,8 km² – na zlewnię samego Dunajca).
    kocioł eworsyjny
    Kotły eworsyjne na Zimnej Wodzie w Tatrach
    Vodopády Stříbrného potoka w Skorošicach

    Kocioł eworsyjny (kocioł wirowy, niewłaściwie: marmit) – przegłębienie w dnie cieku wodnego (strumienia lub rzeki) powstałe w wyniku eworsji, zwykle u podnóża wodospadu lub progu skalnego w korycie, w rozszerzeniach lub zakrętach koryta ewentualnie koło innych przeszkód w nurcie (przyczółki mostowe itp).

    Wodospad – swobodny, pionowy spadek wody rzecznej, spowodowany istnieniem w korycie rzeki wyraźnego progu skalnego o wysokości od kilku do kilkuset metrów. Wodospad występuje w górnych odcinkach biegu rzek, w miejscach, gdzie rzeka przecina warstwę twardych skał. Skały te, wymywane wolniej niż miękkie podłoże w dolnym biegu rzeki, tworzą stopień, z którego woda spada w dół. Szereg wodospadów nazywa się kaskadą.Marmit (garniec lodowcowy) – zagłębienie eworsyjne w formie cylindra o wygładzonych ścianach i zaokrąglonym dnie, wyżłobione w litej skale pod ciałem lodowca przez wody subglacjalne lub też przez wody supraglacjalne, spadające w głąb lodowca młynem lodowcowym i wprawiające w ruch wirowy kamienie znajdujące się na dnie tego zagłębienia. Marmity rozwijają się z reguły w lokalnych zagłębieniach lub szczelinach skały i mogą osiągać głębokości sięgające kilkunastu metrów.

    Kotły eworsyjne formowane w luźnych skałach spoistych, o małej wytrzymałości, mają zwykle krótkotrwały (efemeryczny) charakter, niewielkie rozmiary, a nachylenie ścian zróżnicowane w zależności od stopnia spójności materiału podłoża. W potokach górskich spotyka się kociołki o głębokościach 2-3 m, a w bardziej obfitych w wodę ciekach - do 6 m. W dnie Dunajca znaleziono kotły o głębokości do 50 m. Największe kotły eworsyjne powstają u stóp wielkich wodospadów. Kotły eworsyjne u stóp wodospadu Niagara mają głębokość sięgającą 60 m.

    Najefektowniejsze kotły eworsyjne, przypominające marmity wyglądem (lecz nie pochodzeniem), tworzą się w litej, zwięzłej skale. Powstają one, gdy spadająca z progu woda trafia na niesymetrycznie ułożone podłoże. Woda zaczyna na nim wirować wokół osi pionowej, a porwany nią gruz zaczyna krążyć, żłobiąc okrągłe zagłębienie. Kolejne kamienie działają jak frezy, szorując po jego dnie i po bokach. W rezultacie wieloletniego działania tworzy się okrągła, wygładzona niecka lub studnia, o głębokości sięgającej do kilku metrów, w której można dostrzec czasem kuliście obrobione kamienie. Kamienie te z czasem "zużywają się" i są zastępowane przez potok kolejnymi, nowymi głazami. Kocioł powoli się poszerza i podcina ścianę wodospadu. Po zawaleniu się części skał otwiera się nowy próg wodospadu. W nowym miejscu tworzy się kolejny kocioł eworsyjny, a poprzednie pozostają porzucone przed licem wodospadu.

    Przypisy

    1. Jaroszewski Wojciech, Marks Leszek, Radomski Andrzej: Słownik geologii dynamicznej, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1985, s. 55, ISBN 83-220-0196-7
    2. Mazurek Tadeusz: Kotły eworsyjne, w: "Poznaj Świat" R. XXII, nr 11 (264), listopad 1974, s. 30-33
    3. Bac-Moszaszwili Maria, Gąsienica Szostak Małgorzata: Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1992, s. 104, ISBN 83-220-0276-9



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.018 sek.