Artykuł na Medal

Zachowania lęgowe ptaków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Klucie)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zachowania lęgowe ptaków – zbiór zachowań związanych z lęgiem ptaków i w okresie podstawowego rozwoju zwierzęcia (od toków aż do wylotu młodych z gniazda). Wyróżnia się następujące etapy okresu lęgowego: wybór partnera, budowa gniazda, składanie jaj, wysiadywanie, opieka nad młodymi do uzyskania lotności. W całym tym okresie ptaki bronią swojego terytorium. Większość gatunków troskliwie opiekuje się potomstwem, chociaż są wyjątki od tej reguły. Około 90% ptaków w danym sezonie lęgowym ma tylko jednego partnera (monogamia). Wśród ptaków zazwyczaj to samica wybiera samca. U wielu gatunków o wyborze decydują wygląd i umiejętności oraz śpiew. W przypadku gatunków poligamicznych, np. bażanta, samce bardzo często nie uczestniczą w wychowywaniu młodych, pozostawiając całą pracę samicy.

Raniuszek zwyczajny, raniuszek (Aegithalos caudatus) – gatunek małego ptaka z rodziny raniuszków (Aegithalidae), zamieszkujący Eurazję. Nie jest zagrożony. Pingwin cesarski (Aptenodytes forsteri) — gatunek dużego ptaka z rodziny pingwinów, endemiczny dla Antarktydy. Jest największym żyjącym przedstawicielem rodziny pingwinów.

Miejsce lęgu[ | edytuj kod]

Liczba osobników w miejscu gniazdowania[ | edytuj kod]

Fragment kolonii gniazdowej głuptaków

Liczba osobników w miejscu gniazdowania zależy w dużej mierze od dostępności pożywienia.

Altanniki (Ptilonorhynchidae) – rodzina ptaków z rzędu wróblowych (Passeriformes), najbliżej spokrewniona z korołazami (Climacteridae). Występują w Nowej Gwinei i Australii. Większość żyje na terenach leśnych, niektóre na otwartych obszarach buszu. Żywią się przede wszystkim owocami.Guano – odchody ptaków morskich (głównie kormoranów, pelikanów i głuptaków) lub nietoperzy, gromadzące się od wieków na powierzchni ziemi lub w jaskiniach, na terenach suchych, głównie na zachodnich wybrzeżach Ameryki Południowej (Chile, Peru) i wyspach sąsiednich. Grube pokłady eksploatowane są jako cenny nawóz naturalny. W krajach posiadających największe jego zasoby, tworzy się strefy chronione, dla kolonii ptaków które przyczyniają się do najszybszego przyrostu pokładów guana, zwłaszcza głuptaków i kormoranów.

Ptaki morskie gniazdują zazwyczaj w dużych koloniach, ponieważ nie istnieje wiele odpowiednich dla nich miejsc, ponadto miejsca takie leżą w dużej odległości od siebie. Dlatego ptaki morskie co roku wracają w to samo miejsce i zwykle wyprowadzają lęg z tym samym partnerem. To samo miejsce do gniazdowania jest używane przez wiele lat.

Mewka japońska – udomowiona forma mniszki białorzytnej (Lonchura striata) ptaka z rodziny astryldowatych (Estrididae).Kura domowa (Gallus gallus domesticus) – ptak hodowlany z rodziny kurowatych, hodowany na całym świecie. W środowisku naturalnym nie występuje. Uważa się, że stanowi formę udomowioną kura bankiwa (Gallus gallus), lecz nie wyklucza się domieszki innych gatunków południowoazjatyckich kuraków (zarówno żyjących, jak i wymarłych). Udomowienie miało prawdopodobnie miejsce w III tysiącleciu p.n.e. w Indiach, chociaż badania archeologiczne wykazały, że pierwsze kuraki udomowiono w Chinach już w VI tysiącleciu p.n.e. Około 1000 p.n.e. kury hodowano już powszechnie w Chinach, a ok. 500 p.n.e. w Egipcie i Europie, w tym w Polsce (odnaleziono kości kur podczas wykopalisk w Biskupinie). W tym okresie w Chinach prowadzono już sztuczne wylęganie. Jak wykazały badania, ówczesne kury przypominały dzisiejsze kury bezrasowe, lecz miały lepiej rozwinięte skrzydła.

Ograniczenia te nie dotyczą ptaków lądowych, które mogą sobie pozwolić na wybór co roku nowego terytorium. W przypadku dziuplaków wybór ten jest jednak znowu ograniczony; ptaki te wymagają odpowiedniej średnicy dziupli, a w przypadku nawet krótkiej nieobecności ptaka w przyszłym gnieździe może być już ono zajęte.

Kopciuszek zwyczajny, kopciuszek (Phoenicurus ochruros) – gatunek małego ptaka wędrownego z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae).Plama lęgowa (area incubationis) – nieopierzone miejsce na brzuchu ptaków lęgowych, pojawiające się na czas sezonu lęgowego, które jest bardzo dobrze ukrwione i służy do wylęgu jaj. Umożliwia przeniesienie ciepła wylęgującego ptaka bezpośrednio na skorupę, unikając izolującego działania piór. Niektóre gatunki mają jedną plamę (np. jastrzębie, gołębiowate, wiele śpiewających), inne dwie (np. siewkowce, alki, wydrzyki) lub trzy (np. mewy). Specyficzną plamę lęgową mają pingwiny niegniazdujące, tj. pingwin cesarski i królewski, u których jest ona przykryta fałdem skóry. Z kolei niektóre ptaki jej nie mają w ogóle, ogrzewając jaja stopami (wielu przedstawicieli pełnopłetwych, z rodzin takich jak pelikanowate, głuptakowate czy kormoranowate) lub nie ogrzewając ich samodzielnie (np. pasożyty lęgowe).

Pora gniazdowania[ | edytuj kod]

Zazwyczaj pora lęgu uzależniona jest od miejsca występowania. Gniazdowanie ptaków występujących w okolicach północnej Europy uwarunkowane jest długością dnia i temperaturą. Pisklęta przy zdrowym rozwoju powinny wykluć się w okresie największej dostępności pokarmu. Gatunki zasiedlające okolice równika mogą to robić przez cały rok. Koczownicze, pustynne ptaki, jak np. papużki faliste i zeberki, rozpoczynają lęgi na początku pory deszczowej. Tak samo postępuje środkowoaustralijska podkasałka pustynna, która zwykle gnieździ się pomiędzy lipcem a listopadem. W przypadku wystąpienia pory deszczowej w innym terminie, chętnie skorzysta z okazji do lęgu. U petreli śnieżnych lęgi zależne są od ilości opadów śniegu. Mogą gniazdować nawet 300 km w głąb Antarktydy. Jeżeli miejsca gniazdowania zamarzną, nie przystąpią do lęgów.

Kainizm – zachowanie piskląt niektórych gatunków ptaków szponiastych polegające na eliminowaniu słabszych piskląt przez silniejsze w celu eliminacji konkurencji pokarmowej. Zjawisko obserwowane m.in u : orlika krzykliwego, orlika grubodziobego, bielika, pustułki. Dzięciołowate (Picidae) – rodzina ptaków z rzędu dzięciołowych (Piciformes). Obejmuje gatunki leśne, zamieszkujące lasy całego świata poza Australią, Nową Gwineą, Madagaskarem i innymi mniejszymi wyspami.

Terytorium[ | edytuj kod]

Nagranie śpiewu strzyżyka

Samiec rozpoczyna okres lęgowy od zajęcia terytorium, które musi dostarczyć ilość pożywienia wystarczającą dla wykarmienia młodego/młodych; nie musi tak być w przypadku dalej wymienionych typów terytoriów. W zależności od gatunku może ono wynosić od 90cm² do kilku kilometrów średnicy. Na jego terenie odbywa się łączenie w pary i często, ale nie zawsze, budowa gniazda.

Sikory, sikorowate (Paridae) – rodzina ptaków z rzędu wróblowych (Passeriformes). Obejmuje gatunki lądowe, nadrzewne, zamieszkujące półkulę północną i całą Afrykę. Ptaki te charakteryzują się następującymi cechami:Pióro (łac. penna) – twory nabłonkowe pokrywające ciała ptaków , a w czasach prehistorycznych niektórych dinozaurów, przede wszystkim z grupy teropodów, zwłaszcza celurozaurów. Podobnie jak łuski u gadów, pióra zachodzą na siebie dachówkowato. Wyrastają z brodawek skórnych zbudowanych z komórek mezodermalnych, w których formują się najpierw pióra embrionalne (puchowe), a następnie pióra ostateczne (penna).

Samce agresywnie bronią terytorium. Najczęściej poprzez śpiew oznajmiają innym ptakom, że to miejsce jest już zajęte. Walki zdarzają się rzadko, zwłaszcza takie, w których dochodzi do zranienia lub śmierci jednego z konkurentów. Do wyjątków należy zachowanie rudzika, który bardzo zażarcie broni swojego terenu; w przypadku tego gatunku walka może skończyć się śmiercią lub bardzo silnym poturbowaniem jednego z osobników.

Nawałnik duży, n. Leacha (Oceanodroma leucorhoa) – gatunek niewielkiego ptaka oceanicznego z rodziny nawałników (Hydrobatidae), zamieszkujący północny Atlantyk i północny Pacyfik. W Polsce pojawia się wyjątkowo.Monogamia (stgr. μονογαμία, od μόνος (monos, jeden) i γάμος (gamos, małżeństwo) – najbardziej rozpowszechniony typ związku małżeńskiego, w którym jeden mężczyzna związany jest trwale z jedną kobietą, dając początek rodzinie. Monogamiczność związku oznacza ich wyłączną relację małżeńską na wszystkich płaszczyznach: społecznej, prawnej, duchowej, emocjonalnej, jak i biologicznej, seksualnej.

Najmniejszą powierzchnię terytoriów mają nurzyki. Składają jedno jajo na półce skalnej, zadowalając się kilkucentymetrowym kawałkiem urwiska. Pomimo długości ciała 42 cm, zagęszczenie par tych ptaków może wynosić 20 na m².

Selekcja siedlisk[ | edytuj kod]

Nie każde siedlisko nadaje się do gniazdowania równie dobrze. Z punktu widzenia ewolucyjnego lepsze są siedliska pozwalające na wyprodukowanie i odchowanie większej liczby potomstwa (zwiększające dostosowanie). Z tego powodu przyszli rodzice zwykle najpierw starają się zająć najkorzystniejsze miejsce. Ponieważ jednak postępuje tak wiele osobników, wzrost zagęszczenia obniża efektywną jakość siedliska, która może okazać się wówczas porównywalna z jakością siedlisk gorszych. Gorsze siedliska nie są w stanie utrzymać dużej liczby osobników, więc może na nich gniazdować mniej par. W ten sposób ostatecznie im lepsze siedlisko, tym większe na nim zagęszczenie gniazd, przez co jakość różnych siedlisk się wyrównuje. Przykładem takiego układu jest kolonia lęgowa mew srebrzystych na nowofundlandzkiej Great Island. Najbardziej preferowanym siedliskiem (zajmowanym przez 22% populacji, mimo że stanowią tylko 10% powierzchni wyspy) są półki skalne, gdzie mewy składają więcej jaj, a pisklęta rosną szybciej niż na mniej preferowanych łąkach i zadarnionych zboczach. Ze względu jednak na duże zagęszczenie, śmiertelność piskląt jest tam tak duża, że ostateczny sukces lęgowy w każdym siedlisku jest podobny (bliski połowie podlotów w stosunku do zniesionych jaj).

Jajo – jedna z faz rozwoju nowego osobnika u wielu gatunków zwierząt. Jajo zawiera surowce odżywcze pozwalające na rozwój zarodka bez dostępu do organizmu macierzystego i zewnętrznych źródeł pożywienia oraz stosunkowo bezpieczne środowisko, ale ze względu na swoją zawartość jest również cenionym pokarmem.Głuptaki, głuptakowate (Sulidae) − rodzina ptaków z rzędu głuptakowych. Obejmuje gatunki oceaniczne zamieszkujące wybrzeża wszystkich kontynentów poza Antarktydą.

Przekształcenie siedliska[ | edytuj kod]

Materiał przyniesiony do kolonii lęgowych ptaków oraz guano w niektórych warunkach są podstawowym składnikiem gleby. Takie odmiany gleb określa się jako ornitogeniczne.

Strategie rozrodcze[ | edytuj kod]

Bociany białe są monogamiczne

Około 90% ptaków w danym sezonie lęgowym ma tylko jednego partnera (monogamia). Para nie rozłącza się podczas odbywania lęgu, a często wyprowadza razem także następny. Tylko nieliczne ptaki, jak np. bociany i łabędzie, łączą się w pary na całe życie.

Zagęszczenie populacji – liczba osobników przypadających na jednostkę powierzchni terenu. Można ją również definiować podając biomasę osobników na jednostce powierzchni. W wielu przypadkach zamiast jednostki powierzchni podaje się jednostkę objętości (powietrza lub wody) – dla organizmów egzystujących w tych środowiskach.Wrona siwa, wrona (Corvus cornix) – gatunek średniego ptaka z rodziny krukowatych (Corvidae), zasadniczo wędrowny, choć duża część osobników jest już osiadła (zwłaszcza populacje miejskie).

Jednakże w przypadku bocianów białych udowodniono, że ptaki przywiązują się nie do siebie, ale do gniazda. Samiec przylatuje kilka dni wcześniej, aby naprawić gniazdo. Jeżeli samica nie przyleci z Afryki, jej miejsce zajmie jakaś inna i powstanie nowa para.

Ptaki poligamiczne, jak np. grzebiące, mają więcej niż jednego partnera. Samce usiłują podczas jednego sezonu lęgowego skojarzyć się z jak największą liczbą samic. Zdarza się jednak, że również ptaki monogamiczne przystępują do rozrodu poza swoją parą, dalej mając za partnera tego samego ptaka. Mowa wtedy o monogamii socjalnej.

Pustułka zwyczajna, pustułka, sokół pustułka (Falco tinnunculus) – gatunek średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae).Gęś domowa (Anser anser f. domestica) - ptak użytkowy będący formą udomowioną gęsi gęgawy (Anser anser). Domestykacja nastąpiła około 1000 p.n.e. w krajach śródziemnomorskich, gdzie zimowała. Rasy gęsi domowej: gęś biała włoska, gęś biała kołudzka, gęś czeska, gęś landejska (gęś landes), gęś sewastopolska i in.

U ptaków występują również inne strategie. Przykładem jest wodniczka, która jest promiskuityczna – kilka samców i samic na zmianę ze sobą kopuluje. Może się zdarzyć, że w jednym gnieździe są pisklęta od około 5 samców.

Samce kosów mogą nawet zbiorowo gwałcić samice. Postępują tak również kaczory krzyżówki, mimo że mają tylko jedną partnerkę (incydent taki może się zakończyć utonięciem kaczki). Często powstają z tego powodu mieszańce międzygatunkowe kaczek, nawet spoza rodzaju Anas.

Samicza mimikra[ | edytuj kod]

U batalionów, jako jedynych dotąd znanych ptaków, występuje zjawisko samiczej mimikry, tj. istnienia formy samców przypominających wyglądem samice – faederów. Podczas gdy u batalionów występuje silny dymorfizm płciowy, typowe samce są wyraźnie większe i bogaciej ubarwione od samic, faedery są jedynie nieznacznie większe od samic, w okresie godowym mają samicze ubarwienie, jednocześnie mając jądra 2,5 raza większe od jąder zwykłych samców. Faedery (samce satelitarne) są nieliczne (1% populacji) i wchodzą w specyficzny układ z samcem niezależnym. Zaobserwowano kopulacje, w których stroną kryjącą był samiec niezależny, a stroną krytą samiec satelitarny, ale również takie, w których stroną kryjącą był samiec satelitarny (stroną krytą bywa inny samiec – niezależny lub satelitarny albo samica). Początkowo sądzono, że faedery reprezentują starszy ewolucyjnie model zachowania, w którym samiec miał przypominać samicę wyglądem i zachowaniem (wspólna opieka nad potomstwem), stąd nazwa oznaczająca w języku staroangielskim ojca, ale obecnie przeważa pogląd, że jest to okazja do zapładniania partnerki zdobytej przez innego samca.

Pingwin królewski (Aptenodytes patagonicus) – duży nielotny ptak wodny z rodziny pingwinów, zamieszkujący chłodne oceany półkuli południowej. Gnieździ się na obrzeżach Antarktydy, Ziemi Ognistej, Falklandach i innych wyspach tej części świata. Jeden z najbardziej znanych gatunków pingwinów, zaraz po pingwinie cesarskim.Żołna zwyczajna, żołna pospolita, żołna pszczołojad (Merops apiaster) – gatunek średniego ptaka wędrownego z rodziny żołn (Meropidae), zamieszkujący południową Europę, tylko lokalnie na północ od Alp i Karpat, a także południową Azję i lokalnie w Afryce. Wędrówki w V i VIII. Zimuje w Afryce na południe od Sahary. W Polsce najwcześniejsze wzmianki o lęgach pochodzą z XVIII i XIX w. (w 1792 r. pod Oławą i w 1887 r. pod Nidzicą). Obecnie skrajnie nielicznie, choć regularnie gnieździ się w części południowo-wschodniej kraju, lęgi znane są także od początku XXI wieku na Dolnym Śląsku .


Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]




Warto wiedzieć że... beta

Stepówki, stepówkowate – rząd (Pteroclidiformes) oraz rodzina (Pteroclididae) ptaków z podgromady ptaków nowoczesnych Neornithes. Obejmuje gatunki pustynne, półpustynne i stepowe, zamieszkujące Azję i Afrykę.
Mewy (Laridae) – rodzina ptaków z rzędu siewkowych. Polska nazwa pochodzi od niemieckiego Möwe. Obejmuje gatunki wodne (mewy, rybitwy i brzytwodzioby) zamieszkujące cały świat.
Altannik lśniący, altannik fioletowy (Ptilonorhynchus violaceus) – gatunek ptaka z rodziny altanników (Ptilonorhynchidae) występujący w dżunglach deszczowych i innych lasach w dwóch regionach wschodniej Australii, od północnego Queensland na północy po Wiktorię na południu. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Ptilonorhynchus.
Kawka zwyczajna, kawka (Coloeus monedula) – średni ptak synantropijny z rodziny krukowatych, blisko spokrewniony z kawką srokatą, z którą włączane są do podrodzaju Coloeus w obrębie rodzaju Corvus, albo traktowanego jako odrębny rodzaj krukowatych.
Bernikla kanadyjska (Branta canadensis) – gatunek dużego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae), zamieszkujący w zależności od podgatunku:
Cietrzew zwyczajny, cietrzew (Lyrurus tetrix) – gatunek dużego ptaka z rodziny kurowatych (Phasianidae), zamieszkujący Eurazję. W skali globalnej nie jest zagrożony wyginięciem.
Gleby ornitogeniczne, gleby ornitogenne – gleby powstałe z materiału naniesionego przez ptaki, zwłaszcza w formie odchodów.

Reklama