• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Klasztor buddyjski



    Podstrony: 1 [2] [3]
    Przeczytaj także...
    Paramahansa (dewanagari परमहंस trl. pāramahaṃsa, tłum. najwyższy łabędź) – tytuł hinduistyczny, stosowany wobec wysoce zrealizowanych mistrzów (guru). Najwyższy łabędź - to osoba przemierzająca świat bez pragnień i lgnięcia do jego pokus, posiadająca moc rozróżniania ułudy od prawdy i niepodlegająca parom przeciwieństw .Elura (Ellora) – stanowisko archeologiczne w Indiach w stanie Maharasztra znane dzięki unikalnemu zespołowi trzydziestu czterech wykutych w bazaltowej skale świątyń.

    Klasztor buddyjski (chiń. si 寺; kor. sa 사; jap. 寺 ji lub tera; wiet. tự lub chùa) – budynek lub kompleks budynków, w którym przebywają i praktykują mnisi buddyjscy lub mniszki buddyjskie. Jest to centrum religijnego, duchowego i nieraz naukowego życia w buddyzmie.

    Historia[ | edytuj kod]

    Indie[ | edytuj kod]

    Kształtowanie się form klasztornych[ | edytuj kod]

    Klasztor typu guha (wykuty w skale) - Ellura

    Tradycje ascetyczne istniały w Indiach już wcześniej (pieczęć z Harappy – okres pom. 2500 a 1500 r p.n.e. – przedstawia postać pogrążonego w medytacji. Hymny Rygwedy (skt. trl. Veda ) opisują munich i keśina – a nie wspominają o mnichach i klasztorach. Natomiast upaniszady, będące w opozycji do rytualistycznego braminizmu, wymieniają cały szereg sanskryckich określeń takich jak bhikszu, sannjasin, pariwradźaka, awadhuta i paramahansa), to dopiero zakon buddyjski – sangha – stał się organizacją masową. Buddyzm nie uznawał systemu kastowego i każdy mógł zostać mnichem.

    Linji zong (臨濟宗) – szkoła chan założona przez chińskiego mistrza chan Linji Yixuana około 850 r. Była spadkobierczynią szkoły hongzhou, stosowała więc różne, nieraz ekstremalne, sposoby nauczania z mocnym naciskiem na praktykę gong’anową.Gyeongsang Północny – prowincja położona we wschodniej części Korei Południowej. Została utworzona w 1896 roku z północnej części dawnej prowincji Gyeongsan. Największym miastem i zarazem stolicą jest Daegu, miasto metropolia z odrębnymi władzami.

    Wczesne upaniszady wpłynęły zarówno na dżinizm jak i buddyzm, choć sam Budda nauczał doktryny anatmana. Buddyzm doprowadził do powszechnego humanistycznego ruchu. Zdołał on w ciągu swojego rozwoju przeniknąć całą strukturę socjo-religijnych zwyczajów i skatalizował proces sublimacji istniejącego społecznego fermentu i rewolty przeciwko rytualnemu i ekskluzywnemu braminizmowi.

    Rinzai (臨済宗; jap.: Rinzai-shū, chin.: Linjizong) – jedna z dwóch głównych szkół japońskiego buddyzmu zen (drugą z nich jest sōtō). Jest ona japońskim odpowiednikiem chińskiej szkoły linji, której założycielem był wielki mistrz chan Linji Yixuan (zm 867).Yamato (jap. 大和時代, Yamato-jidai) – okres w historii Japonii w latach 250-710, kiedy dwór cesarski zarządzał krajem z prefektury Nara znanej wówczas jako prowincja Yamato. Dzieli się na okres Kofun (250-538) i Asuka (538-710).

    W czasach Buddy Śakjamuniego (566/563483/486 r.p.n.e.) i później buddyjscy mnisi wędrowali z miejsca na miejsce z wyjątkiem okresów pory deszczowej. Zakon buddyjski był wówczas zakonem typowo żebraczym i wędrownym. Ideą Buddy było ustanowienie zakonu (skt sangha), który byłby jednym ciałem (samāggatta) złożonym z mnichów (pal. bhikkhu, skt. bhiku) ze wszystkich stron i regionów (pal. cātuddisa bhikkhu sangha), organizacji dość scentralizowanej. Jednak już za jego życia sangha zaczęła się coraz bardziej atomizować (chociaż starano się zachować centralizm). Proces rozluźniania się jedności stał się wyraźniejszy, gdy do zakonu zaczęło wstępować coraz więcej wyznawców. Odległe od siebie, regionalne ośrodki zaczęły się po prostu wzmacniać.

    Keśin – typ indyjskich ascetów opisywanych w Rygwedzie. Doświadczając stanów ekstatycznych dzięki opętaniu przez bogów . Przypuszcza się, że stanowią prekursorów późniejszej tradycji joginów .Dahui Zonggao (大慧宗杲) (ur. 1089, zm. 1163) (kor. Taehye Chonggo (대혜종고) | jap. Daie Shūkō (ダイエシュウコウ) | wiet. Đại Huệ Tông Cảo) – chiński mistrz chan ze szkoły linji odłamu yangqi.

    Aby przetrwać okres pory deszczowej mnisi gromadzili się w miejscach, z reguły fundowanych przez świeckich wyznawców zwanych āvāsa i ārāma. Nazywano to vassāvāsa (przebywaniem, mieszkaniem w zgodzie). Z tej idei narodził się buddyjski monastycyzm. Budda naciskał także na dystansowanie się wtedy od wszelkich innych sekt ascetycznych. Vassāvāsa zaczęła być wykorzystywana do corocznych introspekcji, wyznań (spowiedzi), uzgadniania spraw doktrynalnych itd. Āvāsa – to termin odnoszący się do improwizowanego i tymczasowego miejsca zgromadzeń w rejonach wiejskich. Ārāma była miejscem w pobliżu miasta i zakładano ją na terenach fundowanych sandze buddyjskiej. Początkowo mnisi budowali sobie chatki, które były wzorowane na najbiedniejszych domach w Indiach. Jednak stopniowo konstrukcje stawały się coraz trwalsze, aż w końcu sama idea wędrownych mnichów zamieniła się ideę coenobium – klasztoru i wspólnoty klasztornej.

    Imperium tybetańskie – wczesny okres w historii Tybetu, który rozpoczął się wraz z powstaniem pierwszego państwa tybetańskiego w VII wieku n.e., a zakończył jego rozpadem dwieście lat później. Charakteryzował się największym w historii zasięgiem terytorialnym i niespotykanym w wiekach późniejszych znaczeniem politycznym.Bhikku – nazwa w pełni wyświęconego mnicha buddyjskiego. W różnych krajach buddyjskich nazwa ta może być odmienna: bhikkhu (pali.), bhiksiu, bhiksu, bhikszu, śramana. Od tych nazw utworzono żeńskie odpowiedniki: bhikkhuni (pali.), bhiksiuni, bhiksuni, bhikszuni.

    Początkową ideą było wspólne przebywanie wyłącznie podczas trzech miesięcy pory deszczowej (zaczynała się ona w miesiącu Āādha purnīmā czyli w połowie czerwca). Początkowe tymczasowe pomieszczenia zaczęły się stawać stopniowo coraz trwalsze; jedną z przyczyn było to, że aramy były fundowane, a więc znajdowały się w posiadaniu buddyjskim przez cały czas. To zachęcało do budowy trwałych budynków, w których ciągle przebywali jacyś mnisi. Cullavagga dostarcza informacji, że pierwsze klasztory powstały jeszcze za życia Buddy. Ta transformacja została zakończona już w V w.p.n.e. Pojedyncze schronienia mnichów zwano wiharą (skt vihāra). Gdy idea ārāmy jako stałego miejsca pobytu zatriumfowała nad āvāsą, wihary dały początek pierwszym zorganizowanym klasztorom czy konwentom, zwanym sangharamą (skt. saghārāma) Sanghi zaczęły nosić nazwy od nazw ārām wziętych z rejonu, gdzie się znajdowały. Aby wspólnota mogła egzystować konieczne stało się wybudowanie nowych pomieszczeń czy budynków. I tak pojawiły się upatthāna-sālā (sala lub dom zgromadzeń), parivena (cele mnisie), kotthaka (pokoje, pomieszczenia), vihāra (mnisie kwatery) itd.

    Chan (chin. 禪 pinyin: chán; sans. ध्यान dhyāna ; kor. sŏn (선), sŏn chong (선종); jap. zen (禅), zen shū (禅宗); wiet. thiền, thiền tông) – jedna z najważniejszych szkół chińskiego buddyzmu, założona w VI wieku przez Bodhidharmę. Szkoła ta należy do praktycznej i medytacyjnej tradycji buddyzmu, w odróżnieniu od teoretycznej i filozoficznej tradycji doktrynalnej.Bön (język tybetański: བོན་ wylie: bon, wymowa: pʰø̃̀(n), właściwa nazwa w języku zhang-zhung to "gyer" wymowa: dzier; właściwie pełna poprawna nazwa brzmi: Jungdrung Bön) – starożytna tybetańska tradycja religijna, istniejąca przed buddyzmem tybetańskim, po prześladowaniach ze strony buddystów trwających wiele wieków, współcześnie z nim koegzystująca.

    Ten ostatni termin stopniowo poszerzał swoje znaczenie i w końcu przybrał całkowicie błędne znaczenie klasztoru, chociaż prawidłowym terminem oznaczającym klasztor jest lena. Termin ten pochodzi od sanskryckiego słowa layana oznaczającego prywatne pomieszczenie czy mieszkanie. Cullavagga zawiera podział lena na pięć strukturalnych rodzajów: guhā, vihāra, addhayoga, pāsāda i hammiya. Najpopularniejszym stylem stała się vihāra (konstrukcja parterowa składająca się z wielu pariven, czyli pojedynczych cel mnisich), pāsāda najpewniej była kilkupiętrowym budynkiem, addhayoga prawdopodobnie dała początek pagodzie, hammiya była chyba zbliżona do pāsādy, jednak na górze posiadała strych. Guhā – to klasztor wydrążony w skale – ta forma przetrwała od III wieku p.n.e. do średniowiecza. Buddhaghosza (IV-V wiek n.e.) – mnich therawady – opisuje w swoich tekstach tylko klasztory typu guha i wihara (inne są tylko wspominane), czyli do IV wieku trzy inne typy leny już nie egzystowały. Ale pasada i addhajoga przetrwały w odległych rejonach buddyjskiego regionu zachodnich Himalajów nawet i po XII w. Pasada stała się wzorem dla wielu klasztorów w takich rejonach jak Spiti, Lahul i Ladakh.

    Hōryū-ji (jap. 法隆寺, Świątynia Rozkwitu Prawa) – jedna z najstarszych świątyń buddyjskich w Japonii, w mieście Ikaruga w prefekturze Nara, w 1993 roku wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.(Dayi) Daoxin, (大醫道信; Wade-Giles (Ta-i) Tao-hsin (ur. 580, zm. 651) (kor. (Taeŭi) Tosin (도신 ) | jap. (Daii) Dōshin (ドウシン) | wiet. Đai I Đạo Tín) – chiński mistrz chan, Czwarty Patriarcha buddyzmu chan (jap. zen).

    Początkowo klasztory budowano z drewna, potem z cegieł lub kamieni. Z reguły budowane były na planie kwadratu utworzonego przez cztery boki z cel, których wejścia wychodziły na dużą wewnętrzną salę. Później często klasztor składał się z dwóch połączonych części: mieszkalnej i świątynnej. Każdy ważniejszy klasztor musiał posiadać ćajtję (skt. caitya) lub stupę jako najważniejsze miejsce kultu.

    Jałowiec (Juniperus L.) – rodzaj roślin iglastych należący do rodziny cyprysowatych. Liczy ok. 50–71 gatunków, z których w Polsce w warunkach naturalnych występują 2. Rodzaj należy obok sosen do najbardziej rozpowszechnionych przedstawicieli iglastych na Ziemi. Jałowce rosną w strefie klimatu umiarkowanego i subpolarnego na wszystkich kontynentach półkuli północnej, a także w górach w strefie międzyzwrotnikowej. Wiele gatunków i ich odmian uprawianych jest jako rośliny ozdobne.Huayan – (Kwiatowa Girlanda; 華嚴 pinyin Huáyán; kor. Hwaeom 화엄; jap. 華厳宗 Kegon-shū; wiet. Hoa nghiêm) – chińska szkoła buddyjska (chin. zong 宗) odwołująca się do intelektu (tak jak i tiantai), powstała około VI wieku w Chinach (nie ma jej odpowiednika w Indiach). Szkoła ta rozwijała się w Chinach od lat 500. do połowy lat 800. Idee szkoły miały wielki wpływ na teorię i praktykę szkoły chan w Chinach.

    Najwcześniejsze buddyjskie świątynie w Indiach posiadały jedynie abstrakcyjne symbole czci. Na skutek ewolucji szkół mahajany, te symbole od ok. I wieku n.e. były zastępowane przez wyobrażenia samego Buddy, sceny z jego życia i wyobrażenia z rozrastającego się panteonu różnych bóstw. Rozwinęły się dwa główne typy budowli religijnych: świątynie, które posiadały jedno miejsce oddawania czci (zwykle była to ćajtja) oraz klasztorna vihara, która otaczana była kaplicami i świątyniami. Były pewne wspólne strukturalne elementy, do których należały: portyk wejściowy (symboliczna brama do świętej przestrzeni), sala (budynek) zgromadzeń (mandapa) oraz rejon sanctum (garbagriha), zwykle z przejściem dla pielgrzymów, którzy mogli wykonywać rytualne okrążanie tego miejsca (pradakśinapatha), co przynosiło zasługi.

    Jumbulagang (tyb.: ཡུམ་བུ་ལྷ་སྒང༌།, Wylie: yum bu bla sgang; chin.: 雍布拉康, pinyin: Yōngbùlākāng) – budowla typu dzong, znajdująca się w powiecie Nêdong, prefekturze Shannan, w Tybetańskim Regionie Autonomicznym. Pierwotnie zamek dynastii Jarlung, który wraz z przeniesieniem siedziby władców Tybetu do Lhasy, został zamieniony na klasztor.Jeolla Południowa (Jeolla-nam) – jest prowincją w południowo-zachodniej części Korei Południowej. Została założona w 1896 roku z południowej części dawnej prowincji Jeolla. Stolicą i zarazem największym miastem jest Gwangju, miasto-metropolia z odrębnymi władzami.

    Porządek codziennego życia mnichów regulowały szczegółowo specjalne przepisy zwane Winają, których było 250, chociaż w połączeniu z mniej ważnymi, liczba reguł sięgała 3000.

    Wihara[ | edytuj kod]

    Plan wihary w grocie w Adżancie
    Rekonstrukcja wihary w Sukhotaj w Tajlandii

    Klasztorne budowle zwane wihara (sanskr. lub pali vihara: विहार) tłumaczy się jako "schronienie" albo "azyl", jak to w którym chronili się wędrujący mnisi podczas pory deszczowej.

    Pierwotnie słowo wihara było używane wyłącznie na określenie tylko części klasztoru, a mianowicie kwater mnisich. Prawidłowym określeniem klasztoru buddyjskiego była bowiem lena (od słowa layana - prywatne pomieszczenie, mieszkanie). Stopniowo jednak słowo wihara poszerzało swoje znaczenie i w końcu zaczęło oznaczać jeden z pięciu typów leny (klasztoru). Po zaniku czterech jego form konstrukcyjnych (adddhajoga, pasada, hammija i guha) pozostała sama wihara i wyparła nawet prawidłowe określenie klasztoru buddyjskiego.

    Je Tsongkhapa Losang Drakpa (tyb.: ཙོང་ཁ་པ།, Wylie: tsong kha pa, ZWPY: Zongkaba; ur. 1357, zm. 1419) – reformator i uczony buddyjski z Tybetu, założyciel szkoły Gelug. Tsongkhapa znany jest również jako Dzie Rinpocze.Lhasa (tyb. ལྷ་ས་, Wylie: lha-sa, ZWPY: Lhasa; chin. trad. 拉薩, chin. upr. 拉萨, pinyin: Lāsà) – miasto w zachodnich Chinach, stolica Tybetańskiego Regionu Autonomicznego. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 124 796. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 397 886 mieszkańców. Lhasa jest zamieszkana głównie przez Tybetańczyków (ok. 80%) i Chińczyków Han (ok. 17%).

    We wczesnych dekadach buddyzmu wędrujący mnisi tworzący sanghę nie mieli określonego miejsca schronienia. Podczas pory deszczowej (pali. vassa) chronili się w tymczasowych szałasach zbudowanych z drewna, krytych liśćmi. Czasami mogły to być budynki kapliczek (rzadko murowane a częściej drewniane). Aktem szczodrości było nie tylko nakarmienie mnicha ale także ofiarowanie mu schronienia. (Mitra 1971)

    Budda Siakjamuni (ok. 563-483 p.n.e.), właśc.Siddhartha (imię od rodziców) Gotama (przydomek) z rodu (klanu) Śakjów – mędrzec, założyciel jednej z religii powszechnych – buddyzmu.Stupa (sanskr. स्तूप stūpa; pali थुप thūpa, język tajski: เจติย czedi; język laotański that; jap. 卒塔婆 sotoba, kopiec, szczyt) – najprostszy typ budowli sakralnej buddyjskiej, rzadziej dźinijskiej, wywodzącej się z Indii, pełniącej funkcję relikwiarza. Ze względu na architekturę jest niezwykle odporna na trzęsienia ziemi. Na terenie Sri Lanki ten typ budowli nosi nazwę dagoby, w Tajlandii – czedi, w Indonezji – candi, w Bhutanie, Nepalu i w Tybecie – czortenu, w Mongolii – suburganu.

    Pierwsze klasztory powstawały spontanicznie dzięki hojnym, bogatym świeckim wyznawcom Buddy. Budowano je w parkach (jak np. Park Gazeli w Varanasi) – wystarczająco blisko ludzkich siedzib aby mnisi mogli prosić o jałmużnę ale wystarczająco daleko by mieli pod dostatkiem spokoju do medytacji.

    Szlaki handlowe były zatem najlepszą lokacją dla wihary. Datki od możnych kupców znacznie wspierały lokalne społeczności mnichów. Od I wieku wihary zaczęły przekształcać się w instytucje edukacyjne, wraz z rozwojem misji buddyjskich (Chakrabarti 1995).

    Nobunaga Oda (jap. 織田信長, Oda Nobunaga, ur. 23 czerwca 1534 w Nagoi, zm. 21 czerwca 1582 w Kioto) - japoński przywódca, jedna z najważniejszych postaci okresu Azuchi Momoyama (inaczej: sengoku jidai - epoka kraju w stanie wojny), a także w całej historii kraju. W momencie śmierci kontrolował 33 z 66 historycznych prowincji Japonii.Budda; skr. बुद्ध buddha – przebudzony, oświecony; chiń. fo (佛), fotuo (佛陀); kor. bul, pult’a; jap. butsu (仏), hotoke (仏), budda (仏陀); wiet. phật, phật-đà, Bột đà; tyb. sangdzie (སངས་རྒྱས།, Wylie: sangs.rgyas).

    Wraz z utworzeniem stałych klasztorów tradycja wędrowania zanikła, jednak nazwa "wihara" pozostała. Niektóre z nich stały się niezwykle ważnymi instytucjami religijnymi, inne przeobraziły się w główne uniwersytety buddyjskie, jak np. Nalanda.

    Jedną z bardziej znanych wihar była Maha Vihara na Cejlonie. Był to potężny ośrodek buddyjski – zarówno badawczy, jak i misyjny.

    Wygląd wihary był różny w zależności od regionu w którym rozwijał się buddyzm. Jednak cechą wspólną jest zawsze sala do medytacji, często mieszcząca główny posąg Buddy.

    Nalanda (hindi: नालंदा, Nālandā) – założony w V wieku buddyjski klasztor i uniwersytet, którego pozostałości odnaleziono w drugiej połowie XIX wieku, w północno-wschodnich Indiach, na terenie dzisiejszego stanu Bihar. Jedna z najstarszych placówek edukacyjnych na świecie, jednocześnie obok Wikramasili największa i najsławniejsza tzw. mahāvihāra (wielki klasztor).Hakata — potoczna nazwa niemieckiej organizacji nacjonalistycznej Deutscher Ostmarkenverein (Niemiecki Związek Marchii Wschodniej), założonej w Poznaniu, 3 listopada 1894. Nazwa wzięła się od pierwszych liter nazwisk założycieli: Ferdynanda von Hansemanna (1861-1900), Hermanna Kennemanna (1815-1910), Henryka von Tiedemanna (1840-1922), często w polskiej literaturze pisana jako H-K-T, H.K.T. lub po prostu Hakata. W 1896 Hakata przeniosła swą siedzibę do Berlina.

    Życie w wiharach zostało skodyfikowane i zawarte jest w Winaja-pitace ("Koszu Dyscypliny Zakonnej") – pierwszym zbiorze Tipitaki.

    Północnoindyjski rejon Bihar wywodzi swą nazwę prawdopodobnie od słowa "wihara" – być może od dużej liczby klasztorów, które się tam kiedyś znajdowały. Podobnie uzbeckie miasto Buchara.

    W Tajlandii słowo "wihara" (wymowa w języku tajskim "wihan") ma węższe znaczenie i oznacza budynek zgromadzeń na terenie kompleksu świątynnego.

    Tashilhunpo (tyb.: བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་པོ་, Wylie: bkra shis lhun po, ZWPY: Zhaxilhünbo; chiń. upr.: 扎什伦布寺; chiń. trad.: 扎什倫布寺; pinyin: Zhāshílúnbù Sì) – buddyjski zespół klasztorny, położony w pobliżu tybetańskiego miasta Xigazê. Należy do szkoły Gelug.Teokracja (gr. theokratía, od theós – bóg, krátos – władza) – doktryna polityczna, według której władzę w państwie sprawuje kapłan lub kapłani i w której duchowni decydują o sprawach cywilnych i religijnych. Sprawujący władzę w państwie są powoływani przez Boga lub bogów, który sprawuje w nim rzeczywistą władzę. Celem władzy ziemskiej jest realizacja nadrzędnej woli, władzy boskiej i urzeczywistnienie uniwersalnych zasad ustanowionych przez Boga lub bogów.

    Centra monastyczne[ | edytuj kod]

    Ruiny klasztoru-uniwersytetu w Nalandzie
    Ruiny Nalandy

    Powstanie klasztorów miało olbrzymi, a nawet decydujący, wpływ na dalsze losy buddyzmu. Budowane przy ważnych szlakach handlowych, były etapami karawan kupieckich, wspierały w razie potrzeby okoliczną ludność, chroniły także przed napadami. Często były fundowane, a później dotowane przez władców lub bogatych ludzi.

    Dōgen Kigen (jap. 道元希玄, Dōgen Kigen ur. 19 stycznia 1200, zm. 22 września 1253) – mistrz zen, który sprowadził nauczanie szkoły buddyzmu zen sōtō do Japonii. Także Eihei Dōgen (jap. 永平道元, Eihei Dōgen). Pośmiertnie obdarzony tytułem Jōyō daishi (jap. 承陽大師, wielki mistrz Jōyō)Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.

    Z biegiem czasu, kiedy nauczanie stało na niezwykle wysokim poziomie, wielkie klasztory stały się dużymi i ważnymi monastycznymi centrami naukowymi i kulturowymi. Ich sława wykroczyła poza granice Indii i tysiące kandydatów ubiegało się o przyjęcie. Należy tu wymienić takie centra jak:

  • Nalanda – (skt. Nālandā) (427-1197) (mahajana), pierwszy wielki uniwersytet. Studiowało tu ponad 10 000 studentów, głównie mnichów buddyjskich ale i z zagranicy. Zniszczony przez muzułmanów.
  • Valabhi – (pal. Valabhī) (ok. 780-ok. 845) (wczesne szkoły buddyjskie), często porównywany do Nalandy, studiowało tam co najmniej 6000 mnichów i mniszek. Zniszczony przez muzułmanów.
  • Vikramaśīla – (skt. Vikramaśila, od VIII do XIII w.) (wadżrajana), w XI w. studiowało tam Guhjasamadżę i Sutrę Pradżniaparamitę ponad 8000 mnichów. Zniszczona przez muzułmanów.
  • Jednym z ważniejszych następstw rozwoju życia klasztornego było pogłębienie podziału między mnichami a świeckimi wyznawcami. Ideał arhata skrystalizował się właśnie w środowisku intelektualnej elity monastycznej. Był on sprzeczny z dążeniami ludzi świeckich, obarczonych rodzinami, a więc niemogących być mnichami. Miało to wpływ na tworzenie się mahasanghików (skt. mahāsanghika), prekursorów mahajany.

    Dharma (skt. धर्म; pali Dhamma धम्म; chiń. 法, pinyin fǎ; kor. pǒp 법, talma; jap. ホウ hō lub タツマ datsuma; wiet. pháp, đạt-ma; tyb. ལྷ་ཆོས།, Wylie lha chos) – wieloznaczny termin występujący w religiach dharmicznych, np. w buddyzmie i hinduizmie.Czosnek pospolity, czosnek zwyczajny (Allium sativum L.) – gatunek byliny (w uprawie jako roślina dwuletnia lub jednoroczna) należący do rodziny amarylkowatych (podrodzina czosnkowych). Jest warzywem, przyprawą i rośliną leczniczą znaną zwykle tylko pod nazwą rodzajową, jako czosnek. Pochodzi z Azji Środkowej, skąd rozprzestrzeniony został jako roślina uprawna do Europy i północnej Afryki, z czasem trafił na inne kontynenty. Rozprzestrzeniany w postaci rozmnażanych wegetatywnie kultywarów, pochodzących od dziko rosnących w Azji południowo-zachodniej roślin, opisywanych jako gatunek Allium longicuspis Rgl.

    Klasztor był jednostką całkowicie autonomiczną, niezależną od innych klasztorów, gdyż buddyzm nigdy nie wytworzył władzy, która odgórnie kierowałaby całością monastycyzmu buddyjskiego. Władza taka byłaby zresztą sprzeczna z założeniami buddyzmu i z przedśmiertnym zaleceniem Buddy Bądźcie sami sobą lampą, sami sobie schronieniem. Trzymajcie się nauki, jedynie ona oświeci was i nie szukajcie żadnej innej podpory.

    Bihar (hindi बिहार, trb.: Bihar, trl.: Bihār; ang. Bihar) – stan w północno-wschodnich Indiach ze stolicą w Patnie. Bihar graniczy na północy z Nepalem. Na zachodzie ze stanem Uttar Pradesh, Jharkhand na południu i z Bengalem Zachodnim na wschodzie. Stan jest położony na żyznej równinie Gangesu. Jest to trzeci pod względem liczby ludności stan indyjski.Siogunat, szogunat (jap. 幕府, bakufu, dosł.: „rządy spod namiotu”) – nazwa okresu historycznego oraz systemu zarządzania krajem przez dziedzicznych dowódców wojskowych (siogunów) w dawnej Japonii.

    Ośrodkami życia religijnego buddyzmu były wielkie klasztory. I to właśnie – obok takich przyczyn jak: utrata patronatu władz i popieranej przez nie tradycji bramińskiej, pacyfizm i tolerancja buddyzmu, odejście od prostoty nauk Buddy na rzecz dogłębnych studiów doktrynalnych wysoce wykształconych mnichów i późniejszych nurtów zaawansowanych praktyk (np. tantr) itd. – wpłynęło na osłabienie dominacji buddyzmu w Indiach. Razem z klasztorami połączonymi często z uczelniami i bibliotekami kwitło życie religijne i razem z nimi upadło. U schyłku V stulecia najazd Heftalitów zmiótł z powierzchni ziemi buddyzm północnoindyjski wspierany przez wielki klasztor w Takśili. Ostateczny cios buddyzmowi zadał Mohamad Bahtiar, który w 1199 r. zdobył stolicę stanu Bihar – ostatnią ostoję nauk Buddy w tym rejonie. Wielkie centra monastyczne, w tym klasztory, obiekty sakralne typu stupy, uczelnie, biblioteki, szpitale dla ludzi i zwierząt itd. zostały całkowicie zburzone, a mnisi oddali życie za wiarę. Od tej pory już nie słyszy się o buddyzmie północnoindyjskim.

    Wihara (sanskr. lub pali vihara: विहार) – klasztor (buddyjski rzadziej dżinijski). Dosłownie można je tłumaczyć jako "schronienie" albo "azyl", jak to w którym chronili się wędrujący mnisi podczas pory deszczowej.Indra (sanskr. इन्द्र lub इंद) – w mitologii indyjskiej jeden z najważniejszych z bogów panteonu wedyjskiego, najczęściej wymieniane w Rygwedzie bóstwo, król bogów.

    | edytuj kod]

    Początki kształtowania się monastycyzmu[ | edytuj kod]

    Mimo tego, że ideały monastyczne i ascetyczne były dla Chińczyków niezrozumiałe, to jednak wraz z wprowadzaniem buddyzmu poczęły powstawać liczne klasztory. Zakładane były albo przez mnichów-misjonarzy indyjskich, albo przez mnichów buddyjskich z terenów dzisiejszego Afganistanu, Sogdiany i licznych państw Azji Środkowej. Przedostawali się oni szlakiem jedwabnym i zapewne to wzdłuż niego powstawały pierwsze klasztory.

    Avataṃsaka sūtra lub Buddhāvataṃsaka sūtra; chin. (Da fang guang fo) huayan jing (大方廣佛華嚴經); kor. (Taebang gwangbul) hwaŏm kyŏng (화엄경); jap.(Daihōkōbutsu) kegon kyō ( ); wiet (Đại phương quảng phật hoa nghiêm kinh, Kinh Hoa nghiêm kinh; tyb.Sangs-rgyas phal-po-che shes-bya ba śin-tu-rgyas-pa-chen-pohi mdo ( ) – sanskryckie pismo mahajany, powstałe w Indiach ok. 200 r. Przybliżonym tłumaczeniem może być nazwa Sutra girlandowa.Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) – motyw lub zespół motywów zdobniczych, stosowanych w architekturze lub sztukach plastycznych. Motywy te, złożone z drobnych elementów, mogą pokrywać całą powierzchnię, występować tylko w określonych polach albo przybierać formę pasową. Mogą także współgrać z tektoniką lub nad nią dominować. Zazwyczaj ornament nie jest elementem niezbędnym dla istnienia struktury danego przedmiotu czy budowli, a jedynie jest stosowany jako element podziału określonej kompozycji.

    Za pierwszy klasztor w Chinach uchodzi Baima si założony ok. 65 r. w Luoyangu przez dwóch indyjskich mnichów. Mimo początkowych odgórnych zakazów zabraniających wstępowania Chińczyków do wspólnot klasztornych, ich liczba gwałtownie rosła. Jeśli podczas wielkich prześladowań buddyzmu w 845 r. zniszczono 45 000 klasztorów i świątyń, to ich liczba musiała być jeszcze większa.

    Demon (stgr. δαίμων daimon – dosłownie ten, który coś rozdziela lub ten, który coś przydziela, także: nadprzyrodzona potęga, dola; łac. daemon) – istoty występujące w wielu wierzeniach ludowych, mitologiach i religiach, które zajmują pozycję pośrednią między bogami a ludźmi, między sferą ziemsko-ludzką, materialną, a sferą boską, czysto duchową; istoty o cechach na wpół ludzkich, na wpół boskich; najczęściej są to nieprzyjazne człowiekowi duchy, związane pierwotnie z pojęciem nieczystości sakralnej.Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.

    Wprowadzenie buddyzmu do Chin spowodowało niezwykłe zmiany społeczne. W przedbuddyjskich Chinach religia miała charakter wspólnotowy. Wszyscy czuli się w obowiązku czcić Niebo, uprawiać kult przodków i różnych bóstw. Urzędnicy i inni cywilni przywódcy społeczni prowadzili ceremonie religijne w celu sprowadzenia szczęścia i dobrobytu dla obywateli i państwa. Każdy Chińczyk był z góry traktowany jako wierzący, ponieważ cnotą było być obywatelem państwa, wspólnoty, jakiejś grupy społecznej (np. klanu lub rodziny). To był obowiązek – jednostka musiała gdzieś przynależeć; grupa wymuszała udział np. w modlitwach o deszcz. Nie było żadnej możliwości aby wyznawać jakąś inną religię, ani żaden z obywateli nawet nie myślał o tym. Buddyzm wprowadził do konfucjańskiego społeczeństwa wolność wyboru. Wspólnotowy charakter poprzedniego systemu, który polegał na powszechnej akceptacji wspólnych wierzeń i kontrolowaniu obywateli, uległ zniszczeniu. Konfucjaniści nie mogli uwierzyć, że Chińczycy przyjęli obcą wiarę za swoją i że było to ich wolnym, dobrowolnym wyborem. Dlatego prowokowali co jakiś czas prześladowania. Konfucjanista Han Yu (768-824) w swoim tekście Yuandao (Prawdziwa nauka) napisał Przywróćmy jego [tzn. buddyzmu] ludzi do stanu ludzkich istot! Spalmy jego książki! Zamieńmy jego budynki na domy mieszkalne dla ludzi!

    Sacrum (łac.) – sfera świętości, przeciwieństwo profanum – sfery świeckiej. Wokół niej koncentrują się wierzenia i obrzędy, praktyki religijne. Właściwość (stała bądź ulotna), która przysługuje niektórym przedmiotom (narzędzia kultu religijnego – naczynia, święte księgi, szaty), istotom (król, kapłan), przestrzeniom (świątynia, wzniesienie), okresom (niedziela, czas postu, Wielkanoc itp.). Siedzibą sacrum może stać się wszystko, nawet zwykłe przedmioty; miejsca czy osoby mogą otrzymać tę właściwość, lub ją utracić.Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

    Tradycyjny klasztor z początków ery Tang zarządzany był na podstawie przepisów znanych jako pratimoksza, części Winaji (pal., skt vinaya), niezależnie od tego, czy był to klasztor hinajany czy mahajany. Początkowo zresztą, gdy Winaja nie była jeszcze przetłumaczona, stosowano wiele tymczasowych i zastępczych reguł. Później, przetłumaczona Winaja (chin. Lujing), określała właściwie wszystko: od koloru szat mnichów do kar za jedzenie czosnku lub cebuli, zabronionych dla mnichów. Sami Chińczycy zgodnie z potrzebami dodawali coraz więcej nieraz bardzo drobiazgowych przepisów, ale widocznie niezbyt rygorystycznie ich przestrzegali, gdyż reżim Tangów ustanowił kary cięższe od nakazanych przez buddyjskie autorytety.

    Ondol to tradycyjny koreański system ogrzewania podpodłogowego, podobny w założeniach do rzymskiego hypocaustum. Głównymi komponentami są kominek lub piec (używany także do gotowania) znajdujący się pod podłogą, kamienne filary tworzące system kanałów cieplnych ogrzewających podłogę oraz pionowy komin. Na filarach znajdują się kamienne płyty, warstwa gliny oraz nieprzepuszczalna warstwa, jak na przykład nasączony olejem papier.Upaniszady (dewanagari उपनिषद्, trl. Upaniṣad, ang. Upanishads) – najpóźniejsze, bo pochodzące z VIII-III w. p.n.e., teksty, należące do wedyjskiego objawienia (śruti) o treści religijno-filozoficznej. Stanowią kontynuację filozofii spekulatywnej brahman, rozwinęły m.in. doktrynę brahmana, atmana, transmigracji (samsara), karmana. Znanych jest ponad 200 upaniszad. Nadal powstają nowe w czasach współczesnych.

    Klasztory chińskie nastawione były głównie na pielgrzymki wiernych. Zresztą sami mnisi znajdowali się przeważnie w ruchu, przenosząc się dowolnie z jednego klasztoru do drugiego, odbywając niesłychane wędrówki-pielgrzymki po całych Chinach.

    Architektura klasztoru[ | edytuj kod]

    Klasztor Guoqing na górze Tiantai
    Tylna brama klasztoru Roushen na górze Jiuhua

    Buddyści chińscy przywiązywali ogromną wagę do architektury klasztorów. Jak mało kto potrafili doskonale zharmonizować je z otoczeniem i pogodzić funkcjonalność z pięknem.

    Zwykle wznoszone były na szczytach lub na zboczach gór. Tworzyły wielki czworobok otoczony murem, a cele mnichów, kuchnie, refektarz i pokoje gościnne oddzielone były od świątynnych budynków stojących na centralnym placu (dzięki postawionym budynkom, mógł on być podzielony na cztery dziedzińce): budynku wejściowego, Sali (Domu) Buddy (przeważnie Śakjamuniego lub Amitabhy oraz Sali (Domu) Dharmy (która łączyła się bezpośrednio z mieszkaniem opata klasztoru. Mogła także znajdować się tam (si)datianwang – świątynia Czterech Wielkich Niebiańskich Królów, protektorów czterech stron świata. Otaczający mur (yingbi) pokryty był z reguły ceramiczną dachówką, często z ornamentem stylizowanym na kwiat lotosu. Na teren klasztoru wchodziło się zwykle po schodach, gdyż jako miejsce święte znajdował się na górze. Schody były więc jednym z elementów oddzielających sferę sacrum od profanum. Klasztory, a zwłaszcza klasztory chan, były tak mocno związane z naturą, że jednym z ich określeń było słowo shan, czyli góra.

    Sōtō (曹洞宗; jap. sōtō-shū, chin. caodong) – jedna z dwóch głównych szkół japońskiego buddyzmu zen (drugą jest rinzai). Jest największym odłamem zen w Japonii, gdzie posiada 14718 świątyń, 15 528 mnichów, 1177 mniszek i 7 milionów zwolenników (1989). Jest także popularna poza granicami tego kraju.Sublimacja (od łac. sublimis „wyniosły”) – w psychologii i psychoanalizie nieświadomy mechanizm obronny; polega na przesunięciu nieakceptowanego popędu na twórczość.

    Na szczycie schodów przekraczało się spory drewniany próg, kolejny element odróżniający strefę sacrum od profanum. Nad progiem wznosiła się piętrowa budowla, łuk portalowy na kolumnach dzielących zwykle przejście na trzy części; jest to brama zwana sanmun, czyli trójbrama. Czasem znajdowały się w niej odrzwia. Po obu stronach przejścia stały w niszach posągi dwu królów (chin. erwangzuan) Brahmy (chin. Fantian) i Indry (chin. Dishitian), których funkcją było odstraszanie demonów i stąd ich ekspresyjne i dynamiczne postawy. Często przed klasztorem znajdował się basen z rybami dla przypomnienia o niezabijaniu żywych istot.

    Engaku-ji (Klasztor Doskonałego Oświecenia, jap. 円覚寺, pełna nazwa - Zuirokuzan Engaku Kōshō Zenji 瑞鹿山円覚興聖禅寺) – klasztor szkoły zen rinzai, jeden z najważniejszych klasztorów tej szkoły.Saichō (jap. 最澄, Saichō ur. 766, zm. 822) – założyciel szkoły tendai w Japonii. Pośmiertnie nadano mu imię Dengyō Daishi (jap. 伝教大師, Wielki Nauczyciel Buddyzmu Przekazujący Naukę).

    Za bramą rozmieszczonych było co najmniej siedem budowli. Stąd wzięło się dawne określenie qitang galan (7-budynkowy klasztor; galan=sangharama=klasztor). Siedem głównych budynków kompleksu klasztornego miało analogię w budowie ludzkiego ciała z czterema kończynami, głową, korpusem i partią genitalną. Głównym budynkiem jest jintang (złoty gmach) zwany także fotang (gmach Buddy). Następnym budynkiem jest jiaotang (gmach nauki), zwany także emituotang (gmach Amitabhy). Kolejną budowlą jest pagoda czyli tapo, będąca twórczym rozwinięciem dawnej stupy indyjskiej. Następnym budynkiem jest shijiatang czyli gmach Buddy Śakjamuniego (zwany także daxiong baotiantang - drogocennym gmachem Wielkiego Bohatera). I wreszcie jingtang – biblioteka oraz dwie wieże: wieża dzwonu i wieża bębna. W niektórych klasztorach te wieże znajdowały się tuż przy wejściu.

    Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.Siogunat, szogunat (jap. 幕府, bakufu, dosł.: „rządy spod namiotu”) – nazwa okresu historycznego oraz systemu zarządzania krajem przez dziedzicznych dowódców wojskowych (siogunów) w dawnej Japonii.

    Schematy architektoniczne klasztoru chińskiego zostały następnie przeniesione do Korei i Japonii, ulegając bardzo niewielkim zmianom.

    Klasztory | edytuj kod]

    Przetrwało dość wiele zapisków ukazujących początek klasztornego systemu chan. Początkowo (VI – VII wiek) nauczyciele medytacji (skt. dhyāna), mistrzowie chan, przebywali gdzieś w pustelniach, zaszyci w ostępach leśnych, w niedostępnych górach, albo w klasztorach innych, starszych szkół buddyjskich, nie starając się nawet jakoś odróżnić czy oddzielić. Dopiero gdy wokół nich zgromadziło się więcej uczniów, mogli otrzymać osobne pomieszczenie, lecz wciąż musieli przestrzegać reguł tych szkół, które były gospodarzami klasztorów. W początkowym okresie były to głównie szkoły hinajany, a nawet jeśli mahajany, to i tak stosowano przeważnie przepisy Winaji.

    Fujiwara (jap. 藤原氏, Fujiwara-uji, Fujiwara-shi) – jeden z wielkich rodów arystokratycznych Japonii. Wywodzi się z rodu sprzed 646 r. zwanego Nakatomi.Waranasi (hindi: वाराणसी, trl. Vārāṇasī, trb. Waranasi; ang. Varanasi; dawniej Benares, Kashi) – miasto indyjskie w stanie Uttar Pradesh, ponad 3,1 mln mieszkańców. Stanowi ono ważny ośrodek kultu wyznawców hinduizmu i buddyzmu. Miejsce znane z rytualnych kąpieli w świętej rzece Ganges i palenia zwłok zmarłych na ghatach. Na obrzeżach Waranasi (ok. 13 kilometrów na wschód) mieści się Park Jeleni – miejsce pierwszego kazania Buddy skierowanego do pięciu ascetów.

    Stopniowo jednak wszystko zaczęło się zmieniać, gdy mistrzowie chan zaczęli być całkowicie innymi nauczycielami od przywódców innych tradycji i gdy sam chan zaczął się rozwijać, szczególnie na południu Chin. Wtedy mistrzowie chan albo stawali się opatami klasztorów i klasztor stawał się klasztorem chan, albo odchodzili z grupą uczniów i budowali czysty klasztor chan. Pierwszą całkowicie odrębną wspólnotę chan (tzw. szkoła Wschodniej Góry, chiń. dongshan) założył Czwarty Patriarcha chan Daoxin. W VIII w. mistrz chan Baizhang Huaihai porównał reguły hinajany i mahajany i w wyniku tego stworzył nowy zbiór przepisów i reguł specjalnie dla klasztorów chan. Powstał kodeks klasztornej dyscypliny, który wpłynął nie tylko na monastycyzm chan, ale również na wszystkie późniejsze zbiory reguł.

    Gangwon – prowincja w Korei Południowej ze stolicą w Chuncheon. Przed podziałem Korei w 1945 roku razem ze swoim północnokoreańskim sąsiadem, także nazywającym się Kangwŏn, tworzyły jedną prowincję.Wajroczana (również Vairocana वैरोचन, Vairochana lub Mahavairocana; chiń. 大日如來 Dàrì Rúlái lub 毘盧遮那佛 Pílúzhēnàfó , język koreański: 비로자나불 Birojanabul lub 대일여래 Daeil Yeorae, język japoński: 大日如来 Dainichi Nyorai) – zgodnie z buddyjską doktryną Trikai jest buddą stanowiącym ucieleśnienie Dharmakai, i który może dzięki temu być postrzegany jako uniwersalny aspekt historycznego Buddy Gautamy Siddharty. Przedstawiany jako jeden z Pięciu Buddów Mądrości, Wajroczana zajmuje środkowe miejsce.

    Dość charakterystyczną rzeczą było to, że klasztory chan nie posiadały sali (domu) Buddy, czyli miejsca, gdzie oddawało się Buddzie cześć. Były za to sale (domy) Dharmy (nauczania), gdzie mistrz wygłaszał mowy i przeprowadzał surowe rozmowy osobiste z uczniami oraz sale (domy) medytacji. Nie było tu więc miejsca na żadne szczególne ceremonie, oddawanie czci Buddzie, czy studiowanie sutr i innej literatury buddyjskiej. Powstanie klasztorów chan oznaczało, że rebelia wyznawców chan została zakończona; jej celem było niczym nieskrępowane poszukiwanie wiecznej mądrości.

    Opat (łac. abbas – „ojciec”, aram. ‏abba‎ – „ojciec”) – wyższy przełożony w męskich zakonach katolickich należących do kręgu zakonów mniszych. Odpowiednikiem w zakonach żeńskich jest ksieni.<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>

    Formy własności klasztorów[ | edytuj kod]

    W Chinach rozwinęły się dwa główne typy własności klasztorów:

  • klasztory dziedziczne (chiń. jiayi yuan – klasztory sukcesyjne, tudi – uczniowie, lub dudi – uczniowie zaordynowani; także zisun miao)
  • klasztory publiczne (chiń. shifang cha – klasztory "dziesięciu kierunków"; także shifang conglin)
  • Jednym z rodzajów klasztorów były także klasztory filialne (chin. fenyuan) lub zależne, podporządkowane (chiń. xiayuan). Można je było znaleźć na zboczach wzgórz, częściej zakładane były we wioskach czy miastach, zwykle w okolicy klasztoru macierzystego, ale czasami w stosunkowo dużej od niego odległości. Np. klasztor Jinshan w Zhejiang miał dwie filie. Jedna znajdowała się ok. 3 mile od klasztoru macierzystego i przebywało w niej tylko dwóch mnichów, a druga - około 25 mil od klasztoru i przebywało w niej ośmiu mnichów. Były one całkowicie zależne od swoich macierzystych klasztorów.

    Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego 35 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce należą do sekcji Tacamahaca. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.Haein sa (해인사) – klasztor buddyjski w Korei Południowej na górze Kaya (가야산) w prowincji Południowy Kyŏngsang (Kyŏngsangnam-to 경상 남도).

    Powyższa tabela uwidacznia typowe różnice. Były jednak również dość nietypowe klasztory/świątynie.

    Około 1930 r. w Chinach mniej więcej 500 tys. mnichów przebywało w około 100 tys. świątyń buddyjskich. Z tego wynika, że większość świątyń należała do małych, ze średnią 5 przebywających w nich mnichów i były to świątynie/klasztory dziedziczne. W klasztorach publicznych przebywało 400 lub 500 mnichów. Pomiędzy 5-osobową świątynią, a 500-osobowym klasztorem znajdowały się wszelkie inne świątynie/klasztory różniące się zarówno wielkością jak i charakterem.

    Hiei (jap. 比叡山 Hiei-zan) – góra w Japonii, położona na wyspie Honsiu, na granicy prefektur Kioto i Shiga, na zachód od jeziora Biwa i północny wschód od miasta Kioto. Wznosi się 848 m n.p.m. Luoyang (chin. upr.: 洛阳; chin. trad.: 洛陽; pinyin: Luòyáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Henan, nad rzeką Luo He (dopływ Huang He). W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 1 391 054. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 6 156 510 mieszkańców. Ośrodek regionu sadowniczego i rzemiosła artystycznego; rowinięty przemysł środków transportu, maszynowy, bawełniany, spożywczy i gumowy; w mieście funkcjonują szkoły wyższe.

    W tym okresie było w tym kraju około 300 dużych klasztorów publicznych, w których przebywało około 20 tys.-25 tys. mnichów i mniszek, czyli mniej niż 5% sanghi. 95% duchownego proletariatu przebywało w klasztorach dziedzicznych. Klasztory dziedziczne

    Klasztory dziedziczne były rozpoznawane przez państwo, czy też biurokrację państwową, jako klasztory będące legalną własnością mnichów lub mniszek, którzy w nich mieszkali. Kongregacja ta składała się z rodziny tonsurowej, czyli opierała się na związku ukształtowanym wtedy, gdy starszy mnich sponsorował otrzymanie tonsury przez ucznia w czasie rozpoczynania przez niego nowicjatu w zakonie buddyjskim. Nowicjusze stawali się wtedy częścią rodziny tonsurowej związanej z klasztorem, w którym rezydował mnich-sponsor. Z tego punktu widzenia były to oczywiście klasztory prywatne, gdyż funkcja opata była przekazywana kolejnemu mnichowi tylko z tej rodziny tonsurowej.

    Refektarz (łac. refectorium od reficere – odnawiać) – w budynkach klasztornych, seminariach duchownych duże pomieszczenie służące jako jadalnia, charakterystyczne zwłaszcza dla klasztorów średniowiecznych.Eisai Myōan (jap. 明菴栄西, Myōan Eisai, ur. 27 maja 1141, zn. 1 sierpnia 1215) – mnich buddyjski, który przyniósł buddyzm rinzai zen oraz zieloną herbatę z Chin do Japonii. Znany też jako Eisai Zenji (栄西禅師), czyli "Mistrz zen Eisai". Jego imię pośmiertne Senkō Kokushi oznacza "Nauczyciel Narodu".

    Członkowie rodziny tonsurowej takiego dziedzicznego klasztoru mogli w nim mieszkać przez całe życie; takich praw nie mieli mnisi przybywający z zewnątrz.

    Ponieważ klasztory te związane były z rodzinami tonsurowymi, musiały być więc klasztorami danej szkoły buddyjskiej; były to więc klasztory chan lub tiantai, a potem także huayan i winaji.

    Przeważnie były to klasztory małe lub średnie, choć zdarzały się i wielkie. Wiele z nich musiało także posiadać ziemię i inną własność. Klasztory tego typu prosperowały świetnie, gdy opatami byli wybitni mistrzowie, gdy jednak rodzina tonsurowa nie miała takiego, klasztor podupadał i zaczynał także tracić poparcie lokalnej społeczności, gdyż klasztory te miały charakter lokalny.

    Monastycyzm (z łac. monasticus, od gr. monastērion - cela pustelnika, z monachos - samotny) – forma życia religijnego, której podstawą jest życie we wspólnocie zakonnej (klasztor); w chrześcijaństwie, a także m.in. w religiach pogańskich (westalki), w judaizmie (qumrańczycy), w buddyzmie i in. Monastycyzm ma na celu kult religijny - służbę Bogu i dążenie do samorealizacji przez czystość duchową, ubóstwo, umartwianie się, modlitwę i kontemplację.Drepung (tyb.: འབྲས་སྤུངས་, Wylie: ’bras spungs, ZWPY: Zhaibung; chiń. upr.: 哲蚌寺; chiń. trad.: 哲蚌寺; pinyin: Zhébàng Sì) – jeden z trzech wielkich klasztorów uniwersytetów Gelug w Tybecie (nazwa dokładnie oznacza "Stos Ryżu").

    W wypadku, gdy nie było już nadziei na zrewitalizowanie klasztoru, mógł on być przejęty przez państwo i zamieniony w klasztor publiczny. Klasztory publiczne

    Klasztory państwowe były zupełnie innymi klasztorami od dziedzicznych. Nie miały one żadnego związku z rodzinami tonsurowymi i zasadniczo każdy mnich czy też mniszka, mogli w nim mieszkać i piastować jakieś stanowisko.

    Opaci wybierani byli z najlepszych możliwych kandydatów, zwykle spoza danego klasztoru. Co więcej, tonsurowi uczniowie opata nie mogli po nim dziedziczyć stanowiska. Ta reguła zabezpieczała przed zamienieniem klasztoru publicznego w dziedziczny.

    Klasztor Gangteng (dzongkha: སྒང་སྟེང་དགོན་པ; Wylie: sgang steng dgon pa) - największy prywatny klasztor w Bhutanie, znany również pod nazwą Gangteng Sangnak Ciöling (dzongkha: སྒང་སྟེང་གསང་སྔགས་ཆོས་གླིང; Wylie: sgang steng gsang sngags chos gling). Znajduje się w dystrykcie Wangdue Phodrang.Faxiang – (Cechy Dharm; chin. 法相 pinyin Fǎxiàng; kor. 법상 Beopsang; jap. Hossō ; wiet. Pháp tương) – chińska szkoła buddyjska (chin. zong 宗) będąca odpowiednikiem jogaczary. Była także nazywana Szkołą Idealistyczną (chin. 唯識宗 pinyin wéishí zōng, pol. Tylko Świadomość; kor. 유식종 yusik jong; jap. yuishikigyō; wiet. duy thức tông). Powstała około VII wieku w Chinach, zastępując wcześniejszą szkołę - 攝論 shelun.

    Klasztory publiczne, przeważnie wielkie lub średnie, były uważane za klasztory wyższego rodzaju, a ich wprowadzenie – oficjalnie w okresie Song – traktowano jako wielką innowację. Posiadały one wielką własność ziemską i otrzymywały także finansowe wsparcie imperialne oraz wsparcie polityczne (i finansowe) przeważnie regionalnej elity. Były one postrzegane jako działające dla dobre państwa, zwykle były bardzo mocno z nim związane i de facto uważano je za pewien rodzaj instytucji państwowej.

    Sakja (tyb.: ས་སྐྱ་, Wylie: sa skya, ZWPY: Sa’gya) – jedna z czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego.Świątynia Białego Konia (chin. upr. 白马寺, chin. trad. 白馬寺, pinyin Báimǎ sì) – świątynia buddyjska znajdująca się w mieście Luoyang w Chinach. Jest to najstarsza buddyjska świątynia w kraju.

    Były to także klasztory bardzo otwarte na zewnątrz. Przyjmowały bez problemów podróżników, pielgrzymów itd. Często budowane były w gęsto zaludnionych regionach (np. klasztor Xiangguo w Kaifengu), a czasem powodowały osiedlanie się ludzi w ich pobliżu oraz skupianie się lokalnych elit.

    Te klasztory nie były sekciarskie. W toku rozwoju monastycyzmu prawie wszystkie wielkie klasztory były klasyfikowane jako publiczne.

    Klasztor Sakja (tyb: ས་སྐྱ་དགོན།་, Wylie: sa skya dgon pa, od ས་སྐྱ sa skya, szara lub blada ziemia; chiń.: 萨迦寺; pinyin: Sàjiā sì) – klasztor buddyjski w prefekturze Xigazê, w Tybetańskim Regionie Autonomicznym. Historyczna siedziba szkoły o tym samym imieniu.Nara (jap. 奈良市, Nara-shi) - stolica prefektury Nara w regionie Kansai na wyspie Honsiu, niedaleko Kioto. Znajdują się tutaj zabytki wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Miasto to, pod nazwą Heijō-kyō (jap. 平城京, Heijō-kyō), było pierwszą stolicą Japonii i siedzibą dworu cesarskiego w latach 710-740 oraz 745-784. Po przeniesieniu stolicy do Heian-kyō miasto stało się ważnym ośrodkiem klasztornym. Utraciło natomiast znaczenie polityczne.

    Ten system podziału przetrwał do XX w. Na początku tego wieku klasztory państwowe – zaledwie 5% – stanowiły wyraźną elitę.

    Duże klasztory często posiadały także swoje filie (chiń. fenyuan lub xiayuan). Nie posiadały one odrębnych opatów; opat głównego klasztoru wyznaczał do ich prowadzenia zarządców (chiń. dangjia). Przebywało w nich mniej więcej do 30 mnichów. Nie przyjmowały one gości, chyba że zarządca wyjątkowo wyraził zgodę.

    Jinshan si (chiń. 金山寺, pinyin Jīnshānsì; pol. Klasztor Złotej Góry. Znany także jako 江天(禅)寺 pinyin Jiāngtiān(chán)sì; pol. Klasztor (chan) pomiędzy rzeką a niebem) – ważny, wręcz modelowy klasztor chiński, zaliczany do wielkich klasztorów publicznych i związany ze szkołą chan. Język japoński (jap. 日本語 nihongo lub nippongo) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

    Według mnicha Falina (572640), były za jego życia trzy rodzaje klasztorów: oficjalne klasztory sponsorowane przez państwo (było ich tylko 47), prywatne klasztory sponsorowane przez arystokrację czy bogate rodziny (było ich 839) oraz "klasztory zwyczajnych ludzi" (było ich ponad 30 000). Klasztory hybrydowe - dziedziczne klasztory publiczne

    Zarówno w miastach jak i na terenach wiejskich były klasztory pod pewnymi względami publiczne, a pod innymi - dziedziczne. Przebywało w nich 40-50 mnichów i posiadały duży zastęp urzędników, którzy pełnili obowiązki przez semestr. Wędrowni mnisi mogli się w nich zatrzymywać na dowolny okres. Ponieważ były to klasztory dziedziczne, więc golono głowy nowicjuszy, których przygotowywano do przyjęcia ordynacji. Kontrolę na klasztorem miała jedna rodzina tonsurowa. Opat jak i wyżsi rangą urzędnicy byli powiązani więzami tonsurowymi. Takie klasztory nosiły nazwę "dziedzicznych klasztorów publicznych" (chiń. 子孫十方叢林, pinyin zǐsūn shífāng cónglín).

    Harappa – starożytna osada protomiejska na terenie należącym do cywilizacji doliny Indusu, pochodząca z 2. połowy III tysiąclecia p.n.e. Położona na lewym brzegu rzeki Ravi w Pendżabie, na terenie dzisiejszego Pakistanu. Odkryta w latach 20. XX wieku w czasie badań prowadzonych przez Indyjską Służbę Archeologiczną. Następnie w roku 1946 prowadził tutaj wykopaliska Mortimer Wheeler. Ostatnie wykopaliska były prowadzone przez archeologów pakistańskich i amerykańskich w ostatnich dwóch dekadach XX wieku.Pulguksa (kor. 불국사. Klasztor Krainy Buddy) – klasztor buddyjski z VIII wieku, położony w okolicach miasta Gyeongju w Korei Południowej. W 1995 roku wpisano go wraz z pobliską skalną świątynią Seokguram na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako jeden z pierwszych obiektów w kraju.

    Takie klasztory były częstsze niż ortodoksyjne całkowicie publiczne świątynie, gdyż były mniejsze i mniej elitarne.

    Przykładem takiego klasztoru może być Yongquan znajdujący się na górze Gu w rejonie miasta Fuzhou. W okresie republiki przebywało w nim 300-400 mnichów. Każdej wiosny przeprowadzano mnisie ordynacje. W pawilonie medytacji prowadzono praktyki w dwunastu cyklach medytacyjnych w tygodniu medytacji. Z drugiej strony mnisi mogli wchodzić i wychodzić z pawilonu, kiedy tylko chcieli. Wędrowni mnisi mogli się zatrzymywać na dowolny okres. Nowy opat nie został wybrany z jego rodziny tonsurowej, a wyżsi urzędnicy nie pochodzili z jego rodziny tonsurowej. Pomimo tego był to klasztor w połowie publiczny i w połowie dziedziczny. Klasztor golił głowy nowicjuszy i prowadził ich trening, a dyscyplina była dość luźna (jak w klasztorach dziedzicznych).

    (Tae)Nanghye Muyŏm (무염/無染) (ur. 799, zm. 888) – koreański mistrz sŏn, założyciel jednej z dziewięciu górskich szkół sŏn.Daoxuan (道宣; ur. 595, zm. 667) (kor. Tosǒn (도선), jap. Dōsen, wiet. Đaô Tuyên) – chiński mnich buddyjski, założyciel szkoły winai – lüzong.

    Korea[ | edytuj kod]

    Klasztor koreański – okres trzech królestw[ | edytuj kod]

    Goguryeo[ | edytuj kod]

    Początek buddyzmu i monastycyzmu koreańskiego wiąże się z działalnością dwu mnichów Sundo i Ado, którzy po powrocie z Chin założyli w 385 r. dwa klasztory: 'Seongmun i Ibullan. Już w 392 r. król Kogugyang ogłosił, że ludzie powinni wierzyć w buddyzm, który przyniesie im także powodzenie w świeckim życiu. W tym momencie doktryna buddyjska przestała być po prostu tylko jedną z wielu możliwych dróg osiągnięcia powodzenia w życiu a została włączona w istniejący już system wierzeń. W 393 r. w samym Pjongjangu (평양) założono 9 klasztorów. W 584 r. mnich Hyepyeon udał się Japonii i propagował tam buddyzm, a nawet wyświęcał pierwsze buddyjskie mniszki w tym kraju.

    Samuraj (jap. 侍, samurai, wojownik; rzeczownik pochodzący od archaicznego czasownika saburau, który z czasem przeszedł zmianę fonetyczną w samurau, znaczącego służyć panu) – pierwotnie świta służąca najwyższym dostojnikom japońskim, także gwardia cesarska (gosho-zamurai).Kennin-ji (jap. 建仁寺, Kennin-ji) – pierwsza świątynia (czyt. jap.: tera; czyt. sinojap.: ji) zen w Japonii, zbudowana w Kioto. Główny obiekt sakralny szkoły rinzai.
    Baekje[ | edytuj kod]

    Początek buddyzmu, to działalność indyjskiego mnicha Marananthy, który przybył do Baekje w 384 r. Pierwsze klasztory (dziewięć) powstały w następnym roku w stolicy Hansan. W 392 r. król Asin ogłosił, iż wiara w buddyzm przynosi ludziom szczęście. W 526 r. mnich Gyeomik przywiózł ze sobą z Indii Abhidharmapitakę i pięć wersji Vinajapitaki. Na przełomie V i VI wieku powstały klasztory Hŭngnyun i Taet'ong. Wiele klasztorów powstało w nowej stolicy Sabi w 538 r. W 600 r. zbudowano olbrzymi, największy w Azji Wschodniej w tym czasie, klasztor Mirŭk. Składał się on z trzech części; w każdej z nich znajdował się budynek i pagoda. Był to dziwny wyjątek, gdyż klasztory budowane był wówczas według wzoru: główna brama, pagoda, złoty gmach, gmach nauczania – ułożone rzędem i zwrócone w stronę południową. Były one otoczone korytarzami w kształcie prostokąta. Czasami, jak w klasztorze Kŭmkang budynki zwrócone były na wschód. Począwszy do 530 r. wielu mnichów z Baekje udawało się do Japonii wprowadzając tam różne nauki buddyjskie: Norisajigye, Illa, Hyechong, Yeonggeun, Hyesik, Gwalleuk itd.

    Shingon (jap. 真言, Shingon pol.: "prawdziwe słowa") – japońska odmiana buddyzmu ezoterycznego tzn. wadżrajany (jap. mikkyō z j. chińskiego mijiao 密教 - tajemna nauka, nauki niejawne). Sektę Shingon-shū (jap. 真言宗, Shingon-shū), odpowiednik chińskiej szkoły zhenyan zong, założył w 806 roku Kūkai.Klan Ashikaga (jap. 足利氏, Ashikaga-shi) – jeden z głównych, japońskich klanów arystokracji wojskowej, który ustanowił siogunat Muromachi i władał Japonią przypuszczalnie od 1336 do 1573.
    Silla[ | edytuj kod]

    Buddyzm został tu wprowadzony przez mnicha Mukoję w czasach panowania króla Nulchi (417457). Jednak dopiero działalność mnicha z Goguryeo (zwanego również Ado) w czasach panowania króla Sojiego (479–499), przyniosła bardziej widzialne efekty. Chociaż król popierał buddyzm i zaczął on przenikać nawet do najniższych warstw społeczeństwa, to arystokracja całkowicie była mu przeciwna. W Silli bardzo mocny był jeszcze stary system plemienny. Dopiero w 527 r. nastąpiło oficjalne uznanie buddyzmu równolegle z ogłoszeniem męczeństwa zamordowanego Ich'adona, oddanego buddysty. Jednak naprawdę buddyzm zaczął się rozwijać za panowania króla Chinhŭnga (pan. 540-576). Powstały klasztory Heungnyeon, Hwangnyong, Giwon i Silje. Szczególnie wyróżniał się budowany przez 13 lat Hwangnyong sa. Jego drewniana pagoda liczyła 200 stóp wysokości. Został zniszczony w czasie najazdu Mongołów w XIII wieku.

    Tipitaka – zbiór nauk buddyjskich, spisany w języku palijskim. Tipitaka nazywana jest kanonem palijskim, składa się z trzech części – koszy (w Polsce spotyka się określenie "Trójkosz"):Ród Tokugawa (jap. 徳川氏, Tokugawa-shi lub Tokugawa-uji) – ród siogunów sprawujący realną władzę w Japonii między 1603 a 1868 rokiem.

    Klasztory w Korei zjednoczonej[ | edytuj kod]

    Stupa Śakjamuniego w klasztorze Bulguk

    Państwo Silla (sprzymierzone z chińskimi wojskami dynastii Tang) podbiło Baekje w 660 r. i Goguryeo w 668 r. Ważnym wzorem dla idei zjednoczenia był komentarz Beophwangyeong chongyo mnicha Wonhyo do sutry Saddharmapundarīki traktujący o zjednoczeniu trzech wozów Dharmy buddyjskiej w jeden. Nastąpił niezwykły okres rozwoju budownictwa klasztornego. Zaczęto je teraz budować nawet poza stolicą, na prowincji i często były fundowane przez osoby prywatne. Najważniejsze klasztory wczesnego okresu zjednoczenia to: Sacheonwang (679 r.), Mangdeok, Gameun (682 r.), Hwangbok (706 r.), Kamsan (718 r.), Bulguk i Seokgul (w jaskini) (ukończone w latach 742–765). Prowincjonalne klasztory to m.in. Changui (659 r. na terenie dzisiejszego Seulu), Buseok w Yeongju (zał. w 676 r. przez Uisanga) i Haein w Hapcheon (zał. przez Suneunga i Ijeonga w 802 r.). Klasztory otrzymywały dotacje finansowe oraz ziemię (którą także mogły same zakupywać – stopniowo stały się właścicielami ziemskimi).

    Myōshin-ji (Klasztor Znakomitego Umysłu, jap. 妙心寺) – kompleks klasztorny szkoły zen rinzai w Kioto, tworzący największą sieć powiązań w ramach tej tradycji zen. W Japonii należy do niej ponad trzy tysiące pięćset świątyń i dziewiętnaście klasztorów, a na świecie ponad sześć tysięcy świątyń, czterdzieści klasztorów i jeden konwent żeński.Sarvāstivāda (dosł. "Nauka głosząca, że wszystko istnieje" - od słów "sarvam asti") – nazwa jednej ze wczesnych buddyjskich szkół, głosząca, że wszystkie dharmy istnieją w każdym czasie (przyszłość, przeszłość i teraźniejszość). Są uważani za panrealistów.

    W późnym okresie dynastii Silla do Korei zostaje wprowadzony buddyzm chan (kor. sŏn; jap. zen). Powstaje dziewięć górskich szkół seon. Każda miała swój klasztor:

  • Góra Kaji (w pobliżu Jangheung w dzis. prow. Jeolla Południowa). Założyciel – mistrz seon Doeui.
  • Góra Sagul (w pobliżu Gangneung w dzis. prow. Gangwon). Założyciel – mistrz seon Beomil.
  • Góra Saja (w pobliżu Yeongwol w dzis. prow. Gangwon). Założyciel – mistrz seon Cheolgam Toyun.
  • Góra Seongu (w pobliżu Boryeong w dzis. prow. Chungcheong Południowy). Założyciel – mistrz seon Muyeom.
  • Góra Pongnim (w pobliżu Changwon w dzis. prow. Gyeongsang Południowy). Założyciel – mistrz seon Hyeonuk.
  • Góra Hŭiyang (w pobliżu Gaegyeong w dzis. prow. Gyeongsang Północny). Założyciel – mistrz seon Jiseon Doheon.
  • Góra Tongni (w pobliżu Gokseong w dzis. prow. Jeolla Południowa). Założyciel – mistrz seon Jeogin Hyecheol.
  • Góra Sumi (w pobliżu Haeju w dzis. prow. Hwanghae Południowe). Założyciel – mistrz seon Ieom.
  • Góra Silsang (w pobliżu Namwon w dzis. prow. Jeolla Północna). Założyciel – mistrz seon Hongcheok.
  • Klasztor koreański - przykład[ | edytuj kod]

    Klasztor Songgwang - Taeung-chong
    Klasztor Songgwang
    Songgwang-sa - fragment konstrukcji dachu
    Songgwang-sa - przykład malarstwa tancheong
  • Songgwang-sa(송광사)
  • Do klasztoru wchodzi się przez bramę ilchu-mun (dosł. jednobelkowa brama) przypominająca nieco japońską bramę torii w świątyniach shintō. Pomiędzy posągami Czterech Niebiańskich Królów (sacheon-wang) znajduje się budynek wejściowy a zaraz za nim dwie wieże: Dzwonu i Bębna (Chonggo-ru). Po dojściu do centralnego zespołu budynków staje się przed głównym budynkiem Buddy – Domem Wielkiego Bohatera (Taeung-chong) w większości klasztorów poświęconemu Vairocanie głównemu buddzie szkoły hwaeom (chin. huayan) i to pomimo tego, że obecnie wszędzie praktykuje się w Korei seon. Jest to architektoniczne i ideologiczne centrum klasztoru. Od podłogi do stropu sięga ołtarz wysokości ok. 7 m., w pewnej odległości od frontowej ściany, tak że wierni mogą go okrążać (choć nie jest to właściwie już praktykowane). Za ołtarzem znajduje się powieszony olbrzymi, wielokolorowy obraz na płótnie t'aenghwa z panteonem buddyjskim. Na jednej ze ścian znajduje się także wyobrażenie obrońcy buddyzmu generała Wit'a (chin. Weito), co było typowe dla klasztorów chińskich po XVII w. Poduszki dla medytacji dla starszych mnichów znajdują się daleko z tyłu. Jak wszystkie inne budynki klasztorne, Taeung-chong jest wykonany z drewna, w związku z tym, co jakiś czas dokonuje się wymiany zniszczonych elementów, które są wiernymi kopiami usuniętych części. Dlatego też rzadko spotyka się elementy sprzed kilku wieków, a klasztor np. z VIII w. z pewnością nie ma ani jednej oryginalnej części. Na Dalekim Wschodzie nie jest to żadną przeszkodą i klasztor traktuje się jako oryginalny. Budynek ma typową konstrukcję słupowo-belkową z licznymi klamrami wzmacniającymi wszelkie krawędzie i okapy. Ponieważ nie używa się gwoździ, wszystkie elementy konstrukcji są niezwykle precyzyjnie do siebie dopasowane. Przestrzeń pomiędzy kolumnami wspierającymi jest wypełniona murem z wysuszonej gliny zmieszanej z trawą. Główne wspierające kolumny pomalowane są na kolor bordowy, a ściany na żółto (często z malowidłami sztuki ludowej tego rejonu). Okapy budynków pomalowane są w stylu tancheong jasnym cynobrem lub seledynowo z zawiłymi czerwonymi, zielonymi, niebieskimi i żółtymi wzorami graniczącymi nieraz z pewną przesadą. Taeung-chong podkreśla wyróżniający się charakter klasztoru, co jest szczególnie widoczne w klasztorach sambo chongch'al (klasztorach trzech klejnotów) czyli T'ongdo-sa, Haein-sa i Songgwang-sa. Są to trzy z największych klasztorów Korei i należą także do systemu ch'ongnim. T'ongdo-sa reprezentuje klejnot, którym jest Budda Śakjamuni – posiada więc relikwiarz czyli stupę (kor. t'ap), znajdującą się bezpośrednio za głównym budynkiem, w której znajdują się (jak się uważa) szczątki Buddy Śakjamuniego. Normalnie, jak w każdym innym klasztorze na ołtarzu powinien znajdować się posąg Buddy, ale tutaj zdecydowano się na otwarcie tylnej ściany na ową stupę, tak że Śakjamuni jest tu reprezentowany przez relikwie, a nie przez posąg. Z kolei Haein sa reprezentuje klejnot Dharmy, nauki Buddy, dlatego dwa ogromne budynki, w których przechowuje się drewniane bloki z buddyjskim kanonem koreańskim, znajdują się wysoko na wzgórzu bezpośrednio za głównym domem Buddy i górują nad nim, co podkreśla nadrzędność Dharmy-nauki, reprezentowanej przez kanon, w tym klasztorze. Songgwang-sa jest klasztorem klejnotu sanghi – zakonu buddyjskiego i, szerzej, wszystkich wyznawców. Dlatego tu dom medytacji jest położony powyżej i poza głównym domem Buddy w celu podkreślenia miejsca praktyki mnichów – czyli sanghi.

    Heftalici – środkowoazjatycki lud koczowniczy, przez kronikarzy bizantyjskich nazywany też "Białymi Hunami" (sanskr. Śveta Hūṇa). Dyskutowana jest ich tożsamość z ludem Xiongnu oraz z Hunami, którzy najechali Europę w 370 r.Pojęcie autonomia pochodzi od (staro)greckiego αυτονομία, (αὐτονομία) autonomía = możliwość stanowienia norm samemu sobie, samodzielność prawna. Dziś używa się go w zależności od dyscypliny (gospodarka, prawo, polityka) lub kontekstu w znaczeniu suwerenność, niezawisłość, niezależność, samorządność, (całkowita lub częściowa).

    Jak wiele dużych klasztorów, Songgwang jest zbudowany na planie mandali pieczęci oceanu (kor. haein-to; skt. sāgaramudrā-mandala) lub mandali krainy dharmy (kor. beopgye-to; skt. dharmadhātu-mandala), które używane były przez szkołę hwaeom.

    Na małym wzgórzu górującym nad Taeung-cheong znajdują domy medytacji, nauki i mieszkanie mistrza seon, lekko wyizolowane, dla podkreślenia prywatności i odrębności praktyki medytacji.

    Po obu stronach klasztoru znajdują się osobne budynki pomocnicze: kuchnie, biura itp. Po całym kompleksie rozmieszczone są małe świątynie boshisattwów, patriarchów seon, zmarłych mistrzów seon tego klasztoru itp. Większość klasztorów koreańskich ma także duży centralny dziedziniec, co różni je od chińskiego wzorca.

    Budda Siakjamuni (ok. 563-483 p.n.e.), właśc.Siddhartha (imię od rodziców) Gotama (przydomek) z rodu (klanu) Śakjów – mędrzec, założyciel jednej z religii powszechnych – buddyzmu.Sarma (tybetański: གསར་མ, Wylie: gsar ma)– tybetańska nazwa oznaczająca "Nowy przekaz" nauk buddyzmu w Tybecie i regionach sąsiednich, odnosząca się do rozkwitu i odnowienia buddyzmu tybetańskiego zapoczątkowanego w XI wieku. Nazwa ta w szczególności oznacza trzy współczesne najnowsze główne tradycje buddyzmu tybetańskiego sakja, kagju i gelug oraz pomniejszą tradycję dzionang powstałej na bazie sakja i przekazów tantry kalaczakra. W XI w. pojawiło się w Tybecie wielu wielkich uczonych i tłumaczy, którzy przenieśli nauki i praktyki buddyjski z końcowego okresu rozwoju buddyzmu w Indiach na grunt tybetański. Zaczęły docierać w szczególności nowe nauki tantr za sprawą takich wybitnych nauczycieli jak hinduski mistrz Atisza, które dały początek szkole kadam i późniejszej nowelizacji tej szkoły w gelug, Drokmi Tłumacz, którego nauki ugruntowały statut szkoły sakja oraz Marpa Tłumacz, którego nauki dały początek szkole kagju. W tym samym czasie zaczęto odkrywać ukryte skarby (tzw. termy) z zaginionymi naukami czasów Padmasambhawy, a tradycję tych wcześniejszych od sarma nauk, w odróżnieniu od nich, powszechnie nazywać jako ningma, czyli "starożytna tradycja".

    Pod klasztorem znajduje się skomplikowany system kanałów wodnych (doprowadzających wodę z okolicznych źródeł, nie tylko do klasztoru, ale i kwater poza nim), i kanalizacyjnych (nie ma tu rynien i woda spływająca z dachu jest odprowadzana poza teren klasztoru).

    Songgwang-sa, jak każdy duży klasztor, jest podzielony na pewne części, które są niezależnymi jednostkami pracy i życia. Oddzielone są one od siebie i od publicznej części klasztoru murem z gliny i kamieni. Każda oddzielna część ma także swój centralny plac. Główną częścią jest kŭnbang (duży pokój) z podgrzewaną podłogą (kor. ondol), gdzie może mieszkać i praktykować ok. 30 mnichów. W ścianach znajdują się regularnie rozmieszczone podwójne rozsuwane drzwi (papierowe). Mnisi używają zawsze drzwi najbliższych im, gdy wychodzą, lub najbliższych ich miejsca w sali, gdy wchodzą. Jedynym ozdobnym elementem sali jest mała świątynia na jednej z dłuższych ścian. Na zewnątrz znajduje się palenisko, w którym rozpala się ogień ogrzewający podłogę i wodę w wielkim bojlerze. Tu także dawniej gotowało się pożywienie (obecnie zajmuje się tym część kuchenna, ale je się w owych dużych pokojach, na ten czas – refektarzach). Znajduje się tu także granitowy zbiornik na wodę źródlaną doprowadzaną kanałami. Ze względu na ich prostotę – sale te mogą łatwo pełnić wiele funkcji: gdy konieczna jest nauka, wnosi się niskie stoliki (i jest to seminarium). Są refektarzem w porze posiłku (mnisi przynoszą swoje miski z półek). W porze snu sala zamienia się w dormitorium (przynosi się kołdry i poduszki z komód lub bocznego pokoju). Po ułożeniu poduszek w dwu rzędach na środku sali, zamienia się ona w salę medytacji. Gdy potrzeba, cała taka jednostka klasztorna może być szybko przystosowana do aktualnych potrzeb klasztoru (np. na potrzeby grupy wędrujących od klasztoru do klasztoru mnichów itd.). Ta niezwykła możliwość przystosowania klasztoru do wszelkich sytuacji, także odróżnia klasztory koreańskie od chińskich.

    Wadżrajana – kierunek buddyzmu związany z praktyką tantr, który wyodrębnił się w II wieku n.e. w Indiach w ramach tradycji mahāyāny, w której ideałami były postawa bodhisattwy, który rozwija miłujące współczucie (skt. bodhiczitta) dla pożytku wszystkich istot oraz zrozumienie natury rzeczywistości siunjata i wiedzy o naturze Buddy. Wadżrajana to system tantr umożliwiający bezpośrednie doświadczenie natury rzeczywistości, na temat której tylko "wnioskuje się" (według tzw. prawomocnego poznawania, sanskryt. pramana, ang. logic/valid cognition) w teoriach mahajany.Shingon (jap. 真言, pol.: "prawdziwe słowa") – japońska odmiana buddyzmu ezoterycznego tzn. wadżrajany (jap. mikkyō z j. chińskiego mijiao 密教 - tajemna nauka, nauki niejawne). Sektę Shingon-shū (jap. 真言宗), odpowiednik chińskiej szkoły zhenyan zong, założył w 806 roku Kūkai.

    System ogrzewania klasztorów koreańskich jest wyjątkowy (z Syberii ciągną do Korei ostre mrozy). W klasztorach chińskich używano rozgrzanych cegieł do ogrzania każdego mnisiego miejsca spania osobno. Koreańczycy postanowili ogrzać całe pomieszczenie i służy temu system ondol podgrzewający je od spodu.

    Biura rozmieszczone są w odrębnym budynku w pobliżu głównej bramy. Znajdowała się tam większa sala (podgrzewana) i mniejsze indywidualne pokoje klasztornych urzędników. Również i opat klasztoru mógł tam mieć swoje biuro. Większe klasztory, takie jak Songgwang, miał także swoją bibliotekę ze starymi ksylograficznymi książkami w literackim języku chińskim, współczesnymi rozprawami na temat buddyzmu w języku koreańskim i drukowanym chińskim (z reguły japońskie wydanie Taishō) czy koreańskim kanonem buddyjskim.

    Koreańczycy (Hangukin 한국인) – naród żyjący głównie we Wschodniej Azji. Większość z nich żyje w Korei (na półwyspie koreańskim) i posługuje się językiem koreańskim. Populacja Korei jest prawdopodobnie jedną z najbardziej jednorodnych etnicznie i językowo na świecie, z tylko jedną główną chińską mniejszością etniczną w południowej i północnej Korei, oraz niewielką mniejszością Japończyków w Korei Północnej.Sannjasa (skr. संन्यास) – w powszechnym zastosowaniu oznacza etap życia (ćaturaśrama), w którym rozwijana jest wajragia, czyli stan determinacji i stałości w dążeniu do wyzwolenia się z iluzji materialistycznego życia. Ci, którzy wyrzekają się pospolitych myśli i pragnień, spędzają resztę swojego życia na duchowych rozmyślaniach. Zgodnie z opisem Manusmryti, jest to ostatni z czterech okresów życia człowieka (brahmaćarja, gryhastha, wanaprastha i sannjasin).

    Większość klasztorów posiada także małe kaplice poświęcone Siedmiu Gwiazdom (Wielka Niedźwiedzica; kor. chilseong) i bóstwu góry (kor. sansin). Jest to ewidentna pozostałość z pierwotnych wierzeń Koreańczyków.

    W górach otaczających klasztor znajdują się także liczne pustelnie, gdzie mieszkają starsi mnisi i emerytowani opaci. Pomimo odosobnienia od głównego kompleksu klasztoru, funkcjonują one jako jego część. W pobliżu klasztoru jest także obszerne pole stup, w których znajdują się relikwie ok. 30 mistrzów seon i wybitnych mnichów Songgwang sa.

    Sangha (skt. saṃgha संघ; chiń. 僧伽 sengjia; kor. sŭngga, jap. sōgya, wiet. tăng-già) — dosł. "zgromadzenie" – nazwa wspólnoty buddyjskich mnichów. Jako trzecia część Trzech Klejnotów (pali. Tiratana) oraz Trzech Schronień (pali Tisarana) nawiązuje do Wspólnoty Świętych (pali Ariyasangha) tzn. Czterech Szlachetnych (pali Ariyapugga).Gozan (jap. 五山 pięć gór, pięć wielkich świątyń) – system desygnowania pięciu najważniejszych świątyń buddyzmu zen przez siogunat Ashikaga, wywodzący się z podobnego systemu w Chinach. Został odrzucony wraz z upadkiem rodu Ashikaga.

    Japonia[ | edytuj kod]

    Pierwsze klasztory w Japonii[ | edytuj kod]

    Okres | edytuj kod]

    Po raz pierwszy Japonia zetknęła się z buddyzmem w 538 r. Koreański król Syongmyong z Baekje przesłał japońskiemu cesarzowi Kinmeiowi wyobrażenie Buddy, sztandary z buddyjskimi napisami, baldachimy i księgi ze świętymi tekstami.

    W 585 r. zostało wybudowane w rezydencji Soga no Umako w Ishikawie pierwsze sanktuarium buddyjskie, w którym przebywali pierwsi kapłani buddyjscy w Japonii – trzy kapłanki. W 588 r. wybudował on pierwszą świątynię dla kapłanów mężczyzn.

    Język tajski, syjamski – język z rodziny języków dajskich, oficjalny język Tajlandii, używany jako pierwszy język jedynie w centralnej części Tajlandii (wokół Bangkoku). Na północy, południu oraz w regionie północno-wschodnim mówi się odrębnymi językami tajskimi.Tipitaka – zbiór nauk buddyjskich, spisany w języku palijskim. Tipitaka nazywana jest kanonem palijskim, składa się z trzech części – koszy (w Polsce spotyka się określenie "Trójkosz"):
    Główny pawilon kompleksu Hōryū-ji
    Karamon (chińska brama) - brama klasztoru Eihei

    Sprzeciw ze strony możnowładców przeciwko nowej, obcej religii był jednak tak potężny, że Soga musiał spalić świątynię, którą sam wybudował.

    Okres | edytuj kod]

    Nara była w latach 710784 stolicą Japonii i najważniejszym ośrodkiem buddyzmu. Wzorem dla niej (jak i dla Kioto) była chińska stolica Chang’an. Buddyzm w tym okresie był ograniczony właściwie tylko do stolicy.

    W 607 r. zakończono budowę klasztoru Hōryū (jap.Hōryū-ji). Po pożarze w 670 r. odbudowano go w 708 r. Dzisiaj klasztor ten uważany jest za najstarszą drewnianą budowlę na świecie.

    Sanskryt (dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; język uporządkowany, w przeciwieństwie do języków naturalnych prakrytów, tzn. ludowych o nieuporządkowanej gramatyce) – język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii. Należy do indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest językiem martwym, jak łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (według spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od 1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 – 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako język wegetujący niż jako martwy.Nauki hinajany w buddyzmie tybetańskim zawarte są w przekazie sutr, winai oraz abhidharmy. Buddyzm tybetański jest "buddyzmem trzech pojazdów: hinajany, mahajany i wadżrajany", gdzie przekazy hinajany istnieją obok przekazów mahajany w trzech zbiorach kanonu zawartych w Kangjurze. Nauki hinajany stanowią tam podstawę i rdzeń nauk buddyzmu oraz odniesienie dla nauk mahajany.

    W 623 r. w Japonii było już 46 klasztorów i świątyń, 816 mnichów i 569 mniszek.

    W 635 r. zostaje wprowadzona do Japonii idealistyczna szkoła jogaczara (chin. faxiang, jap. hossō). Jednak niektórzy uważają, iż oficjalnie dokonał tego mnich Dōshō w 660 r.

    W 678 r. mnich Dōkō zakłada szkołę ritsu, japońskiego odpowiednika szkoły winaji (chin. lü)

    W 680 r. rozpoczęto budowę klasztoru Yakushi (Yakushi-ji).

    Rigweda (ऋग्वेद) – jedna z sanhit (zbiorów) wchodząca w skład Wed, najstarszy zabytek literacki indoaryjski, niejednolity treściowo i chronologicznie.Pusŏk sa (kor. 부석사, chiń. 浮石寺, pol. klasztor Pływającej Skały) – jeden z najstarszych i najważniejszych klasztorów koreańskich. Był głównym klasztorem szkoły hwaŏm.

    W 692 r. było już w Japonii 545 świątyń i klasztorów.

    W 701 r. dwór cesarski ustanowił kodeks reguł dla mnichów i mniszek buddyjskich w Japonii.

    Koreański mnich Haikwan założył w 635 r. w Japonii odpowiednik szkoły madhjamika zwanej w Chinach sanlun a w Japonii – sanron (pol. szkoła Trzech Traktatów).

    W 736 r. przybył do Japonii Daoxuan Lüshi (688763) i założył szkołę kegon, odpowiednik chińskiej szkoły huayan, opartej na Sutrze Awatamsace.

    Tendai (jap. 天台宗, Tendai-shū) – japońska sekta buddyjska założona przez Saichō w 805 roku. Szkoła wywodzi się z chińskiej szkoły buddyzmu mahajany - tiantai - zwanej też Szkołą Sutry Lotosu. W 822 roku nadano klasztorowi Tendai prawa niezależnej ordynacji na górze Hiei.Mural – rodzaj malatury, nazwa pochodzenia hiszpańskiego oznaczająca w skrócie dzieło dekoracyjnego malarstwa ściennego, najczęściej monumentalne.

    Jeden z największych i najbardziej znanych klasztorów, Todai (Tōdai-ji), został otwarty w 752 r. W kilka lat później Ganjin wybudował Tōshōdai-ji (759), a w 788 r. Saichō wybudował wielki klasztor Enryaku-ji.

    W 805 r. Saichō założył szkołę tendai, która była odpowiednikiem chińskiej szkoły tiantai – (pol. szkoła Niebiańskiego Tarasu).

    Kūkai wprowadził w 806 r. szkołę mantrajany – (jap. shingon-shū), (chin. zhenyan), (pol. szkoła Prawdziwych Słów).

    Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.Profanum (łac.) – to co ludzkie, sfera świeckości, przeciwieństwo sacrum – sfery świętej. W sferze tej odbywają się wszystkie codzienne wydarzenia z życia człowieka.

    Z tych pięciu szkół buddyjskich największe wpływy zdobyły trzy: tendai, kegon i shingon. Buddyzm tego okresu był zdominowany przez buddystów koreańskich i chińskich; nawet Saichō, chociaż urodzony w Japonii, był pochodzenia chińskiego. Buddyści ci przynieśli ze sobą rytuały, ubrania, architekturę, sztukę i święte księgi. Buddyzm japoński tego okresu był właściwie wierną kopią buddyzmu chińskiego okresu Tang. Z jednym wyjątkiem – nie miał jeszcze szkoły zen (chin. chan; kor. seon). Zanim dojrzeje do zen – upłynie kilkaset lat.

    Buddyzm w Japonii od samego początku był związany z państwem i polityczno-społeczną działalnością. Klasztory musiały pewną ilość czasu poświęcać ceremoniom dla ochrony państwa i dla różnych korzyści na tym świecie. Niezmiernie ważna była więc magiczna moc rytuału i świętego tekstu. W zamian za to państwo najpierw tolerowało tę obcą religię, a z czasem zaczęło obdarzać buddyzm patronatem. Jednak to bliskie powiązanie klasztorów buddyjskich z polityką stworzyło wiele problemów i stało się w końcu przyczyną przeniesienia stolicy.

    Kiedy do władzy doszedł cesarz Kammu, oddany wyznawca konfucjanizmu (bo przy okazji wprowadzania buddyzmu przyniesiono do Japonii także konfucjanizm i taoizm), aby odseparować się od potężnych szkół buddyjskich i uniknąć nadmiernej ingerencji opatów klasztornych, przeniósł stolicę w pobliże góry Hiei do Heian-kyō czyli Kioto.

    Ironia historii spowodowała, że mnisi z klasztorów wybudowanych na górze Hiei, stali się przez to wpływową siłą polityczną we wczesnych i średniowiecznych dziejach Japonii, a klasztory potężnymi instytucjami. Sytuacja ta trwała do 1571 r., gdy Oda Nobunaga, przygotowując się m.in. do wojen, pragnąc mieć swobodę działań, spalił ponad 3000 klasztorów. Zgodnie z dalekowschodnim zwyczajem dano mnichom możliwość opuszczenia klasztorów przed spaleniem. Wielu mnichów jednak postanowiło w klasztorach pozostać i zostali spaleni razem z budowlami.

    Tak bliskie kontakty ze świeckim państwem spowodowały oczywistą rywalizację tych szkół buddyjskich o wpływy i patronat. Rywalizacja przerodziła się w regularną wojnę. Potężne klasztory miały swoje mnisie armie, które walczyły ze sobą i nawzajem palono świątynie i klasztory.

    Trzecim centrum monastycyzmu japońskiego obok Nary i Kioto stała się Kamakura. Był to skutek zmian politycznych i społecznych w Japonii. Polityczna siła z rąk arystokratów (Fujiwara) przeszła do rąk Hōjō, samurajów Kantō, którzy ustanowili samurajskie rządy bakufu. Faktycznym władcą Japonii stał się siogun. Jego siedzibą była Kamakura. I właśnie z Kamakurą związane jest powstanie nowej japońskiej szkoły buddyjskiej – zen.

    Klasztor japoński[ | edytuj kod]

    Hōryū-ji: Główny pawilon klasztoru i pięciokondygnacyjna pagoda

    Wzorcem dla klasztorów japońskich były kompleksy klasztorne Korei i Chin. Posiadały więc one te same główne budynki. Główną budowlą było kondō – złoty pawilon zwany także hondō – główny pawilon. Z reguły znajdował się w niej główny obiekt kultu (posągi buddów itp.), zależny od szkoły buddyjskiej, do której klasztor należał. Jeśli obiektem kultu był budda Amida (skt. Amitabha), pawilon główny nosił nazwę Amida-dō – Pawilon Amidy. Jeśli natomiast obiektem kultu był Budda Śakjamuni, to klasztor posiadał butsuden – dom, pawilon Buddy.

    Kolejnym budynkiem był pawilon zgromadzeń (lub wykładów) – kōdō. Mogła ona także zawierać obiekt kultu.

    Pagoda – tō – jest rozwinięciem stupy indyjskiej, jednak wykazuje niewielkie podobieństwo do swojego pierwowzoru. Podobnie jak stupy, pagody są zasadniczo relikwiarzami, w których przechowuje się relikwie (np. włos Buddy). Przeważnie w klasztorach mamy pagody trzy- lub pięciokondygnacyjne (odpowiednio: sanjū no tō i gojū no tō). Jednak są także siedmio- i dziewięciokondygnacyjne pagody, prawdziwe majstersztyki architektoniczne, zbudowane z drewna bez użycia gwoździ. Przetrwały te budowle największe trzęsienia ziemi. Obecnie najwyższą konstrukcją jest 5-kondygnacyjna pagoda w Tō-ji w Kioto licząca 55 m wysokości. Pagoda w Hōshō-ji (Kioto) miała wysokość 83 m (9 kondygnacji). Jednak najwyższą pagodą w Japonii była ośmiokątna 7-kondygnacyjna pagoda w Shokoku-ji (także w Kioto), która mierzyła 108 m wysokości.

    Pagoda jest elementem klasztoru, który najbardziej różni się od koreańskiego lub chińskiego wzorca. Pagody chińskie były przeważnie murowane, kamienne, rzadziej drewniane i zdecydowanie mniej wyrafinowane pod względem architektonicznym.

    Klasztor przeważnie miał jedną główną bramę mon, przeważnie typu sanmon – trójbramę oraz kilka bram dodatkowych oraz wieżę dzwonu.

    Najstarszą drewnianą budowlą na świecie jest klasztor Hōryū-ji. Cały kompleks składa się z 41 niezależnych budowli (pawilonów), z których najważniejsze to kondō w stylu chińskim i pięciokondygnacyjna pagoda. Kondō, jak każdy większy budynek drewniany ma konstrukcję słupowo-belkową.

    Tōdai-ji[ | edytuj kod]
    Tōdai-ji - Pawilon Wielkiego Buddy (Daibutsu-den); największy drewniany budynek na świecie
    Wielki Budda Birushana (Wajroczana) z klasztoru Tōdai

    Jest to olbrzymi kompleks klasztorny szkoły kegon (chin. huayan; kor. hwaeom chong).

    Główne wejście do klasztoru prowadzi przez nandaimon – wielką bramę południową. Pomiędzy nią a chūmon – bramą wewnętrzną – znajdowały się kiedyś dwie 7-kondygnacyjne pagody na wschodzie i zachodzie, każda 100-metrowej wysokości. Przechodząc przez chūmon, dochodzi się do hondō (głównego pawilonu), zwanego tu Daibutsu-den – domem wielkiego buddy. Jest to największy na świecie drewniany budynek, mimo że po rekonstrukcji w 1709 r. został zmniejszony o 1/3. Jego wysokość sięga 48 m, długość 57 m, a szerokość 50 m. Wewnątrz znajduje się główny obiekt kultu szkoły kegon – daibutsu (wielki budda) Birushana (skt. Vairocana). Jest to największy posąg z brązu na świecie; ma 15 m wysokości. Sama głowa zrekonstruowana w 1695 r. ma 5,3 m wysokości (dziwne proporcje rzeźby wynikają z tego, iż Birushana siedzi w pozycji medytacyjnej). Sam korpus ciała po zniszczeniach został zrekonstruowany w 1185 r. Przebudowana i pomniejszona główna hala pod żadnym względem nie dorównuje oryginalnej hali; brak jej stylistycznej jedności, świetnych proporcji i wyrafinowania poprzedniczki.

    Na osi północnej klasztoru, czyli za Daibutsu-den, znajduje się kōdō – sala wykładów i zgromadzeń. Na jej flankach stoją: wieża dzwonu i biblioteka. Z trzech stron hala ta jest otoczona przez kwatery mnichów. Korytarz łączy je z refektarzem.

    W 754 r. wybudowano Kaidan-in – pawilon ordynacyjny mnichów. Na jego ołtarzu znajdują się gliniane posągi shitennō – czterech niebiańskich królów, obrońców buddyzmu. Konstrukcja obecnego pawilonu pochodzi z 1731 r.

    Ważną budowlą, bo pochodzi ona z 798 r., jest Hokke-dō – Pawilon Lotosu. To w nim śpiewa się Sutrę Lotosu. Głównym obiektem kultu jest tu Fukūkensaku Kannon (skt. Amoghapāśāvalokiteśvara; Ta która łowi wędką ludzi i przenosi ich na brzeg oświecenia) z 746 r.

    Innym obiektem, który przetrwał z pierwszego okresu klasztoru jest Tegaimon – brama przy zachodnim murze klasztoru.

    Większość budynków kompleksu pochodzi z 1180 r., gdy klasztor odbudowano po zniszczeniach w stylu południowej chińskiej dynastii Song. Styl ten nazwano daibutsu-yō – stylem wielkiego Buddy lub tenjiku-yō – stylem indyjskim. Szczególnie dobrym jego przykładem jest nandaimon z potężnymi figurami obrońców wiary Niō – dwóch królów.

    Po wielkich zniszczeniach klasztoru w 1567 r. został on odbudowany przy pomocy siogunatu Tokugawy.

    Klasztory zen[ | edytuj kod]

    Pierwszą osobą z Japonii, która (według wiarygodnych źródeł) miała kontakt z chińskim chanem i przewiozła jego idee do kraju, był mnich Dōshō (628670). Praktykował chan u mistrza Songyuego Hui’ana, ucznia Drugiego Patriarchy chan Huikego i przyjaciela Czwartego Patriarchy Daoxina. Po powrocie do Japonii przebywał w klasztorze Gangō-ji w Narze, gdzie prowadził pierwszą w Japonii halę medytacyjną. Nie udało mu się jednak ustanowić linii przekazu Dharmy.

    W ciągu następnych 300 lat co najmniej kilku mnichów (np. Daoxuan i Yikong próbowało wprowadzać chan do Japonii, ale bez żadnego rezultatu. Potężne szkoły kegon i shingon praktycznie zmonopolizowały buddyzm w Japonii.

  • Szkoła Darumy
  • Starszy nieco od Eisai'a Myōana Dainichi Nōnin (zm. 1194?, jego imię pojawia się też w literaturze jako Dainichibō) czytał bardzo dużo buddyjskich tekstów i dowiedział się z nich o praktyce chan. Samorzutnie zaczął praktykę zen i osiągnął oświecenie. Wybudował klasztor Sambō, który wobec tego może należy traktować jako pierwszy klasztor zen, chociaż oficjalnie za taki uchodzi Shofuku. Znajdował się on w Settsu, miejscu, które należało do klasztoru szkoły tendai z góry Hiei. Praktykowano tam zen zbliżony do praktyk tendai, a więc związany raczej z północną szkołą stopniowego oświecenia niż z chanem Dahui Zonggao. Symptomatyczne, że po śmierci mistrza jego uczniowie przenieśli się do Dōgena, a nie do Eisaia Myōana.

  • Eisai Myōan (11411215).
  • Klasztor Kennin w Kioto

    Od niego zaczyna się właściwa historia zen i klasztorów zen w Japonii. W 1168 r. udał się po raz pierwszy do Chin, aby studiować nauki szkoły tiantai. Jednak na miejscu okazało się, że całe południe Chin, od rzeki Yangze, jest opanowane przez chan. Nawet niegdysiejsze główne klasztory tiantai, a wśród nich klasztor Ayuwang (Aśoki), są już regularnymi klasztorami chan. Ponieważ jego pobyt trwał tylko pół roku, nie rozpoczął praktyki chan. Dopiero 18 lat po pierwszej wizycie udało mu się (w 1187 r.) pojechać powtórnie do Chin. Rozpoczął trzyletnią, zakończoną sukcesem praktykę chan u mistrza Xuana Huaichanga. Otrzymał wtedy imię Myōan.

    Po powrocie do Japonii wybudował świątynię Hōon w prowincji Chikuzen. W tej świątyni odbyły się pierwsze w Japonii ordynacje mnichów w czystej linii zen. Jednak, co ciekawe, Eisai wcale nie pragnął, aby zen w Japonii był oddzielną szkołą. Praktyka zen w stylu szkoły huanglong (odgałęzienia szkoły linji) miała być włączona do praktyk szkoły tiantai. Ponieważ zabroniono mu propagowania zen, udał się do Kamakury i tam, zwłaszcza po opublikowaniu pracy Propagowanie zen jako obrońcy narodu, spotkał się ze zrozumieniem samurajów. Siogun Yori'ie Minamoto wybudował w 1202 r. klasztor Kennin w Kioto i podarował go Eisaiowi. Klasztor był jednak związany ze szkołą tendai. W 1206 r. Eisai nadzorował pracami przy rekonstrukcji Tōdai-ji. Był niewątpliwie utalentowanym budowniczym – nadzorował pracami rekonstrukcyjnymi w Chinach i do Japonii przywiózł dogłębną znajomość technik budowlanych Chin epoki Song. Wybudował w Japonii trzy klasztory zen: w 1195 r. Shōfuku (Hakata), w 1200 r. Jufuku (Kamakura) i Kennin (Kioto). Dokonał także restauracji 9-kondygnacyjnej pagody(kuju no to) w Hosshō-ji.

    Nowym elementem klasztorów zen były pawilony medytacji – zen-in lub zen-dō. W Kennin-ji zgodzono się na nie pod warunkiem, że obok nich zbudowane zostaną świątynie honorujące szkoły tendai i shingon. Większość klasztorów zen posiadała także dwie główne bramy wejściowe: zewnętrzną somon i wewnętrzną trójbramę sanmon.

    Ponieważ zen w czasach siogunów Ashikaga odgrywał coraz większą rolę, Yoshimitsu Ashikaga stworzył w 1386 r. szczególny system odgórnej organizacji klasztorów zen zwany gozan – pięć klasztorów lub czasem szerzej gozan no jissetsu – pięć klasztorów (gór), dziesięć świątyń. System ten był wzorowany na chińskim wushan, ale miał bardziej restrykcyjny charakter, chodziło w nim także o podporządkowanie klasztorów władzy. Listy tych pięciu głównych klasztorów szkoły rinzai zmieniały się, ale pierwszy zestaw jeszcze z okresu Kamakury i stworzony przez mistrza zen Musō Kokushiego wyglądał następująco: Kenchō-ji, Engaku-ji, Jufuku-ji, Jōmyō-ji i Jōchi-ji (wszystkie w Kamakurze). Po przeniesieniu się władzy do Kioto stworzono nową listę z Kioto i Kamakury: Nanzen-ji (Kioto), Tōfuku-ji (Kioto), Kennin-ji (Kioto), Kenchō-ji (Kamakura) i były główny klasztor ruchu zen Engaku-ji (Kamakura) na ostatnim miejscu. Listy zmieniały się, ale klasztory Kamakury były zawsze podrzędne do klasztorów Kioto. Jednak oprócz tego podziału istniał jeszcze drugi - na klasztory sōrin (chin. conglin) czyli miejskie i rinka (lub ringe) (chin. linxia) – wiejskie, niewchodzące do systemu gozan. Do tych ostatnich należały klasztory linii Daitoku, Myōshin i Genjū oraz głównie klasztory szkoły sōtō.

    | edytuj kod]

    Rozwój indyjskiego wzoru[ | edytuj kod]

    Klasztor tybetański Drepung
    Klasztor Samye

    Pierwszy tybetański klasztor buddyjski (Samje) powstał dopiero w 749 roku z inicjatywy króla Trisong Decena i indyjskiego mnicha Śāntarakṣita (Wylie: zhi ba tsho), choć najstarszą świątynią buddyzmu tybetańskiego był Dżokhang już za panowania króla Songcen Gampo w latach 609/614 - 649. Przekaz monastyczny miał źródła z Indii z wczesnych szkół buddyzmu bazujących na "Sutrze o indywidualnym wyzwoleniu" i "Sutrze pratimokszy", czterech zbiorach winai, "Mahawibhaszy" szkoły wajbhaszika i z sautrantiki. Dotarł on za sprawą Chokro Lui Gyaltsen oraz Śakjasena, którzy studiowali w Tybecie z dwoma wielkimi indyjskimi mistrzami przekazu winai, Danaśilą i Jinamitrą. Klasztor Samje był wzorowany na Odantapurze w Biharze.

    Na skutek tragicznych wydarzeń upadku imperium tybetańskiego, oraz ze względu na nowe indyjskie nurty tantryczne, buddyzm został ponownie wprowadzany do Tybetu od okresu dwieście lat później poprzez tzw. „nowożytne przekazy” sarma. W roku 1204 tybetański tłumacz Tropu Lotsała (Khro-phu Lo-tsa-ba Byams-pa dpal) zaprosił do Tybetu indyjskiego mistrza Shakyashribhadra, ostatniego dzierżawcy tronu sławnego instytutu monastycznego w Nalandzie tuż przed inwazją muzułmańskich Turków, który w towarzystwie swoich mnichów przekazał ponownie ordynację mnisią winai mula-sarwastiwady Tybetańczykom w ramach szkoły sakja. Odrodzenie buddyzmu miało na celu stworzenie stabilnej bazy dla monastycyzmu i jednolitego kodeksu dla wszystkich aktualnie obowiązujących nurtów buddyjskich z sutry i tantry. Wybudowano kilkadziesiąt nowych klasztorów, które stały się skupiskami już wysoce wykształconych mnichów i nastąpił bujny okres rozkwitu życia religijnego, np. klasztor Sakja. Klasztory powstawały również w miejscach budowli przeznaczonych pierwotnie do innego celu, np. z zamku dynastii Jarlung, dawnej siedziby władców Tybetu zamienionej na klasztor Jumbulagang.

    Stałe elementy, które występują w klasztorach Indii, znalazły się także w klasztorach tybetańskich, a więc wejściowy portyk (tyb. go-ling lub go-khang), sala (budynek) zgromadzeń (tyb. du-khang) i rejon sanctum (tyb. dri-cang-khang). We wczesnych klasztorach znajdowało się jeszcze miejsce do spacerowania (tyb. kor-lam), które zniknęło z architektury klasztoru po XV wieku.

    Monastyczna architektura tybetańskich klasztorów osiągnęła swoją dojrzałość po porzuceniu indyjskiego prototypu klasztoru i dostosowaniu budowy i wystroju do potrzeb i gustów Tybetańczyków. Dodano wtedy rabsel - miejsce do siedzenia dla starszych mnichów z oknem, świetliki (mthongs, czasami w formie balustrady seng g.yab) oraz zewnętrzne pokoje służebne i budynki dołączone do sal klasztornych.

    Klasztory były przystosowane do obsługi religijnych potrzeb pielgrzymów, którzy mogli wykonywać tu okrążanie miejsc sanctum (tyb. skor-ra), wykonywać pokłony (tyb. phyag-'tshal), modlić się oraz czynić ofiarowania indywidualnym świątyniom czy też bóstwom. Mogli również konsultować się w sali zgromadzeń z poszczególnymi mnichami i lamami, słuchać nauk i być świadkiem wykonywanych przez mnichów rytuałów.

    Społeczne i polityczne znaczenie klasztorów rosło nieustanie i w XIV w., po rewitalizacji buddyzmu dokonanej przez Congkhapę. Tybet stał się państwem teokratycznym podczas rządów Dalajlamy V Ngałang Lobsang Gjaco (Wylie. ngag-dbang blo-bzang rgya-mtsho; 1617–1682 r). Główny nurt życia zakonnego skupiał się w wielkich centrach monastycznych, które mogły pomieścić nawet ponad 8000 mnichów, np. Drepung i Taszilunpo. Tybet poszedł drogą buddyzmu indyjskiego. Wielkie klasztory przypominały małe miasta z ulicami pomiędzy celami mnichów na dwóch czy trzech kondygnacjach. Owe ulice dochodzą do dziedzińców, na których znajdują się kaplice lub świątynie. Są także specjalne domy przeznaczone do nauczania, gdyż klasztory służą jako buddyjskie uczelnie, jednak tylko dla mnichów (w Bhutanie kształcą się w klasztorach również ludzie świeccy). Klasztory aspirowały do bycia kopiami już nieistniejących centrów monastycznych indyjskich i bengalskich, takich jak Nalanda, Vikramaśīla czy Odāntapura. Klasztor Drepung był wzorowany z kolei na klasztorze Śrī Dhānyataka w Kalindze, związanym z tradycją tantryczną kalaczakry. Klasztor Guru Ch'owan (przy granicy z Bhutanem) wzorował się na Nalandzie. Na Vikramaśīli wzorowany był klasztor Ramocze. Inne klasztory budowane w rozmaitych częściach Tybetu i wokół Lhasy po Samje i Ramocze (Wylie: Ra-mo-che Dgon-pa) naśladowały już rodzime repliki indyjskich prototypów.

    W zachodnim Tybecie w regionie Ladakhu, pomimo iż stosowano ów wzór indyjski, doszło do adaptacji prowincjonalnych indyjskich stylów architektonicznych i wpływów Kaszmiru. Powstała hybryda łącząca indyjski styl architektoniczny z kaszmirskimi dekoracyjnymi elementami i tybetańską techniką budowlaną. Ponieważ Tybet jest pozbawiony drzew, klasztory są budowane głównie z kamieni lub suszonych na słońcu cegieł. Większość ma płaskie dachy. W klasztorach-świątyniach parter jest pozbawiony okien i z reguły przeznaczony na magazyn. Po schodach wychodzi się na piętro do części świątynnej. W sąsiadującym z Tybetem królestwie Bhutanu klasztory budowano na wzór mniejszych rozmiarami budowli tybetańskich, choć zdobiono je również charakterystycznymi narodowymi detalami bhutańskimi i sztuką sakralną bhutańskich odmian buddyzmu tybetańskiego, np. Gangteng z bhutańskiej tradycji Peling oraz Chagri i Paro Dzong (Wylie: spa ro rdzong) z bhutańskiej tradycji Drukpa Kagju. Nie sposób również pominąć tybetańskich wpływów religii bön, która znacząco wpływała na wszystkie nurty buddyzmu tybetańskiego od samego jego początku, aż po czasy współczesne.

    Miejsce i architektura[ | edytuj kod]

    Klasztor Labrang
    Klasztor Kum Bum

    Klasztory tybetańskie ze względu na specyficzne środowisko geograficzne kraju, są z reguły niezwykle odseparowane i znajdują się wręcz na skalistych pustyniach. To wyizolowanie niewątpliwie pomagało mnichom w praktyce. Część klasztorów, zwłaszcza szkoły kagyu nazywana były wręcz jaskiniami, chociaż stanowiły one tylko mały fragment klasztoru.

    Za najlepsze miejsce na wybudowanie klasztoru uważano długi grzbiet wzniesienia. Starano się także, aby przed frontem klasztoru znajdowało się jezioro, nawet oddalone o kilka kilometrów. Znalazło to także wyraz literacki: Tyłem do skalistego wzgórza, Przodem do jeziora.

    Wejście do domu zgromadzeń powinno znajdować się na wschodzie. Jeśli to niemożliwe, następnym kierunkiem jest południowy wschód, a kolejnym – południe. Strumień był uważany ze rzecz negatywną i z jego powodu wejście mogło znajdować w innych kierunkach świata. Z kolei wodospad był uważany za dobrą zapowiedź i wtedy główne wejście budowano od jego strony.

    Konstrukcja klasztorów oparta była na drewnianych belkach. W wewnętrznych kaplicach najchętniej używano drewna jałowca (Juniperus tibetica). Większość elementów konstrukcji klasztoru wykonywano z topoli (Populus sp.). Ściany wykonywano przeważnie murując je z gruzu i używając niewiążącej błotnej zaprawy murarskiej. Wyższe piętra budowano często z suszonych na słońcu cegieł. Poza samą Lhasą ściany ogólnie budowano z materiału ziemnego.

    Podstawowy moduł składał się z filaru i belki. Średnia odległość między filarami w Lhasie wynosi 2,2 metra. Tybetańczycy określali wielkość sali liczbą filarów lub modułów filarowo-belkowych. Moduł filarowo-belkowy zawiera także dwa wsporniki - mniejszy be lo, który podpiera większy - shu (dosłownie łuk). Czasem są one traktowane jako głowice filaru. Wzory wsporników były różne i mogą być wskaźnikiem okresu budowy. Wnętrze sali zgromadzeń jest rozjaśniane poprzez świetliki z dodatkową pomocą podwyższonych filarów (tyb. byar-ka).

    Dachy budynków klasztornych są płaskie i konstruowane z warstw szkieletu z użyciem otoczaków i błota. Są często wodoodporne dzięki wykorzystaniu techniki i materiałów zwanych arga - ubitej oczyszczonej ziemi z dużą zawartością wapna.

    Zewnętrzne ściany są budowane z kamieni, natomiast ściany z błota są jeszcze dodatkowo tynkowane. Ściany wewnętrzne są także tynkowane i dodatkowo szlifowane, aby były gładkie. Murale wykonywane są na ścianach błotnych pokrytych wapnem. Do 1959 roku wysokiej jakości barwniki uzyskiwano ze sproszkowanych półszlachetnych kamieni zmieszanych z klejem pochodzenia zwierzęcego.

    Podstrony: 1 [2] [3]




    Reklama

    Czas generowania strony: 0.213 sek.