• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Karpatorusini

    Przeczytaj także...
    Świadomość narodowa to w wymiarze jednostkowym poczucie przynależności z określonym narodem, z kolei w wymiarze zbiorowym jest to poczucie więzi kulturowo-etnicznej ze świadomością ciągłości historycznej. Czas wschodnioeuropejski (ang. Eastern European Time, EET) – strefa czasowa, odpowiadająca czasowi słonecznemu południka 30°E, który różni się o 2 godziny od uniwersalnego czasu koordynowanego (UTC+2:00).
    Adolf Dobrianskyj (ur. 1817, zm. 1901 w Innsbrucku) – rusiński działacz społeczny i kulturalny, namiestnik (żupan) autonomicznego Ruskiego Kraju w Królestwie Węgier, prawnik.
    Coat of Arms of Transcarpathian Oblast.png

    Karpatorusini – nazwa powstała jako zbiorcze określenie ruskiej ludności zamieszkującej północne zbocza Karpat (Łemkowie), oraz północne regiony Królestwa Węgier – Rusinów z okolic Preszowa (Szarysz) na wschodniej Słowacji, Rusinów z Zakarpacia, Rusinów Panońskich.

    Przez Węgrów nazywani byli rutének i byli jedną z najbardziej dyskryminowanych mniejszości na terenie Węgier oraz najbardziej zapóźnioną pod względem rozwoju świadomości narodowej, rozwoju gospodarczego i struktury społecznej. W roku 1910 89% ludności utrzymywało się z pracy na roli, a 78% było analfabetami.

    Rusini Panońscy – Rusini w Panonii (rusiński: Руснаци lub Русини, chorwacki/serbski: Rusini/Русини). Jest to słowiańska grupa etniczna zamieszkująca tereny Serbii i Chorwacji, gdzie są oficjalnie uznawani za oddzielny naród, choć często łączy się ich z innymi rusińskimi grupami etnicznymi (z Ukrainy, Słowacji, Rumunii, Czech, Węgier i Polski) lub nawet uważa za Ukraińców.Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich. Ukraińcy są (obok Rosjan i Białorusinów) potomkami Rusinów, zamieszkujących Ruś Kijowską .

    Historia[]

    Pierwsze działania w kierunku rozwoju rusińskiego ruchu narodowego podjął w latach 1848-1849 Adolf Dobrianskyj. Rozpoczął on starania o utworzenie osobnej jednostki administracyjnej na terenach zamieszkanych przez Rusinów. Udało mu się wywalczyć utworzenie osobnego komitatu (Ruskiego Kraju – z połączenia 4 jednostek: Bereg, Máramaros, Ung i Ugocsa), a on sam został żupanem tego dystryktu. Równocześnie kilkudziesięciu Rusinów zajęło stanowiska urzędnicze. Jednak już w 1850 okręg ten został zlikwidowany.

    Zakarpacie lub Ukraina Zakarpacka (także Podkarpacie, Ruś Zakarpacka lub Podkarpacka; ukr. Закарпаття, węg. Kárpátalja, rum. Transcarpatia, cz. i słow. Podkarpatská Rus) – region historyczny na obszarze dzisiejszej zachodniej części państwa Ukraina, na pograniczu Polski, Słowacji, Węgier i Rumunii. O jego odrębności decyduje przede wszystkim fakt, że jest to jedyny region na południe od Karpat zamieszkany przez ludność wschodniosłowiańską.Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej. Austro-Węgry były wielonarodową monarchią konstytucyjną i jednym z największych mocarstw w tamtym czasie. Państwo istniało 51 lat, od 1867 aż do rozpadu w 1918 roku i zakończenia I wojny światowej.

    Po wojnie włosko-austriackiej 1866 roku i przegranej Austrii wzrosło znaczenie Węgier. To z kolei spowodowało ograniczenie autonomii rusińskiej, dlatego inteligencja rusińska skupiła się na obronie kultury i języka. W 1866 powstało Towarzystwo Świętego Bazylego, wspierające rusińską działalność kulturalną.

    Czas środkowoeuropejski (ang. Central European Time, CET) – strefa czasowa, odpowiadająca czasowi słonecznemu południka 15°E, który różni się o 1 godzinę od uniwersalnego czasu koordynowanego (UTC+1:00).Szarysz (słc. Šariš, łac. comitatus Sarossiensis, niem. Scharosch, węg. Sáros) - region historyczny, geograficzny i etnograficzny we wschodniej Słowacji.

    W 1868 w Austro-Węgrzech uchwalono liberalną ustawę narodowościową, jednak nie polepszyło to sytuacji Rusinów. W 1869 zamknięto jedyne gimnazjum rusińskie w Użhorodzie. Na początku lat 70. XIX wieku nowy biskup greckokatolicki w Mukaczewie, István Pankovics, rozwinął akcję zwalczania moskalofilstwa. Wielu nauczycieli-Rusinów przeniesiono w inne rejony Węgier, w 1873 zabroniono kształcenia księży w Wiedniu.

    Światowa Rada Rusinów - rusińska organizacja społeczno-kulturalna, powstała 22 marca 1991 w Medzilaborcach, na I Światowym Kongresie Rusinów.Użhorod (ukr. Ужгород (Użhorod), ros. Ужгород (Użgorod), węg. Ungvár, niem. Ungwar, na starych mapach Galicji również Wuhmar; jidysz אונגװיר, Ungwir) – miasto w zachodniej części Ukrainy, nad Użem, przy granicy ze Słowacją. 111 tys. mieszkańców (2004). Stolica obwodu zakarpackiego, a także historyczna stolica Rusi Podkarpackiej.

    W latach 80. XIX wieku rusiński ruch narodowy podzielił się na dwie grupy: małą, zrzeszającą zwolenników Słowiańszczyzny, oraz dużo większą – zwolenników kultury węgierskiej.

    W latach 90. XX wieku prof. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best zaliczyli tę mniejszość autochtoniczną do narodu karpatoruskiego. Twierdzą oni, że na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka około 1 200 000 społeczność o proweniencji karpatoruskiej.

    Współcześnie mieszkający na Ukrainie podkreślają swoją odrębność od Ukraińców m.in. poprzez demonstracyjne ignorowanie obowiązującego w tym kraju czasu wschodnioeuropejskiego i zegarki ustawiają według czasu środkowoeuropejskiego, według którego liczono na Zakarpaciu czas przed wojną.

    Rusini (Rusnacy, Ruśniacy lub Rusowie, dawniej też Rusacy, Rosjanie od gr. Ρωσία = Ruś/Русь) – termin odnoszący się do wschodniosłowiańskich narodów bądź grup etnicznych:Królestwo Węgier (węg. Magyar Királyság, niem. Königreich Ungarn, słow. Uhorské kráľovstvo, rum. Regatul Ungariei, chorw. Kraljevina Ugarska, serb. Краљевина Угарска, łac. Regnum Hungariae) – państwo istniejące w Europie Środkowej od roku 1000 do 1946, z krótką przerwą w latach 1918-1920 (Węgierska Republika Ludowa oraz komunistyczna Węgierska Republika Rad) oraz 1944-1945, kiedy to władzę przejęli faszyści (tzw. Państwo Węgierskie).

    Przypisy

    1. "Czy w XX w. w Europie Środkowo-Wschodniej powstają nowe narody?". J. Lewandowski [w:] Wokół antropologii kulturowej, pod red. M. Haponiuka i M. Rajewskiego, Lublin 1999, s.42-43
    2. "Nie naruszymy granic Polski", fakty.interia.pl, [dostęp 21.05.2009]

    Literatura[]

  • Tadeusz Kopyś – "Stosunki narodowościowe na Rusi Zakarpackiej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku", w:"Węgry i dookoła Węgier", ISBN 83-88737-22-8
  • Linki zewnętrzne[]

  • Karpatorusini
  • Zobacz też[]

  • Ruska Narodowa Republika Łemków
  • Ruś Podkarpacka w latach 1918-1939
  • Rada Narodowa Rusinów
  • Ruski Krstur
  • Światowa Rada Rusinów
  • Rusini karpaccy
  • Mukaczewo (dawniej Munkacz, ukr. Мукачеве - Mukaczewe lub Мукачів - Mukacziw, węg. Munkács, niem. Munkatsch, rus. Мукачoвo - Mukaczowo, ros. Мyкaчeвo - Mukaczewo, słow. i cz. Mukačevo, jidysz מונקאטש (czyt. Munkacz lub Minkacz), rum. Munceag) - miasto powiatowe w obwodzie zakarpackim Ukrainy. Liczba mieszkańców - 82,3 tys. 2001, powierzchnia - 28 km².Łemkowie (l. poj. Łemko, kobieta to Łemkini, łem. Лемкы; l. poj Лемкo, kobieta to Лемкыня) – wschodniosłowiańska grupa etniczna, do okresu wysiedleń w latach 1945-1947 (wysiedlenia do ZSRR, Akcja „Wisła”) zamieszkująca w zwartej grupie obszar Łemkowszczyzny.



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Rada Narodowa Rusinów – rusińska organizacja, utworzona w Stanach Zjednoczonych w połowie lipca 1918 pod przewodnictwem Grigorija Żatkowicza.
    Ruski Krstur (dawniej też Бач Керестур – Bacz Kerestur; serb. Руски Крстур – Ruski Krstur, rus. Руски Керестур – Ruski Kerestur, chorw. Ruski Krstur, węg. Bácskeresztúr) – miasto w gminie Kula okręgu zachodniobackiego serbskiej Wojwodiny. 5557 mieszkańców w 2002.
    Paul Joseph Best (ur. 10 lipca 1939 w Bridgeport, syn Josepha i Pauliny z domu Perun, ) - profesor dr; amerykański profesor studiów euroazjatyckich na wydziale nauk politycznych Uniwersytetu Stanowego Southern Connecticut w New Haven. Jest wiceprezydentem Lemko Association (Lemko-Sojuz) oraz członkiem Carpathian Institute i Carpatho-Rusyn Society (USA).
    Máramaros (pol. Marmarosz, rum. Maramureş, niem. Maramuresch) - dawny komitat w północno-wschodniej części Królestwa Węgier.
    Ung (pol. Uż, łac. comitatus Unghvariensis, ukr. Уж - Uż, słow. Uh) - dawny komitat w północno-wschodniej części Królestwa Węgier.
    Komitat (z łac. commitatus; węg. megye, chorw. županija, słowacki župa) - jednostka administracyjna I rzędu w podziale administracyjnym Węgier oraz Chorwacji, odpowiadająca polskiemu województwu.
    Paul Robert Magocsi (ur. 1945 New Jersey, USA) – amerykański historyk oraz profesor nauk politycznych, przewodniczący Światowej Rady Rusinów w latach 2005-2009, rusiński działacz narodowy, zwolennik autonomii Zakarpacia.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.029 sek.