Karachanidzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa Azji w 1025 ukazująca orientacyjny zasięg państwa Karachanidów

Karachanidzi (albo Ilekchanidzi) – pierwsza muzułmańska dynastia pochodzenia tureckiego panująca w Turkiestanie od X do początku XIII w.

Mahmud z Ghazny, (pers.:محمود غزنوی trl. Mahmūd Ghaznawī; właściwie: Jamin ad-Daula Abu al-Kasim Mahmud ibn Sebüktigin) (ur. w r. 971 - zm. 30 kwietnia 1030 r. w Ghaznie, dzis. Ghazni w Afganistanie) – sułtan z dynastii Ghaznawidów, panujący w latach 998 - 1030.Wasal (łac. vassus, z celt. gwas, sługa) – we wczesnym średniowieczu osoba wolna oddająca się pod opiekę seniora w akcie komendacji. W zamian za lenno wasal zobowiązywał się służyć wiernie seniorowi radą i pomocą orężną. Uroczystą ceremonią przekazania lenna była inwestytura. Później wasal to osoba, która złożyła hołd lenny i przysięgę na wierność. Wasal sam mógł mieć wasala, dla którego był seniorem. Czyli oddawał mu w opiece fragment ziemi, którą sam otrzymał od własnego seniora. Z uwagi na popularność zasady w feudalizmie europejskim wasal mojego wasala nie jest moim wasalem stosunki lenne tworzyły skomplikowaną strukturę społeczną.

Według Omeljana Pritsaka Karachanidzi wywodzili się z rodu rządzącego Karłuków, zamieszkujących Turkiestan tureckich koczowników, którzy niegdyś wchodzili w skład państwa Turkutów, a w IX wieku walczyli z Samanidami. Punktem zwrotnym w ich historii było nawrócenie na islam, które muzułmańska tradycja wiąże z osobą pierwszego znanego nam chana Karachanidów, Satuka (zm. 955). Po nawróceniu na islam Karachanidzi rozpoczęli ekspansję zarówno na wschód, jak i zachód, zajmując pozostałą część Wschodniego Turkiestanu i Mawarannahr. Karachanidzi kontynuowali dualistyczny system władzy praktykowany niegdyś w kaganacie Turkutów, co w ich przypadku ostatecznie ok. 1040 doprowadziło do podziału na kaganat wschodni i zachodni. Władztwo Karachanidów było często wstrząsane konfliktami między poszczególnymi członkami dynastii panującymi w swoich apanażach, co wykorzystywali jego wrogowie zewnętrzni. Pod koniec XI wieku Karachanidzi musieli uznać zwierzchnictwo Seldżuków, a w latach 1134–1141 zostali podbici przez Kara Kitajów. Konfrontacja tych ostatnich z Chorezmszahami doprowadziła na początku XIII wieku do zagłady Karachanidów. Współcześnie pamięć o Karachanidach funkcjonuje szczególnie wśród ujgurskich mieszkańców Xinjiangu, którzy w Satuku widzą pioniera islamizacji regionu, zaś w działających pod panowaniem dynastii pisarzach takich jak Mahmud Kaszgari i Jusuf Bałasaghuni twórców pierwszej literatury w języku tureckim.

Szahname, pers.: شاهنامه "Księga królewska" – perski epos narodowy autorstwa Ferdousiego (940 - 1020 albo 1025), opowiadający tradycyjną historię Iranu od stworzenia świata do upadku dynastii Sasanidów.Omeljan Pritsak ukr. Омелян Йосипович Пріцак, Omelan Josypowycz Pricak, Omeljan Josypovyč Pricak, (ur. 7 kwietnia 1919 w Łuce [Łące] pod Samborem, zm. 29 maja 2006, w Bostonie) – historyk ukraiński i amerykański.

Nazwa i źródła[ | edytuj kod]

Zarówno nazwa „Karachanidzi” jak i „Ilekchanidzi” ma swoje źródło w XIX wiecznej numizmatyce i orientalistyce. Przymiotnik „Kara” w językach tureckich dosłownie znaczy „czarny”, ale zwyczajowo oznaczał także „pierwszy”, „główny”, „wielki”, „prestiżowy”. W tym drugim znaczeniu pojawiał się on w obecnej na monetach tytulaturze kaganów dynastii. Z kolei wyrażenie „Ilekchan” jest błędnym połączeniem dwóch występujących na karachanidzkich monetach tytułów, które w praktycznym użyciu zawsze występowały osobno. „Ilek” (albo „Ilig”) był tytułem niższego stopnia i jego posiadacz zawsze podlegał chanowi. Współczesne Karachanidom źródła perskie i arabskie określają ich najczęściej jako po prostu „kaganowie” (pers. خاقانيه, Chaghanijja). Czasami można także spotkać się z frazą „dom Afrasjaba” (pers. ال افراسياب, Al-e Afrasijab), wiążącą Karachanidów z Afrasjabem, legendarnym królem koczowniczego Turanu w irańskiej tradycji epicznej (zob. Szahname). W języku arabskim na określenie Karachanidów używano również wyrażenia „chańscy królowie Turków” (arab. al-Muluk al-Chanijja al-Atrak).

Ludy tureckie (także turkijskie, turkskie, turskie, turańskie) – rodzina ludów wspólnego pochodzenia i kultury, posługujących się językami tureckiej rodziny językowej. Zamieszkują rozległe terytoria ciągnące się pasem od Azji Mniejszej przez Kaukaz, Azję Środkową i południową Syberię (pas ten ogólnie pokrywa się z Wielkim Stepem) aż niemal po Czukotkę oraz liczne izolowane terytoria w Europie wschodniej, na Bliskim Wschodzie i w Chinach. Ludy tureckie liczą dziś około 150 milionów ludzi.Epika – jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Ukształtowała się z ustnych sag, podań, legend i mitów o przeszłości.

Każda rekonstrukcja historii Karachanidów napotyka na problem związany z brakiem wewnętrznych źródeł dotyczących dynastii. Wiemy wprawdzie o istnieniu dzieł historycznych poświęconych specjalnie Karachanidom, przetrwały z nich jednak jedynie pojedyncze cytaty u innych autorów. W związku z powyższym informacji na temat Karachanidów trzeba poszukiwać w różnych źródłach poświęconych dynastiom sąsiednim, przede wszystkim Ghaznawidom, Seldżukom, Chorezmszahom oraz chińskim dynastiom Liao i Song, a także w historiach powszechnych, przy czym w tej kategorii najważniejszym źródłem jest Al-Kamil fi at-Tarich Ibn al-Asira. Ważną rolę odgrywają też licznie zachowane karachanidzkie monety oraz w mniejszym stopniu inne zabytki kultury materialnej, takie jak różne dokumenty, monumenty i odkrycia archeologiczne.

Fergana (uzb.: Fargʻona, uzb. cyr.: Фарғона; ros.: Фергана, Fiergana) – miasto we wschodnim Uzbekistanie, w Kotlinie Fergańskiej, siedziba administracyjna wilajetu fergańskiego. W 1989 roku liczyło ok. 200 tys. mieszkańców. Ośrodek przemysłu paliwowego (rafineria ropy naftowej), petrochemicznego i chemicznego (nawozy azotowe, włókna chemiczne, tworzywa sztuczne), lekkiego (jedwabniczy, włókienniczy, obuwniczy) oraz spożywczego. W mieście działają dwa uniwersytety i dwa teatry.Chanat Kara Kitajów (albo Karakitajów, Karakitanów) (mong. Хар Хятад - Czarni Kitanowie) albo Zachodnia dynastia Liao (chiń. upr.: 西辽; chiń. trad.: 西遼; pinyin: Xī Liáo) – państwo w Turkiestanie z ośrodkiem w dolinie rzeki Czu i Siedmiorzeczu, istniejące w latach ok. 1130 do 1218, założone przez Kitanów, którzy uciekli na zachód po upadku dynastii Liao.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

Kitanowie – koczowniczy lud azjatycki, który w X wieku zdominował obszar rozciągający się od Korei na wschodzie do Ałtaju na zachodzie i podbijając część północnych Chin ustanowił Dynastię Liao (907-1125). Od nazwy tego ludu pochodzi "Kataj", jedna ze starszych nazw Chin w językach europejskich.
Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Farab (t. Otrar; kaz. Отырар) – słynne niegdyś na całą Azję Środkową miasto na Jedwabnym Szlaku, w pobliżu dzisiejszego miasta Karatau w Kazachstanie. Leży 170 km na północny zachód od Szymkentu i 60 km od Turkiestanu.
Syr-daria (w starożytności Jaksartes) – rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².
Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.
Orientalistyka – nauka o kulturach orientalnych: językach, literaturze, sztuce, historii, społeczeństwie, życiu codziennym i obyczajach, polityce, religii, filozofii itp. Na ogół przyjmuje się, że odnosi się do kultur (ludów, cywilizacji) Orientu, czyli Azji, Bliskiego Wschodu, Maghrebu, ale często w obręb jej zainteresowania włącza się także kultury obszaru Sahelu i tzw. Czarnej Afryki, a w interpretacjach skrajnych (np. francuska, zob. INALCO) także kultury Oceanii, a nawet Europy Środkowo-Wschodniej.
Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.

Reklama