• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Kapitozaury

    Przeczytaj także...
    Czaszka (łac. cranium) – struktura kostna lub chrzęstna, która służy jako szkielet głowy. Stanowi naturalną osłonę mózgu i innych narządów znajdujących się w głowie.Rhinesuchidae – rodzina temnospondyli, której przedstawiciele występowali od przełomu środkowego i późnego permu po wczesny trias na terenie obecnej Afryki południowej, wchodzącej wtedy w skład centralnej Pangei.
    Teresa Maryańska (ur. w 1937 w Warszawie) – polska paleontolog, doktor habilitowany, specjalizująca się w badaniach dinozaurów.

    Kapitozaury, kapitozauroidy (Capitosauroidea) – nadrodzina żyjących w triasie temnospondyli z grupy stereospondyli. Przedstawiciele grupy cechowali się proporcjonalnie dużą czaszką (u niektórych gatunków osiągającą prawie metr długości) z długim pyskiem, niewielkimi kończynami, wydłużonym, grzbietowo-brzusznie spłaszczonym tułowiem oraz słabym skostnieniem szkieletu; w zależności od gatunku osiągali od dwóch do pięciu metrów długości. Wyglądem zewnętrznym kapitozaury powierzchownie przypominały temnospondyle z rodziny Metoposauridae, od których różniły się jednak umiejscowieniem oczodołów w czaszce (u kapitozaurów oczodoły były przesunięte ku tyłowi czaszki, u Metoposauridae były natomiast umiejscowione bliżej pyska) oraz budową wchodzących w skład pasa barkowego obojczyków i międzyobojczyka (u Metoposauridae masywniejszych niż u kapitozaurów). Jako charakterystyczną cechę budowy szkieletu kapitozaurów część autorów wskazuje występowanie w tylnej części czaszki głębokiego wcięcia usznego; u niektórych gatunków wcięcie uszne jest w tylnej części zamknięte i ma kształt owalnego otworu, u innych natomiast pozostaje ono otwarte. Ze względu na niepewną przynależność do kapitozaurów niektórych grup, u których przedstawicieli występuje głębokie wcięcie uszne, m.in. rodziny Benthosuchidae, nie jest jednak pewne, czy istotnie cecha ta występuje wyłącznie u kapitozaurów.

    Temnospondyle (Temnospondyli – gr. „pocięte kręgi”) – rząd ważnych i bardzo zróżnicowanych płazów żyjących przede wszystkim w karbonie, permie i triasie, choć nieliczne przetrwały aż do kredy. Takson obejmował zarówno małe jak i duże rodzaje. W trakcie swej ewolucji zaadaptowały się do szerokiej gamy różnych środowisk, od wodnych przez ziemnowodne do lądowych, niektóre zamieszkiwały też morza niedaleko wybrzeży. Szczątki znaleziono na wszystkich kontynentach. Specjaliści nie zgadzają się w kwestii, czy niektóre z temnospondyli były przodkami dzisiaj żyjących płazów, czy też cała grupa wymarła, nie pozostawiając żadnych potomków. Kończyny przednie miały 4 palce, tylne – 5 palców.Richard Lydekker (ur. 25 lipca 1849, zm. 16 kwietnia 1915) – angielski przyrodnik, geolog i autor wielu książek z dziedziny historii naturalnej. Członek Royal Society, Geological Society of London i Zoological Society of London.

    Zgodnie z regulacją art. 36 Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej za autora nazwy Capitosauroidea uważa się Davida Watsona, który w 1919 r. wyróżnił i nazwał rodzinę Capitosauridae. Jednak pierwszym autorem, który faktycznie wyróżnił grupę w randze nadrodziny obejmującą rodzinę Capitosauridae był Gunnar Säve-Söderbergh; autor nazwał ją Capitosauroideae i oprócz Capitosauridae zaliczył do niej również rodzinę Mastodonsauridae oraz wyróżnioną przez siebie nową rodzinę Wetlugasauridae.

    Późny trias (ang. Late Triassic) – najmłodsza epoka triasu (era mezozoiczna), trwająca w zależności od przyjmowanego podziału triasu od około 28 do około 36 milionów lat. Dokładny czas jego trwania jest przedmiotem sporów. Do 2012 roku Międzynarodowa Komisja Stratygrafii przyjmowała, że późny trias rozpoczął się około 228,7 milionów lat temu a zakończył 199,6 ± 0,6 mln lat temu; w roku 2013 Komisja poprawiła datowanie na od około 237 milionów lat temu do 201,3 ± 0,2 mln lat temu Jest to epoka młodsza od środkowego triasu a starsza od wczesnej jury. Późny trias dzieli się na trzy wieki: karnik, noryk i retyk.Stereospondyle (Stereospondyli) – podrząd płazów z rzędu temnospondyli, wchodzący w skład większego kladu Stereospondylomorpha. Do stereospondyli należały stosunkowo zaawansowane ewolucyjnie temnospondyle, takie jak przedstawiciele trematozaurów i kapitozaurów. Stereospondyle jako grupa pojawiły się pod koniec permu, zaś wymarły we wczesnej kredzie.

    Klasyfikacja kapitozaurów pozostaje przedmiotem sporów, a różni autorzy wyróżniali w obrębie grupy różną liczbę rodzin i zaliczali bądź wykluczali z niej inne gatunki stereospondyli. Np. Romer (1947) zaliczył do Capitosauroidea tylko dwie rodziny: Benthosuchidae z rodzajami Wetlugasaurus, Benthosuchus, Volgasaurus, Volgasuchus, Sassenisaurus, Gondwanosaurus i Pachygonia a także z gatunkiem Bothriceps major (obecnie zaliczanym do osobnego rodzaju Trucheosaurus), oraz Capitosauridae z rodzajami Parotosaurus (= Parotosuchus), Capitosaurus, Cyclotosaurus, Stenotosaurus, Stanocephalosaurus, Mastodonsaurus i być może również Kestrosaurus. Natomiast Oczew (1966) zaliczył do Capitosauroidea dziewięć rodzin: Capitosauridae, Mastodonsauridae, Benthosuchidae, Rhinesuchidae, Lydekkerinidae, Sclerothoracidae, Uranocentrodontidae (cztery ostatnie rodziny wyróżniał w swojej klasyfikacji także Romer, ale wykluczał je z Capitosauroidea), Rhinecepidae i Bukobajidae.

    Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.Trematozaury (Trematosauria) – jedna z dwóch głównych grup temnospondyli, której przedstawiciele żyli od permu do wczesnej kredy, choć niektórzy naukowcy twierdzą, że wyewoluowali w kapitozaury (Capitosauria). Była to bardzo zróżnicowana grupa, obejmowała zarówno płazy średniej wielkości, jak i duże, wodno-lądowe lub całkowicie wodne oraz z długim, jak i z krótkim pyskiem. Choć większość wyginęła na początku ery mezozoicznej, jedna rodzina (Chigutosauridae) przetrwała aż do kredy.

    Teresa Maryańska i Michaił Szyszkin (1996), omawiając kontrowersje związane z klasyfikacją kapitozaurów wskazali, że część autorów zalicza do kapitozaurów jedynie rodziny Benthosuchidae, Capitosauridae i niekiedy także wydzielane z tej ostatniej rodziny Mastodonsauridae, uznając, że Capitosauroidea obejmujące te rodziny są monofiletyczne; tak rozumiane kapitozaury w klasyfikacjach preferowanych przez tych autorów (m.in. przez Romera) są przeciwstawiane niemonofiletycznej grupie Rhinesuchoidea, obejmującej m.in. rodziny Rhinesuchidae, Lydekkerinidae i Uranocentrodontidae, od której pochodzą kapitozaury. Maryańska i Szyszkin wskazują zarazem, że zdaniem innych autorów (m.in. Oczewa) tak rozumiane kapitozaury są polifiletyczne i obejmują kilka linii ewolucyjnych, które wyewoluowały niezależnie z Rhinesuchoidea; tym samym aby utrzymać Capitosauroidea jako grupę monofiletyczną konieczne jest zaliczenie do nich także rodzin z grupy Rhinesuchoidea. Maryańska i Szyszkin (1996) opowiedzieli się za podziałem rodziny Capitosauridae i wydzieleniem z niej odrębnych rodzin kapitozaurów: Stenotosauridae, Paracyclotosauridae, Cyclotosauridae i być może również Deltacephalidae.

    Takson monofiletyczny – takson, który obejmuje wszystkich potomków wspólnego przodka, znanego lub hipotetycznego. Przykładami są ssaki lub gąbki.Klad bazalny – w filogenetyce jest to najwcześniejsza gałąź ewolucyjna większego kladu, stanowiąca grupę zewnętrzną pozostałych przedstawicieli kladu.

    Analizy filogenetyczne przeprowadzone przez Adama Yatesa i A. Anne Warren (2000), Rainera Schocha (2000), Rossa Damianiego (2001), Yatesa i Damianiego (2003), Schocha i współpracowników (2007), Schocha (2008), Fortuny'ego, Galobarta i De Santistebana (2011) oraz Schocha (2013) wykazują bliskie pokrewieństwo kapitozaurów z trematozaurami; analizy te wykazują ponadto, że taksony tradycyjnie zaliczane do Capitosauroidea tworzą klad, do którego nie należą żadne z taksonów tradycyjnie zaliczanych do Rhinesuchoidea, być może z wyjątkiem rodzaju Sclerothorax. Z analizy Yatesa i Warren (2000) wynika poza tym, że rodzina Lydekkerinidae jest bliżej spokrewniona z kapitozaurami niż z trematozaurami, natomiast rodzina Rhinesuchidae jest taksonem siostrzanym do najmniejszego kladu obejmującego kapitozaury i trematozaury. Analizy Damianiego (2001), Yatesa i Damianiego (2003), Schocha i współpracowników (2007), Schocha (2008), Fortuny'ego, Galobarta i De Santistebana (2011) oraz Schocha (2013) wykazują natomiast, że kapitozaury i trematozaury są bliżej spokrewnione ze sobą nawzajem niż z rodzinami Rhinesuchidae i Lydekkerinidae. Analizy Damianiego (2001), Yatesa i Damianiego (2003), Schocha i współpracowników (2007) oraz Schocha (2013) potwierdzają, że Rhinesuchoidea stanowią grad ewolucyjny obejmujący przodków kapitozaurów oraz trematozaurów.

    Grupa siostrzana (ang. sister–group) – w systematyce kladystycznej grupa organizmów powstała z jednej linii ewolucyjnej (grupy macierzystej) po jej rozszczepieniu. Dwie grupy siostrzane wraz ze swym wspólnym przodkiem stanowią grupę monofiletyczną. Gatunki należące do grupy siostrzanej charakteryzują się pewnymi specyficznymi, wspólnymi cechami (synapomorfiami), które nie występują jednak w grupie macierzystej (są ewolucyjnie nowe).David Meredith Seares Watson, znany też jako D. M. S. (ur. 18 czerwca 1886 w Higher Broughton, zm. 23 lipca 1973) – brytyjski zoolog i paleontolog, w latach 1921–1951 profesor zoologii i anatomii porównawczej w University College London.

    Ponadto z analiz filogenetycznych przeprowadzonych przez Schocha (2000) oraz Damianiego (2001) wynika, że rodzaje zaliczane do rodziny Capitosauridae nie tworzą kladu, do którego nie należy również rodzaj Mastodonsaurus. Jednocześnie Schoch (2000) za niepewną uznał przynależność Benthosuchidae do kapitozaurów; za bardziej prawdopodobne uznał pokrewieństwo rodzajów zaliczanych do tej rodziny z inną grupą stereospondyli, trematozaurami. Schoch i Milner (2000) w swojej klasyfikacji kapitozaurów w ogóle nie wyróżnili już rodziny Capitosauridae, zamiast niej wyróżniając w obrębie Capitosauroidea osobne rodziny Parotosuchidae, Mastodonsauridae, Eryosuchidae, Paracyclotosauridae i Cyclotosauridae (ta ostatnia z podrodzinami Stenotosaurinae, Heylerosaurinae, Tatrasuchinae i Cyclotosaurinae). Autorzy zaliczyli ponadto rodziny Benthosuchidae i Wetlugasauridae do trematozaurów.

    Gogolin – miasto na Górnym Śląsku, w woj. opolskim, w powiecie krapkowickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Gogolin.Czatkowice – niegdyś wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice, obecnie jedno z osiedli miasta Krzeszowice, składa się z dwóch części: Czatkowice Górne (starsza część) i Czatkowice Dolne (młodsza część), która znajduje się nad rzeką Krzeszówką w Dolinie Krzeszówki. W 1997 wieś została przyłączona do Krzeszowic.

    Damiani (2001) zwrócił uwagę, że już w 1885 r. Richard Lydekker wyróżnił i nazwał rodzinę Mastodonsauridae; jeśli zatem klasyfikować mastodonzaura i rodzaje tradycyjnie zaliczane do rodziny Capitosauridae w jednej rodzinie to prawidłową jej nazwą byłaby właśnie nazwa Mastodonsauridae, jako starszy synonim Capitosauridae. Damiani wskazał też, że na podstawie art. 36 Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej nazywając Mastodonsauridae Lydekker automatycznie nazwał też nadrodzinę Mastodonsauroidea, która tym samym jest starszym synonimem Capitosauroidea; autor postuluje więc, by na określenie kapitozaurów używać właśnie nazwy Mastodonsauroidea. Damiani przedstawił również definicję filogenetyczną Mastodonsauroidea; zdefiniował je jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzajów Benthosuchus, Mastodonsaurus i Eocyclotosaurus oraz wszystkich jego potomków. Z jego analizy filogenetycznej wynika, że do tak rozumianych Mastodonsauroidea należały rodzaje: Benthosuchus, Odenwaldia, Eocyclotosaurus, Wetlugasaurus, Watsonisuchus, Parotosuchus, Cherninia, Eryosuchus, Paracyclotosaurus, Stenotosaurus, Wellesaurus, Mastodonsaurus, Tatrasuchus i Cyclotosaurus.

    Grad ewolucyjny – sztucznie wyróżniona grupa organizmów. Najczęściej jest parafiletyczna, w niektórych przypadkach może być polifiletyczna, reprezentuje jednak pewien etap rozwoju ewolucyjnego, uorganizowania lub adaptacji. Przykładami tak rozumianych gradów są m.in. gady (nieobejmujące ptaków) oraz robaki.Województwo świętokrzyskie – jednostka podziału administracyjnego w południowej części centralnej Polski, jedno z 16 województw utworzonych w 1999 r. W przybliżeniu obejmuje większą część obszaru dawnego województwa kieleckiego, część tarnobrzeskiego (powiaty opatowski, sandomierski i staszowski) oraz skrawki radomskiego, piotrkowskiego i częstochowskiego.

    Późniejsze analizy filogenetyczne Damianiego i Yatesa (2003), Schocha i współpracowników (2007), Schocha (2008), Fortuny'ego, Galobarta i De Santistebana (2011) potwierdziły hipotezę Schocha (2000) o bliższym pokrewieństwie Benthosuchus z trematozaurami niż z kapitozaurami; tym samym używanie definicji filogenetycznej Damianiego (2001) doprowadziłoby do konieczności zaliczenia do Mastodonsauroidea również trematozaurów. Damiani i Yates (2003) wyłączyli Benthosuchus z Mastodonsauroidea, nie przedstawiając jednak nowej definicji filogenetycznej tej grupy. Z analizy Schocha (2013) wynika natomiast bliższe pokrewieństwo Benthosuchus z Capitosauroidea niż z trematozaurami; autor zaznacza jednak, że wsparcie takiej hipotezy jest słabe, a pozycja filogenetyczna tego rodzaju w obrębie stereospondyli pozostaje niepewna.

    Kapitozauridy (Capitosauridae) – wyróżniana przez część autorów rodzina wymarłych płazów z rzędu temnospondyli.Krasiejów (niem. Krascheow) – wieś położona w województwie opolskim, w powiecie opolskim, w gminie Ozimek, ok. 5 km na wschód od drogi krajowej nr 46 Opole-Lubliniec-Częstochowa i siedziby gminy – Ozimka, na południe od drogi wojewódzkiej nr 453 Bierdzany-Zawadzkie.

    Propozycja Damianiego (2001) zastąpienia nazwy Capitosauroidea przez Mastodonsauroidea spotkała się z krytyką ze strony Mosera i Schocha (2007); zdaniem autorów Mastodonsauroidea jest wprawdzie starszym synonimem Capitosauroidea, ale to ta druga nazwa jest w powszechnym użyciu i tym samym zastąpienie jej nazwą starszą odbyłoby się z naruszeniem art. 35.5 Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej. W późniejszej publikacji Schoch (2008) wyróżnił grupę Capitosauroidea, do której zaliczył wszystkich przedstawicieli grupy Capitosauria (definiowanej przez Damianiego i Yatesa, 2003 jako klad obejmujący wszystkie stereospondyle mające bliższego ostatniego wspólnego przodka z rodzajem Parotosuchus niż z rodzajem Trematosaurus) poza bazalnymi rodzajami Wetlugasaurus, Sclerothorax i Watsonisuchus. W publikacji z 2013 roku Schoch zaproponował definicję filogenetyczną Capitosauroidea; zdefiniował je jako najmniejszy (obejmujący najmniej gatunków) klad, do którego należą gatunki Parotosuchus nasutus i Cyclotosaurus robustus.

    Parotosuchus jest nazwą rodzajową drapieżnego płaza z rzędu temnospondyli, który żył w triasie (ponad 245 milionów lat temu). Jego szczątki odkryto na terenie Kazachstanu, Niemiec, Rosji oraz RPA. Ostatnio odnaleziono jego szczątki także na Antarktydzie, która była niegdyś dużo cieplejsza niż obecnie.Tomasz Sulej (ur. 6 sierpnia 1974 w Warszawie) – polski paleontolog specjalizujący się w badaniu ewolucji bazalnych archozaurów i płazów z grupy temnospondyli oraz paleontologii triasu. W 1998 roku na Uniwersytecie Warszawskim uzyskał tytuł magistra ekologii – jego praca magisterska dotyczyła kopalnych płazów. W 2006 roku doktoryzował się w Instytucie Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk z osteologii i ewolucji metopozaurów (promotorem pracy magisterskiej i doktorskiej był prof. Jerzy Dzik). W 2005 roku opisał nowy gatunek rauizucha, który nazwał Teratosaurus silesiacus – później przemianowany na Polonosuchus silesiacus – a w 2010 roku aetozaura Stagonolepis olenkae. Uczestniczył także w wydobyciu i opisaniu szczątków olbrzymiego dicynodonta i dużego teropoda z górnotriasowych osadów w okolicach Lisowic.

    Przedmiotem sporów pozostają również pokrewieństwa w obrębie grupy Capitosauroidea. Niepewna jest zwłaszcza pozycja filogenetyczna rodzajów charakteryzujących się całkowitym zamknięciem wcięcia usznego, tj. rodzajów Cyclotosaurus i Eocyclotosaurus. Schoch i Milner (2000) uznali rodzaje Cyclotosaurus i Eocyclotosaurus za blisko spokrewnione i zaliczyli je oba do rodziny Cyclotosauridae; analizy filogenetyczne Damianiego (2001), Schocha (2008) oraz Fortuny'ego, Galobarta i De Santistebana (2011) wskazują jednak, że Cyclotosaurus nie był blisko spokrewniony z Eocyclotosaurus, a co za tym idzie całkowite zamknięcie wcięcia usznego wyewoluowało niezależnie u dwóch linii ewolucyjnych kapitozaurów.

    Paracyklotozaur (Paracyclotosaurus) - płaz z rzędu temnospondyli, żyjący w środkowym triasie (około 235 milionów lat temu). Pomimo, że zwierzę przystosowane było do życia na suchym lądzie, większość swego życia spędzało zapewne w wodzie. Żywił się prawdopodobnie rybami. Przypuszcza się, że zaczajał się na nie na dnie zbiornika, po czym unosił głowę i otwierając paszczę, zasysał łup. Technika ta stosowana jest obecnie na przykład przez krokodyle.Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Zoologicznej (ang. International Code of Zoological Nomenclature) – zbiór zasad i zaleceń mających za zadanie promować stabilność i uniwersalność nomenklatury zoologicznej oraz zapewnić odrębność nazw wszystkich taksonów, opracowany przez Międzynarodową Komisję Nomenklatury Zoologicznej. Pierwsza oficjalna edycja pochodzi z 1961, jakkolwiek początki wydawania tego typu zbioru sięgają 1842 roku. Obecna edycja pochodzi z 1999 roku i jest czwartą w kolejności (obowiązuje od 1 stycznia 2000), jednak przygotowywane jest nowe wydanie Kodeksu.

    Wiadomo, że kapitozaury były ziemnowodnymi drapieżnikami, jednak dokładny sposób zdobywania przez nie pokarmu pozostaje przedmiotem sporu; zdaniem różnych autorów mogły one aktywnie poszukiwać zdobyczy w zbiornikach wodnych, nieruchomo czatować na dnie zbiorników wodnych albo polować na ich powierzchni.

    Takson polifiletyczny (grupa polifiletyczna) – sztuczny takson, który obejmuje organizmy pochodzące od różnych przodków i nie będące ze sobą spokrewnione, ale wykazujące podobieństwa budowy lub fizjologii na skutek konwergencji. Na przykład do zwierząt stałocieplnych zalicza się ssaki i ptaki, nie spokrewnione bezpośrednio. Po odkryciu polifiletycznego charakteru taksonu zwykle eliminowany jest on z systemów klasyfikacyjnych, choć funkcjonuje w znaczeniu potocznym (np. zwierzęta stałocieplne, glony).Alfred Sherwood Romer (ur. 28 grudnia 1894 w White Plains, zm. 5 listopada 1973 w Cambridge) – amerykański paleontolog specjalizujący się w paleontologii kręgowców.

    Skamieniałości kapitozaurów odkryto na wszystkich kontynentach. Na podstawie skamieniałości odkrytych na terenie Polski opisano pięć gatunków kapitozaurów:

  • "Mastodonsaurus" silesiacus Kunisch (1885), opisany na podstawie fragmentów czaszki i żuchwy odkrytych w okolicach Gogolina; możliwa jest tylko jego klasyfikacja jako przedstawiciela Capitosauroidea o niepewnej pozycji filogenetycznej;
  • Tatrasuchus kulczyckii Maryańska i Szyszkin (1996), opisany na podstawie czaszki, żuchwy, dwóch trzonów kręgów, kawałków obojczyków i międzyobojczyka oraz kości kończyn przednich odkrytych w osadach ze środkowego triasu w dolinie Wielkie Koryciska w Tatrach Zachodnich;
  • Cyclotosaurus intermedius Sulej i Majer (2005), opisany na podstawie kości czaszki i szkieletu pozaczaszkowego odkrytych w osadach z późnego triasu w Krasiejowie;
  • Parotosuchus speleus Szyszkin i Sulej (2009), opisany na podstawie kości czaszki i szkieletu pozaczaszkowego odkrytych w osadach ze wczesnego triasu w Czatkowicach;
  • Parotosuchus ptaszynskii Sulej i Niedźwiedzki (2013), opisany na podstawie kości czaszki odkrytych w osadach ze wczesnego triasu w Wiórach w województwie świętokrzyskim.
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Dorota Majer. Charakterystyka kapitosaurów (Capitosauroidea) jako przedstawicieli płazów tarczogłowych. „Przegląd Zoologiczny”. XLVI (1–2), s. 27–33, 2002 (pol.). 
    2. Tomasz Sulej. Modyfikacja rekonstrukcji czaszki triasowego płaza Tatrasuchus z Tatr na podstawie interpretacji jego pokrewieństw. „Przegląd Geologiczny”. 57 (8), s. 719–722, 2009 (pol.). 
    3. Teresa Maryańska i Michaił Szyszkin. New cyclotosaurid (Amphibia: Temnospondyli) from the Middle Triassic of Poland and some problems of interrelationships of capitosauroids. „Prace Muzeum Ziemi”. 43, s. 53–83, 1996 (ang.). 
    4. The Conquest of Land and the Radiation of Amphibians. W: Robert L. Carroll: Vertebrate Paleontology and Evolution. New York: W. H. Freeman and Company, 1988, s. 156–191. ISBN 0-716-71822-7.
    5. Rainer R. Schoch. The origin and intrarelationships of Triassic capitosaurid amphibians. „Palaeontology”. 43 (4), s. 705–727, 2000. DOI: 10.1111/1475-4983.00146 (ang.). 
    6. Ross J. Damiani. A systematic revision and phylogenetic analysis of Triassic mastodonsauroids (Temnospondyli: Stereospondyli). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 133 (4), s. 379–482, 2001. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2001.tb00635.x (ang.). 
    7. Nicholas Fraser: Dawn of the dinosaurs. Life in the Triassic. Bloomington i Indianapolis: Indiana University Press, 2003, s. 24. ISBN 0-253-34652-5.
    8. David Meredith Seares Watson. The Structure, Evolution and Origin of the Amphibia. The "Orders" Rachitomi and Stereospondyli. „Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences”. 209 (360-371), s. 1–73, 1919. DOI: 10.1098/rstb.1920.0001 (ang.). 
    9. Markus Moser i Rainer Schoch. Revision of the type material and nomenclature of Mastodonsaurus giganteus (Jaeger) (Temnospondyli) from the Middle Triassic of Germany. „Palaeontology”. 50 (5), s. 1245–1266, 2007. DOI: 10.1111/j.1475-4983.2007.00705.x (ang.). 
    10. Gunnar Säve-Söderbergh. On the dermal bones of the head in labyrinthodont stegocephalians and primitive Reptilia with special reference to Eotriassic stegocephalians from East Greenland. „Meddelelser Om Grønland”. 98 (3), s. 1–211, 1935 (ang.). 
    11. Alfred Sherwood Romer. Review of the Labyrinthodontia. „Bulletin of the Museum of Comparative Zoology”. 99 (1), s. 1–368, 1947 (ang.). 
    12. Witalij Oczew: Sistematika i filogeniya kapitozavroidnykh labirintodontov. Saratów: Wydawnictwo Uniwersytetu w Saratowie, 1966, s. 1–184.
    13. Adam M. Yates i A. Anne Warren. The phylogeny of the ‘higher’ temnospondyls (Vertebrata: Choanata) and its implications for the monophyly and origins of the Stereospondyli. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 128 (1), s. 77–121, 2000. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2000.tb00650.x (ang.). 
    14. Ross J. Damiani i Adam M. Yates. The Triassic amphibian Thoosuchus yakovlevi and the relationships of the Trematosauroidea (Temnospondyli: Stereospondyli). „Records of the Australian Museum”. 55, s. 331–342, 2003. DOI: 10.3853/j.0067-1975.55.2003.1388 (ang.). 
    15. Rainer R. Schoch, Michael Fastnacht, Jürgen Fichter i Thomas Keller. Anatomy and relationships of the Triassic temnospondyl Sclerothorax. „Acta Palaeontologica Polonica”. 52 (1), s. 117–136, 2007 (ang.). 
    16. Rainer R. Schoch. The Capitosauria (Amphibia): characters, phylogeny, and stratigraphy. „Palaeodiversity”. 1, s. 189–226, 2008 (ang.). 
    17. Josep Fortuny, Àngel Galobart i Carles De Santisteban. A new capitosaur from the Middle Triassic of Spain and the relationships within the Capitosauria. „Acta Palaeontologica Polonica”. 56 (3), s. 553–566, 2011. DOI: 10.4202/app.2010.0025 (ang.). 
    18. Rainer R. Schoch. The evolution of major temnospondyl clades: an inclusive phylogenetic analysis. „Journal of Systematic Palaeontology”. 11 (6), s. 673–705, 2013. DOI: 10.1080/14772019.2012.699006 (ang.). 
    19. Rainer R. Schoch, Andrew R. Milner: Handbuch der Paläoherpetologie – Encyclopedia of Paleoherpetology. Part 3B: Stereospondyli. Stem-Stereospondyli, Rhinesuchidae, Rhytidostea, Trematosauroidea, Capitosauroidea. Monachium: Verlag Dr. Friedrich Pfeil, 2000. ISBN 978-3-93151-677-2.
    20. Tomasz Sulej i Dorota Majer. The temnospondyl amphibian Cyclotosaurus from the Upper Triassic of Poland. „Palaeontology”. 48 (1), s. 157–170, 2005. DOI: 10.1111/j.1475-4983.2004.00430.x (ang.). 
    21. Michaił Szyszkin i Tomasz Sulej. Early Triassic temnospondyls of the Czatkowice 1 tetrapod assemblage. „Palaeontologia Polonica”. 65, s. 31–77, 2009 (ang.). 
    22. Tomasz Sulej i Grzegorz Niedźwiedzki. A new large capitosaur temnospondyl amphibian from the Early Triassic of Poland. „Acta Palaeontologica Polonica”. 58 (1), s. 65–75, 2013. DOI: 10.4202/app.2011.0025 (ang.). 
    Wielkie Koryciska – dolina w Tatrach Zachodnich, będąca orograficznie lewym odgałęzieniem Doliny Chochołowskiej. Jej wylot znajduje się w odległości ok. 1900 m powyżej górnego końca Siwej Polany. W miejscu tym droga prowadząca dnem Doliny Chochołowskiej oddala się od Chochołowskiego Potoku, a na niewielkiej polance znajduje się przy niej nieduża wiata dla turystów. Poprzez potok odchodzi droga gospodarcza prowadząca Wielkimi Koryciskami. Zalesiona dolina o krętym przebiegu wcięta jest pomiędzy wzniesienia Koryciańskiej Czuby (1161 m), Krytej Czuby (1261 m) i Tyrałowej Czuby (1400 m). Po jej orograficznie lewej stronie znajdują się dolomitowe Koryciańskie Turnie, a po orograficznie prawej, poniżej szczytu Tyrałowej Czuby – polana Tyrałówka. Lodowiec chochołowski tutaj nie dotarł, a lokalny się nie utworzył, V-kształtna dolina wyrzeźbiona została przez wodę. Na potoku w górnej części doliny znajduje się 30-metrowej wysokości próg skalny, z którego spada wodospad.Tatry Zachodnie (514.52; słow. Západné Tatry, dawniej Liptovské hole, Liptovské Tatry, niem. Liptauer Alpen, Liptauer Tatra, Liptauer Hochgebirge, Arva-Liptauer Hochgebirge, Westliche Tatra, węg. Liptói-Tátra) – największa, zachodnia część Tatr położona w Polsce i na Słowacji. Nazwa rozpowszechniła się w polskiej literaturze dopiero po 1868, dawniej używano także nazw: Hale Liptowskie, Hale Liptowsko-Orawskie, Hale Liptowsko-Nowotarskie.




    Warto wiedzieć że... beta

    DOI (ang. digital object identifier – cyfrowy identyfikator dokumentu elektronicznego) – identyfikator dokumentu elektronicznego, który w odróżnieniu od identyfikatorów URL nie zależy od fizycznej lokalizacji dokumentu, lecz jest do niego na stałe przypisany.
    Klad (z gr. ο κλάδος – gałąź) – w kladystyce, grupa organizmów mających wspólnego przodka, obejmująca wszystkie wywodzące się z niego grupy potomne (linie rozwojowe). W ujęciu ścisłym klady rozdzielają się dychotomicznie, tworząc dychotomiczne drzewo pokrewieństw. Diagramy przedstawiające drzewa pokrewieństw konstruowane metodami kladystycznymi nazywane są kladogramami. Ponieważ klady obejmują organizmy wszelkich rang systematycznych i mogą dotyczyć grup organizmów opisywanych w systemach klasyfikacyjnych w ramach zróżnicowanych kategorii systematycznych (lub ich części) – zwykle organizmy należące do określonego kladu nazywa się mianem "grupy".
    Rodzina (łac. familia) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa niż rząd (ordo), a wyższa niż rodzaj (genus). W kodeksach nomenklatury biologicznej nie określono kryteriów wydzielania rodzin, poza przyporządkowaniem: rodzina grupuje rodzaje, grupa rodzin tworzy rząd. W praktyce rodziny zwykle łączą grupy rodzajów różniące się morfologicznie od innych grup.
    Wczesny trias (ang. Early Triassic) – najstarsza epoka triasu (era mezozoiczna), trwająca około 6 milionów lat (od 251,0 ± 0,4 do ~245,9 mln lat temu). Jest to epoka młodsza od lopingu a starsza od środkowego triasu. Wczesny trias dzieli się na dwa wieki: ind i olenek.
    Mastodonzaur (Mastodonsaurus – „brodawkowaty ząb”) – środkowo-triasowy płaz tarczogłowy. Został tak nazwany, ponieważ początkowo paleontolodzy sądzili, że to krokodyl – ze względu na wielkość oraz obecność kostnych guzków w skórze. Mastodonsaurus osiągał około 6 metrów długości, z czego na samą czaszkę przypadało 1,25 m. Żył w triasie, 235–230 mln lat temu, na terenie obecnej Europy.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.064 sek.